Rublow: Trójca Święta i Perspektywa Odwrócona – Interpretacja
- Szczegóły
Ikonografia Trójcy Świętej to jeden z najbardziej złożonych tematów w sztuce religijnej. Szczególne miejsce zajmuje tu ikona Andrieja Rublowa, arcydzieło, w którym idea współistotności, nierozłączności i niezespolenia postaci Trójcy Świętej osiąga najwyższą pełnię wyrazu.
Geneza i Symbolika Ikony
Interpretacja pojawienia się trzech obcych Abrahamowi to jeden z najtrudniejszych problemów. U podstaw nauki chrześcijańskiej leży dogmat o troistości jedynego Boga: Bóg istnieje w trzech postaciach - Bóg-Ojciec, Bóg-Syn i Bóg-Duch Święty.
Trzy postaci Boga są niepodzielne i nie zespolone - są współistotną Trójcą Świętą. Jezus Chrystus - to Bóg-Syn, który zjawił się ludziom w ciele, „w postaci sługi”, Logos - Boskie Słowo, które łączy w sobie całą pełnię treści i sensu bytu. Na Jezusa Chrystusa - Syna Bożego - w momencie jego chrztu zszedł z nieba Duch Święty i słychać było „głos z nieba, mówiący: „To jest Mój Syn Umiłowany”. Był to głos Boga-Ojca. A całe zajście było objawieniem Trójcy Świętej - Trójcy Nowotestamentowej.
Nieosiągalność Trójcy Świętej uświadomiono sobie już wtedy, gdy ten dogmat został przyjęty przez kościół (w IV wieku). Już w II wieku jeden z ojców kościoła Justynian Filozof nauczał, że chociaż „Pismo Święte mówi, że Bóg zjawił się Abrahamowi… nie był to Bóg-Ojciec. Bóg-Ojciec zawsze przebywał ponad niebiosami, nikomu nigdy się nie zjawiał, z nikim bezpośrednio nie rozmawiał”.
A Jan Złotousty mówił, że „Abrahamowi zjawili się razem i Aniołowie i Pan ich”. Rozumiano to także tak, że razem z dwoma aniołami Abrahamowi zjawił się Bóg-Syn. Zaś Błogosławiony Augustyn uważał, że Abrahamowi zjawili się pod postacią trzech obcych aniołowie - posłannicy Boży, uosabiający sobą Boga.
Przeczytaj także: Kto dokonuje puryfikacji?
Tym nie mniej w Europie Zachodniej zatwierdziła się nauka Błogosławionego Augustyna. Znalazło to swój wyraz w malarstwie nawet w stosunkowo późniejszej epoce: jako przykład może służyć obraz szkoły Rembrandta „Abraham i trzej aniołowie”. Na Rusi zaś utwierdziło się rozumienie odwiedzin u Abrahama trzech obcych jako zjawienie się mu Trójcy Świętej, to znaczy Boga w Trójcy Jedynego.
Istota Ikony Rublowa
Na ikonie Andreja Rublewa nie są przedstawieni ani Abraham ani Sara. Wszystkie detale i szczegóły opowieści biblijnej są opuszczone jako nieistotne. Obraz przedstawia właśnie Trójcę Świętą i jest na tyle konkretny, na ile konkretny jest sam dogmat Świętej Trójcy.
Obraz zbudowany jest w kompozycji półokrągłęj, ponieważ krąg jest symbolem idealnej równości i zrównoważenia. Jakby o tej ikonie powiedział Grigorij Palama: „Oto Jedyny Bóg to trzy postacie, i trzy postacie to Jedyny Bóg”. Skrzydła aniołów dotykają się i pokrywają się i wyodrębniają nieosiągalną przestrzeń, w której tworzy się Boży zamysł, i oddzielają ją od zwykłej przestrzeni.
Perspektywa Odwrócona
Jednocześnie perspektywa odwrócona w połączeniu z kompozycją półokrągłą wywiera szczególnie silne działanie - patrzący na ikonę okazuje się jakby w ognisku: Bóg w Trójcy Jedyny określa - teraz i zawsze - jego własny los, jak i los każdego człowieka, los wszystkich ludzi wszystkich czasów.
Centrum kompozycyjnym obrazu jest stojący na stole kielich z głową cielca. W niej znajduje się symbol ofiary, którą w Trójcy Jedyny Bóg składa na odkupienie grzechów ludzkich. Posyła On na ukrzyżowanie i śmierć Syna, który wcielił się pod postacią ludzką.
Przeczytaj także: Definicja perspektywy zbieżnej odwróconej
Wszedłszy w świat ludzi w obliczu ludzkim, Bóg-Syn przyjmuje i ludzkie dzieciństwo, i ludzkie poniżenia i cierpienia, i męczeńską ludzką śmierć na krzyżu, i ludzkie zmartwychwstanie. Palce rąk Boskich błogosławią ofiarę odkupieńczą. Białe „jak światło” nimbusy lśnią nad skrzydłami aniołów, światłem nietutejszej świętości.
Wielu próbowało odpowiedzieć na te pytania: Kto jest kim w tym obrazie Świętej Trójcy? Kto jest Bogiem-Ojcem? Kto Bogiem-Synem? I kto Bogiem-Duchem Świętym? Ale nie znaleziono jakichkolwiek przekonujących oznak rozróżnienia postaci. Istota Trójcy Świętej jest nieosiągalna. Trójca jest niepodzielna.
Istnieje granica możliwości przeniknięcia człowieka w wielką tajemnicę Trójcy. Andrej Rublow osiągnął tę granicę… „Trójca” Rublowa stała się wzorem dla ruskich malarzy ikon.
Sobór Stogławowy i Kanon Ikonograficzny
Na Soborze Stogławom, który odbywał się w Moskwie w 1551 roku, car Iwan Groźny pytał: „Dzisiaj ikonografowie malują u Trójcy Świętej pieriekriestje w nimbusie u środkowego anioła, albo u wszystkich trzech, a w starych ikonach pieriekriestja nie ma”. Car prosił „by to, jak dzisiaj malować zostało rozsądzone według praw Boskich”. W ten sposób już wtedy było zabronione branie na siebie śmiałości rozróżniania postaci Współistotnej Trójcy.
Jednakże ikonografowie stworzyli także takie obrazy Trójcy („Trójcy Nowotestamentowej”), które w ogóle przeczyły koncepcji wiecznego i nieosiągalnego Boga w Trójcy Jedynego. Jednym z wyraźnych przykładów tego rodzaju jest nowgorodzka ikona „Ojczyzna”.
Przeczytaj także: Sterowniki i usterki ASUS K52J
Bóg-Ojciec jest niepoznawalny i niewyobrażalny. Przez Swojego Syna Bóg zjawił się w postaci ludzkiej podczas Swego przebywania wśród ludzi, ale Bóg-Syn był i „przed wszystkimi wiekami” i będzie zawsze, i Jego oblicze przed wcieleniem jest nam nie znane. Wyobrażenie Boga-Syna w postaci młodzieńca na kolanach Boga-Ojca jest niedopuszczalnym i bezprawnym użyciem kategorii czasu w stosunku do Boga, Którego istnienie jest bez początku i bez końca.
Duch Święty przedstawiony jest pod postacią gołębia. Bóg-Duch Święty zjawia się ludziom pod postacią gołębia przy chrzcie Jezusa Chrystusa i w postaci języków ognia, schodzących na apostołów. Ikony „Trójcy Nowotestamentowej” były od czasu do czasu malowane przez ikonografów.
Interpretacje i Analizy
Kim są Postacie na Ikonie?
Na ikonie „Trójca Święta” Rublowa wszystkie trzy osoby przedstawione są jako aniołowie i z całą pewnością żaden z nich nie jest starcem z brodą ani gołębicą. Bo też nazywa się tę ikonę „Trójcą Starotestamentową”, widząc w niej nawiązanie do historii z „Księgi Rodzaju” (18, 1-15) o tym, jak trzej mężowie odwiedzili staruszków Abrahama i Sarę, a kiedy zostali przez nich wystawnie ugoszczeni, zapowiedzieli, że w ciągu roku urodzi im się syn.
Sprawą dość osobliwą jest okoliczność, że chociaż ikona ta stała się na gruncie prawosławia kanonicznym przedstawieniem Trójcy Świętej jako trzech aniołów, to jednak nie ma zgody wśród interpretatorów w kwestii najważniejszej, mianowicie który anioł reprezentuje którą z osób Trójcy Świętej.
Jedynym łatwym do identyfikacji symbolem na ikonie „Trójca Święta” Rublowa jest naczynie eucharystyczne. W takim kontekście drzewo namalowane w okolicy głowy środkowego anioła kojarzyłoby się przede wszystkim z krzewem winnym jako symbolem Chrystusa z „Ewangelii według świętego Jana”. Uczeni znawcy przedmiotu twierdzą jednak, że to dąb, który jest jakoby symbolem Chrystusa. A z kolei symbolem Ducha Świętego miałaby być skała nad głową prawego anioła.
Teologia Trójcy Świętej jest sprawą bardzo skomplikowaną, drażliwą i niebezpieczną. Powiada się, że nie sposób przez trzy minuty rozprawiać o Trójcy Świętej, żeby nie popaść w herezję. W szczególności kwestią sporną pomiędzy prawosławiem a katolicyzmem jest to, czy Duch Święty pochodzi wyłącznie od Ojca (tak jest to jest w ujęciu prawosławnym), czy też od Ojca „i Syna” (Filioque) - jak chcą katolicy.
Oczywiście, wszystko zależy po pierwsze od tego, jak się pojmuje Ojca, Syna i Ducha Świętego, co jest mocno utrudnione w sytuacji, gdy chce się z tego robić „wielką tajemnicę wiary”, a po drugie także od tego, jaką logikę się zastosuje do jej myślowego ujęcia.
Geometryczna Analiza Ikony
Poza tym, co ikona „Trójca Święta” Rublowa przedstawia w swej warstwie figuratywnej i za pomocą symboliki kolorów, jest w niej jeszcze warstwa ukryta w stosunkach geometrycznych. Geometria na obrazach używana jest zazwyczaj dla uzyskania harmonii kompozycji.
Ale ikona Rublowa zdaje się sugerować w tym względzie coś jeszcze - mianowicie poprzez pręty, które trzymają w dłoniach trzej aniołowie. Z Pisma Świętego znamy motyw anioła z prętem, bądź też sznurem mierniczym (Ezechiel 40, 3, Zachariasz 1, 16; 2, 5-6, Apokalipsa 11,1) pojawiający się w związku z budową świątyni, której wymiary i proporcje miały być dokładnie określone.
Ikona też jest rodzajem świątyni i dlatego też powinna wykorzystywać szczególnego rodzaju proporcje, zwłaszcza kiedy jej przedmiotem jest Trójca Święta - temat stawiający wielkie teologiczne wyzwanie przedstawienia stosunków w obrębie Trójcy.
Kolorystyka i Symbolika Barw
Kolory na ikonie „Trójca Święta” Rublowa użyte zostały w sposób bardzo przemyślany i konsekwentny. Są to w szczególności kolory szat trzech aniołów.
Kolor niebieski symbolizuje niebo. Bóg Ojciec, który „jest w niebie”, ma spodnią szatę w kolorze niebieskim, co oznacza, że jego byt niebiański ma u niego charakter pierwotny (lub w każdym razie pierwotniejszy) w stosunku do tego, co symbolizuje jego szata wierzchnia w kolorze zielonym.
Zieleń oznacza życie roślinne - pierwsze ogniwo łańcucha pokarmowego, żywiące się bezpośrednio energią słońca. Z kolei Chrystus ma spodnią szatę koloru mięsa, zakrzepłej krwi.
Mięso jest substancją związaną z życiem zwierzęcym, które - jako żywiące się roślinami - stanowi drugie ogniwo łańcucha pokarmowego. Na bazie życia zwierzęcego rozwija się czucie - pierwszy przejaw życia duchowego, zrazu silnie jeszcze pogrążonego w materialności tego świata. Docelowo jednak ten świat ma być przemieniony w postać duchową - w tak zwaną „chwałę”, czyli w subtelną, świetlistą materię, którą na ikonie symbolizuje kolor złoty.
Ten kolor złoty pojawia się jako kolor pasa opadającego w dół z prawego ramienia Chrystusa. Ten pas na tle krwistej szaty jest rezultatem przemiany fragmentu cielesnego życia w „ciało chwalebne”. Skądinąd można ten kolor złoty utożsamić ze złotem jako produktem finalnym duchowej alchemii. To jest postać, w jakiej byt stworzony może powrócić do nieba. I niebieski kolor nieba jest kolorem wierzchniej szaty Chrystusa.
Kombinacja koloru krwistego ze złotym występuje również jako złocisty kolor naczynia eucharystycznego i krwisty kolor jego zawartości. Ma to zapewne sens taki, że złociste ciało chwalebne jest naczyniem dla ducha w pełnym tego słowa znaczeniu.
I zgodnie z tym widzimy, że Duch Święty ma wierzchnią szatę złocistą, a spodnią - niebieską. Niebieski jest czysty duch, a złocisty - przetworzony w duchową postać materialny świat stworzony. Można powiedzieć, że tak przedstawiony Duch Święty jest tym samym, co Bóg Ojciec - ale wzbogacony o „chwałę”, czyli o świat, który w takiej świetlistej postaci powrócił do Boga.
Symbole nad Postaciami
Nad Bogiem Ojcem Andrej Rublow namalował skałę, przy Chrystusie drzewo, a nad Duchem Świętym - dom. Symbole te uzupełniają opisany powyżej proces i stawiają kropkę nad „i”. Przypisanie stworzenia od razu zielonemu kolorowi roślin jest skrótem, abstrahującym od substancji mineralnych, nieożywionych, będących istotnym składnikiem gleby, z której wyrastają rośliny.
Z tradycyjnego wyobrażenia eucharystii rzeczywistość mineralna jest bowiem wyłączona. Niesłusznie - i dlatego Rublow wprowadza korektę. Tak więc pierwsza faza procesu prowadzi od minerałów do roślin i jest pokazana po prawej stronie ikony - po stronie Boga Ojca. Zielona szata Boga Ojca jest aluzją do roślin.
Następnie świat roślin zostaje powtórzony przy Chrystusie w postaci zielonego drzewa i to drzewo jest punktem wyjścia drugiej fazy procesu, prowadzącej do żywego mięsa, do którego aluzją jest krwista szata Chrystusa. Logika procesu wymaga, żeby od mięsa jako symbolu życia zwierzęcego przejść do sfery, która wznosi się ponad świat zwierzęcy - czyli do świata ludzkiego.
Symbolem świata ludzkiego jest dom namalowany w lewym górnym rogu ikony nad głową Ducha Świętego. Powyżej świata ludzkiego jest świat anielski, niebiański - jako produkt przebóstwienia człowieka, jednej z najciekawszych idei prawosławia. W ten sposób powracamy do nieba i możemy zaczynać od początku - od ducha i skały.
Skała jest martwa. W nawiązaniu do symbolu drzewa na ikonie „Trójca Święta” Rublowa i do mojej refleksji, że powinien to być raczej krzew winny, wspomnę, że w późniejszej tradycji tzw.
tags: #rublow #trojca #swieta #perspektywa #odwrocona #interpretacja
