Osteoporoza: Cicha epidemia i sposoby walki
- Szczegóły
Osteoporoza jest chorobą szkieletu prowadzącą do złamań kości, które mogą wystąpić nawet po niewielkim urazie (są to tak zwane złamania osteoporotyczne). Najczęściej dotyczą kręgosłupa, kości przedramienia i szyjki kości udowej, ale mogą wystąpić również w innych lokalizacjach.
Rodzaje osteoporozy
Najczęściej występuje osteoporoza pierwotna, będąca konsekwencją starzenia się układu szkieletowego. Rozwija się u kobiet po menopauzie oraz u mężczyzn w podeszłym wieku. Utrata gęstości mineralnej kości jest nieuchronnym procesem związanym z wiekiem, rozpoczynającym się już około 40. roku życia u kobiet i 45. roku życia u mężczyzn. Istnieje jednak wiele czynników, które mogą przyspieszyć jej przebieg. Niektórym z nich można zapobiegać poprzez zmianę stylu życia.
Rzadziej występuje osteoporoza wtórna, będąca wynikiem innych chorób lub stosowania niektórych leków. Ta postać osteoporozy dotyczy osób w każdym wieku. Do przyczyn osteoporozy wtórnej należą m.in. zaburzenia hormonalne (nadczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc, cukrzyca, przedwczesna menopauza), choroby układu pokarmowego przebiegające z zaburzeniami wchłaniania, przewlekłe zapalne choroby reumatyczne. Do leków sprzyjających powstaniu osteoporozy wtórnej należą m.in.
Objawy i powikłania osteoporozy
Osteoporoza jest niezwykle powszechną chorobą u osób w wieku podeszłym. Ze względu na podstępny, często bezobjawowy przebieg nazywana jest „cichą epidemią”. Choruje na nią co trzecia kobieta po menopauzie. Osteoporoza początkowo nie daje żadnych zauważalnych objawów.
Najczęściej dochodzi do złamań kręgów, których połowa przebiega skrycie, stopniowo doprowadzając do obniżenia wzrostu, garbienia się (tzw. wdowi garb), problemów z poruszaniem oraz pogorszenia nastroju, a nawet depresji. Złamania trzonów kręgów powodują często przewlekły zespół bólowy kręgosłupa, traktowany zwykle jako „normalny” objaw starości i zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa.
Przeczytaj także: Odwrócona osmoza - nowoczesne rozwiązania
Rzadziej mamy do czynienia z nagłym wystąpieniem silnego bólu kręgosłupa - rozpoczyna się on w okolicy złamanego kręgu, może mieć charakter opasujący, towarzyszy mu napięcie przylegających mięśni; złamany krąg może uciskać okoliczne korzenie nerwowe, powodując np. Złamania kości długich najczęściej występują w sezonie jesienno-zimowym, co jest związane ze zwiększoną liczbą poślizgnięć i upadków. Typowe dla osteoporozy jest złamanie kości przedramienia (w nadgarstku - przy podparciu ręką), a także złamanie szyjki kości udowej. Złamaniom tym towarzyszy silny ból, ograniczenie ruchomości oraz zniekształcenie okolicznych tkanek.
Osteoporoza i jej powikłania są jednymi z najczęstszych przyczyn zgonów w krajach rozwiniętych - złamania kości powodują bowiem wiele powikłań takich jak przewlekły ból, zanik mięśni, unieruchomienie, odleżyny, zatorowość płucna, zwiększona zapadalność na zakażenia.
Diagnostyka osteoporozy
Osteoporoza początkowo przebiega skrycie, dlatego należy o niej myśleć, zanim dojdzie do złamania kości. Osoby zagrożone jej rozwojem (kobiety po menopauzie, mężczyźni powyżej 65. W przypadku wystąpienia nagłego silnego bólu kręgosłupa, zwłaszcza jeśli towarzyszy mu złe samopoczucie, osłabienie lub inne niepokojące objawy, należy jak najszybciej zadzwonić po pogotowie ratunkowe (999 lub 112).
Do metod diagnostycznych należą:
- Kalkulator FRAX: Pozwala ocenić ryzyko wystąpienia złamania osteoporotycznego u danej osoby w ciągu następnych 10 lat; jest szeroko dostępny w internecie, także dla populacji polskiej (zobacz: Kalkulator FRAX). Na jego podstawie wyróżnia się pacjentów z grupy małego, średniego lub dużego ryzyka, co pozwala na szybkie ustalenie odpowiedniego postępowania.
- Densytometria: Ocenia gęstość mineralną kości; wykorzystywana w rozpoznawaniu osteoporozy oraz w ocenie skuteczności stosowanych leków. Badanie to nie powinno jako jedyne decydować o rozpoczęciu leczenia, gdyż nie wystarczająco określa ryzyko złamań osteoporotycznych - u wielu osób zagrożonych złamaniem (u których powinno się rozpocząć leczenie) gęstość mineralna kości jest w normie lub tylko nieznacznie obniżona.
- Badanie RTG: Jest wykonywane w przypadku podejrzenia złamania kości, służącym do określenia charakteru złamania m.in.
- Badania laboratoryjne: U każdego pacjenta z osteoporozą należy wykonać podstawowe badania laboratoryjne (morfologia krwi, badanie funkcji nerek i wątroby) oraz ocenić gospodarkę wapniowo-fosforanową. Pobiera się krew w celu oznaczenia stężeń wapnia i fosforu, ocenia się wydalanie wapnia z moczem, a w niektórych przypadkach wykonuje inne badania (np.
Leczenie osteoporozy
Celem leczenia osteoporozy jest zapobieżenie złamaniom kości oraz wynikającym z nich powikłaniom. Czynnikiem decydującym o skutecznej walce z chorobą jest dobra współpraca pacjenta i lekarza. Uświadomienie sobie skrytego przebiegu choroby (dopóki nie dojdzie do złamania kości) powinno stać się motywacją do odpowiednio wczesnej modyfikacji stylu życia oraz regularnego stosowania leków.
Przeczytaj także: Małe biologiczne oczyszczalnie ścieków: Przewodnik
Suplementacja wapnia i witaminy D
Prawidłowa podaż wapnia i witaminy D jest warunkiem skutecznego leczenia osteoporozy. Sama dieta często nie wystarcza i konieczne jest stosowanie odpowiednich preparatów, najczęściej do końca życia.
- Wapń: Dostępnych jest kilka preparatów o różnej zawartości wapnia elementarnego. Najwięcej, bo 40%, zawierają preparaty węglanu wapnia. Przyjmuje się je podczas posiłków w celu poprawy ich wchłaniania.
- Witamina D: Stosuje się witaminę D (cholekalcyferol) lub jej analogi (np. alfakalcydol, kalcytriol). Dawkowanie leku zależy od pory roku - w okresie letnim, przy dużym nasłonecznieniu (w Polsce od połowy czerwca do połowy września), lek się odstawia lub zmniejsza jego dawkę o połowę.
Leki zmniejszające ryzyko złamań kości
W leczeniu osteoporozy stosuje się kilka grup leków. Cechują się one różnym działaniem (jedne zmniejszają utratę kości, inne zwiększają jej odbudowę), a także różną aktywnością w zależności od płci, wieku i innych czynników. Ważne jest takie dobranie leku dla danego pacjenta, by terapia przyniosła największą korzyść i była najbezpieczniejsza. Należy stosować leki o udowodnionej skuteczności w zapobieganiu złamaniom. Samo zwiększenie gęstości mineralnej kości określone w badaniu densytometrycznym nie zawsze wiąże się ze zwiększeniem jej odporności mechanicznej. Okres leczenia nie powinien być dłuższy od czasu trwania badań klinicznych, w których oceniano skuteczność i bezpieczeństwo stosowania danego leku
Leki o różnych mechanizmach działania można stosować sekwencyjnie, tzn.
Bisfosfoniany
Ich działanie polega na zmniejszeniu tempa utraty tkanki kostnej (tzw. działanie antyresorpcyjne). Leki te przyjmuje się najczęściej doustnie raz w tygodniu (alendronian, ryzedronian) lub raz miesiącu (ibandronian). Podawanie dożylne możliwe jest w przypadku ibandronianu (raz na 3 miesiące) i zoledronianu (raz na rok). Działania niepożądane dotyczą głównie przewodu pokarmowego; najczęściej są to: ból brzucha, nudności, wymioty, zaparcia lub biegunka oraz wzdęcia. Czasami występują powikłania ciężkie, takie jak zaburzenia połykania, podrażnienie i zwężenie przełyku. W przypadku złej tolerancji leków przyjmowanych doustnie należy rozważyć zmianę drogi podawania leku na dożylną lub podawanie leku z innej grupy. Inne rzadsze skutki uboczne to ból kości, mięśni i stawów, zmniejszenie stężenia wapnia we krwi, osutka.
Ranelinian strontu
Łączy w sobie oba mechanizmy poprawiające jakość kości: zmniejsza jej utratę i pobudza odbudowę. Ranelinian strontu stosowany jest codziennie doustnie, najlepiej co najmniej 2 godziny przed posiłkiem i dwie godziny po nim. Zmniejsza ryzyko wystąpienia złamań kręgów i innych kości, w tym szyjki kości udowej u kobiet (niezależnie od wieku, również u kobiet po 80.
Przeczytaj także: Porady dotyczące przechowywania mango
Teryparatyd
Jest rekombinowanym preparatem parathormonu (hormonu pełniącego ważną rolę w procesach zachodzących w kościach). Pobudza odbudowę kości i zwiększa stężenie wapnia we krwi. Podawany jest codziennie podskórnie. Czas terapii jest ograniczony do 18 miesięcy ze względu na potencjalne ryzyko rozwoju nowotworu kości. Po zakończeniu takiej terapii zalecane jest kontynuowanie leczenia bisfosfonianami. Udowodniono skuteczność teryparatydu w zapobieganiu złamaniom kręgów i innych kości zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.
Kalcytonina
Stosowana jest donosowo. Obecnie nie zaleca się jej stosowania w zapobieganiu i leczeniu osteoporozy.
Raloksyfen
Należy do tzw. selektywnych modulatorów receptora estrogenowego (SERM). W przeciwieństwie do hormonalnej terapii zastępczej, zmniejsza ryzyko wystąpienia raka piersi. Można rozważyć jego stosowanie w leczeniu osteoporozy u kobiet z czynnikami ryzyka zachorowania na ten nowotwór. Wśród działań niepożądanych wymienia się zwiększenie ryzyka wystąpienia powikłań zakrzepowych i nasilenie objawów menopauzy (np.
Denozumab
W ostatnich latach ogłoszono wyniki badań nad nowym lekiem stosowanym w leczeniu osteoporozy, o zupełnie innym mechanizmie działania. Jest nim denozumab, przeciwciało monoklonalne, należące do tzw. leków biologicznych. Udowodniono jego skuteczność w zapobieganiu złamaniom kręgów i innych kości, w tym szyjki kości udowej (badaniem zostały objęte wyłącznie kobiety).
Leczenie złamań
Po wystąpieniu złamania kości istotne jest złagodzenie bólu i zminimalizowanie wynikającej z niego niesprawności. W zależności od miejsca złamania oraz stanu pacjenta stosuje się leczenie operacyjne (np. zespolenie kości udowej, wertebroplastykę) lub zachowawcze. Ważne jest zapobieganie powikłaniom wynikającym z unieruchomienia (przeciwdziałanie powikłaniom zakrzepowym za pomocą heparyny, zapobieganie powstawaniu odleżyn i zakażeń oraz ich leczenie, zapobieganie niedożywieniu).
Leczenie osteoporozy wtórnej
Leczenie osteoporozy wtórnej zależy od wywołującej ją przyczyny. W każdym przypadku należy w miarę możliwości leczyć chorobę podstawową i przestrzegać ogólnych zasad postępowania zmniejszającego ryzyko złamań.
Osteoporoza posteroidowa
W każdym przypadku stosowania glikokortykosteroidów w dawce >5 mg prednizonu dziennie dłużej niż 3 miesiące należy podawać preparaty wapnia i witaminy D. Leczenie to jest wystarczające w przypadku dobowej dawki <15 mg prednizonu. W wielu przypadkach, zwłaszcza przy długotrwałym leczeniu i stosowaniu większych dawek glikokortykosteroidów, należy podać leki zmniejszające ryzyko wystąpienia złamań kości (np.
Reumatoidalne zapalenie stawów
Należy szybko i skutecznie zahamować aktywność choroby (poprzez podanie leków modyfikujących jej przebieg), która sama w sobie prowadzi do niszczenia kości. Dodatkowym czynnikiem sprzyjającym osteoporozie jest częste stosowanie glikokortykosteroidów.
Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK)
W profilaktyce ważna jest regularna codzienna aktywność fizyczna i leczenie samej choroby.
Toczeń rumieniowaty układowy
Profilaktyka polega na wczesnym i aktywnym leczeniu choroby przy możliwie najrzadszym stosowaniu glikokortykosteroidów.
Pierwotna nadczynność przytarczyc
Jest jedną z niewielu przyczyn osteoporozy, w przypadku której możliwe jest całkowite wyleczenie na wczesnym etapie choroby (operacyjne usunięcie zmienionych chorobowo przytarczyc). W razie stwierdzenia przeciwwskazań do operacji (np. starszy wiek, łagodny przebieg choroby) należy regularnie kontrolować stężenie wapnia we krwi (przynajmniej dwa razy w roku) oraz jego wydalanie z moczem, a także gęstość kości w badaniu densytometrycznym (raz w roku). Chorzy powinni dużo pić oraz unikać unieruchomienia i stosowania diuretyków tiazydowych.
Profilaktyka osteoporozy
Osteoporoza pierwotna jest wynikiem starzenia się organizmu i dlatego całkowite jej wyleczenie nie jest możliwe. Dzięki odpowiedniemu działaniu można jednak zahamować przebieg choroby. Profilaktykę należy rozpocząć już w młodym wieku, aby osiągnąć jak najwyższą szczytową gęstość kości - szczególnie ważna jest odpowiednia podaż wapnia i witaminy D oraz regularna aktywność fizyczna. Poprzez odpowiednie zmiany w stylu życia w wieku dorosłym można natomiast zmniejszyć utratę tkanki kostnej o około 1/3. Stosując leki zmniejszające ryzyko wystąpienia złamań kości, można zapobiec nawet około 60% przypadków złamań kręgów oraz do około 40% przypadków złamań pozakręgowych (np.
Złamania osteoporotyczne wiążą się natomiast z dużą śmiertelnością i pogorszeniem jakości życia chorych. I tak na przykład w wyniku doznanego złamania szyjki kości udowej w ciągu roku umiera co piąta osoba, natomiast połowa nie odzyskuje sprawności sprzed urazu (złamanie to dotyczy ok. 12% starszych osób). Zmiany stylu życia zapobiegające złamaniom kości powinno się stosować bezterminowo. Konieczna jest okresowa kontrola lekarska (z reguły 1-2 razy w roku), pozwalająca ocenić skuteczność stosowanych metod oraz rozważyć wskazania do dalszego leczenia. Konieczna może być okresowa kontrola gospodarki wapniowo-fosforanowej, a u niektórych pacjentów badanie densytometryczne kości (w zależności od indywidualnych wskazań raz w roku lub rzadziej).
Eliminacja czynników ryzyka i odpowiednia podaż wapnia i witaminy D
Profilaktyka złamań osteoporotycznych polega na eliminacji czynników ryzyka osteoporozy oraz stosowaniu odpowiedniej podaży wapnia i witaminy D. U osób starszych bardzo ważnym elementem prewencyjnym jest ocena ryzyka upadków i odpowiednie im przeciwdziałanie.
Wapń
Jest niezbędnym składnikiem zdrowej kości, dlatego tak ważne jest dostarczanie go organizmowi w odpowiedniej ilości. u dzieci do 10. Najlepszym źródłem wapnia jest pokarm, niestety w diecie polskiej jego podaż jest często nawet o połowę mniejsza od zalecanej. Na przykład około 1000 mg wapnia zawarte jest w 3 szklankach mleka, 2 szklankach mleka i 2 plasterkach żółtego sera, 3-4 kefirach, 1000 mg białego sera, 3 jogurtach. Produkty odtłuszczone zawierają tyle samo wapnia co pełnotłuste. W wapń wzbogacone są liczne produkty, np. płatki śniadaniowe i soki owocowe. Pokarmy zmniejszające wchłanianie wapnia to szpinak i inne warzywa zawierające kwas szczawiowy, ziarna zbóż zawierające kwas fitynowy, np.
Witamina D
Jest niezbędna do utrzymania prawidłowego stężenia wapnia w organizmie. Jej źródłem są pokarmy; jest również wytwarzana w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego. W Polsce odpowiednie nasłonecznienie panuje od połowy czerwca do połowy września, a wystarczający czas przebywania na słońcu wynosi 2-3 razy w tygodniu po 15 minut. W pozostałych miesiącach należy uzupełniać witaminę D z pokarmami - zalecane jest spożywanie średniej porcji tłustej ryby (np. śledzia, makreli, sardynek) raz w tygodniu lub przyjmowanie preparatów witaminy D.
Fosfor
Zarówno jego niedostateczne, jak i nadmierne spożycie niekorzystnie wpływa na stężenie wapnia w ustroju. Dobowe zapotrzebowanie na ten pierwiastek wynosi 700-900 mg; jego źródłem są sery, mięso, ryby, chleb i jaja.
Białko
Zalecane dzienne spożycie białka wynosi 1-1,5 g/kg mc. Odpowiednie spożycie białka jest niezbędne do utrzymania sprawności układu ruchu. Niedobór białka u dzieci prowadzi do zaburzeń wchłaniania wapnia, a u osób starszych powoduje utratę masy kostnej, zmniejszenie siły mięśniowej (co sprzyja upadkom), a także złe gojenie się złamań.
Kawa
Inne czynniki diete...
tags: #mała #woda #mineralna #długa #szyjka #rodzaje
