Jakość Powietrza: Zagadnienia Ogólne, Terminologia i Definicje

Szczegóły: Opublikowano: 23. March 2026

Rozwój cywilizacji spowodował gwałtowny wzrost emisji zanieczyszczeń powietrza. Szczegółowych przyczyn znajdziemy wiele. Do najważniejszych z pewnością należy zaliczyć szybką industrializację, lawinowo wzrastające natężenie ruchu samochodowego i wysoki poziom urbanizacji.

Uciążliwość Zapachowa

Uciążliwość zapachowa to stan subiektywnego dyskomfortu odczuwanego przez człowieka w sferze fizycznej i psychicznej powodowany zapachem substancji wprowadzonej do powietrza. Uciążliwość zapachowa jest wynikiem oddziaływania źródeł emitujących związki odorowe, które są rozpoznawane przez receptory ludzkiego narządu węchu. Częsteczki odpowiedzialne za zapach można podzielić na trzy grupy: związki siarki (siarkowodór (H2S)), związki azotu (amoniak (NH3)) oraz związki zawierające węgiel (aldehydy, ketony, związki alifatyczne i aromatyczne).

Źródła Emisji Substancji Odorowych

Źródła emisji substancji odorowych występują praktycznie we wszystkich rodzajach działalności gospodarczej, a nawet mogą być związane z powszechnym lub zwykłym korzystaniem ze środowiska. Mogą to być źródła zarówno punktowe (komin, wyrzutnia wentylacji), jak również powierzchniowe (składowiska) lub liniowe (rzeka). Emisje z tych źródeł mogą mieć charakter zorganizowany lub niezorganizowany i odbywać się w sposób stały lub okresowy. Należy zaznaczyć, że w prawie każdej kategorii ludzkiej działalności, w pewnych warunkach może wystąpić emisja różnych ilości zróżnicowanych związków zapachowoczynnych.

Trzeba również wskazać, że w wielu przypadkach emitowane są substancje, które same w sobie nie powodują uciążliwości zapachowej. Jednak w wyniku reakcji w powietrzu z innymi substancjami powstają związki, które będą wyczuwalne przez ludzi. Związki zapachowe w mieszaninach mogą posiadać zupełnie inne właściwości i cechy zapachu niż pojedyncze substancje odorowe.

Wpływ Odorów na Zdrowie

Odory mogą mieć negatywny wpływ na zdrowie człowieka. Wynika to przede wszystkim z destruktywnego oddziaływania na psychikę człowieka. Długotrwałe narażenie na uciążliwość zapachową może wywołać depresję, znużenie, problemy oddechowe, bóle głowy, nudności, podrażnienie oczu i gardła. Odczucia zapachowe są bardzo często subiektywne. Takie samo stężenie zapachu może wywołać u różnych odbiorców odmienne wrażenie dyskomfortu z powodu różnej oceny źródła zapachu, wrażliwości oraz stopnia aktywności. Odbieranie bodźców zapachowych związane jest także z innymi czynnikami.

Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza

Regulacje Prawne Dotyczące Uciążliwości Zapachowej

Prace nad prawnym uregulowaniem problematyki uciążliwości zapachowej podejmowane są od wielu lat zarówno w kraju, jak i całej Unii Europejskiej. Ministerstwo Środowiska zauważając rosnący problem uciążliwości zapachowej, po przeprowadzeniu analiz, próbując wypełnić lukę informacyjną i edukacyjną w tym zakresie opracowało Kodeks przeciwdziałania uciążliwości zapachowej. Kodeks zawiera zbiór praktyk i działań przyjaznych środowisku, których zastosowanie może przyczynić się do ograniczenia uciążliwości zapachowej. W ramach Kodeksu zestawiono przepisy prawne, które w sposób bezpośredni lub pośredni dotyczą problematyki uciążliwości zapachowej, a także zidentyfikowano źródła emisji substancji zapachowoczynnych oraz działania zaradcze dla głównych form działalności uciążliwych zapachowo, w tym przede wszystkim obiektów gospodarki odpadami, gospodarki wodno-ściekowej oraz obiektów hodowlanych.

Oddając w Państwa ręce Kodeks, mam nadzieję, że zostanie on wykorzystany przez samorządowców szczebla wojewódzkiego i lokalnego oraz przedsiębiorców w celu ograniczenie uciążliwości zapachowej prowadzonej działalności.

Zanieczyszczenie Powietrza Pyłami

Pyłem są cząstki ciała stałego o różnej wielkości i różnego pochodzenia, które przez pewien czas pozostają w zawieszeniu w gazie. Są to zwykle pozostałości procesu spalania, ścierania lub kruszenia substancji stałych, takich jak minerały nieorganiczne, organiczne oraz metale. Należą one do podstawowych czynników szkodliwych występujących w budowlanym środowisku pracy. W rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 6 czerwca 2014 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. poz. 817) - dalej r.n.d.s.

Źródła Emisji Pyłów

Głównymi źródłami emisji pyłów w środowisku pracy są procesy technologiczne. W zależności od rodzaju zastosowanego procesu technologicznego, emitowane pyły charakteryzują się różnymi właściwościami. Do najbardziej pyłotwórczych procesów technicznych należą: mielenie, kruszenie, przesiewanie, transport i mieszanie materiałów sypkich oraz ich obróbka (cięcie, szlifowanie, polerowanie) oraz malowanie, metalizacja, spawanie.

Do budowlanego środowiska pracy pyły dostają się również wraz z zanieczyszczonym powietrzem atmosferycznym. Powstawanie pyłów jest nieodłącznie związane z budowlanymi procesami produkcyjnymi. Szczególnie dużo powstaje ich podczas spalania paliw stałych i przy produkcji materiałów budowlanych (cementu, wapna, gipsu, krzemionki) i eksploatacji obiektów z wbudowanym azbestem oraz przy prowadzeniu robót budowlanych: ziemnych, betonowych, montażowych, instalacyjnych, wykończeniowych, rozbiórkowych, wyburzeniowych czy też modernizacyjnych.

Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku

Działanie Pyłów na Organizm Człowieka

Pyły negatywnie działają na organizm człowieka. Zanieczyszczone powietrze dostaje się do układu oddechowego poprze otwory nosowe i jamę ustną i przepływa w kierunku noso-gardzieli. W tym czasie jest ogrzewane, nasycane wilgocią i częściowo oczyszczone z cząstek stałych. Drogi oddechowe w obrębie głowy są pokryte śluzówką. Produkowany śluz przenosi osadzone cząstki stałe pyłu w kierunku gardła, gdzie są połykane. Kolejnym układem, do którego dostaje się kurz, jest układ tchawiczno-oskrzelowy, dzięki któremu kurz jest przesuwany w kierunku krtani. Po przejściu przez krtań i przełyk, cząstki pyłu trafiają do układu pokarmowego. Wnikanie pyłu do dróg oddechowych i osadzanie się cząsteczek w różnych ich odcinkach jest zależne od wymiaru cząsteczek.

Pyły można dzielić ze względu na rodzaj działania biologicznego szkodliwego dla zdrowia na: pyły o działaniu drażniącym, zwłókniającym, kancerogennym i alergizującym. Ważnymi parametrami wpływającymi na skutki działania pyłu na organizm są: stężenie, wymiary, kształt cząsteczek oraz skład chemiczny, a także rozpuszczalność pyłów w płynach ustrojowych. Należy również brać pod uwagę właściwości (genetyczne i nabyte) osobnicze pracownika, które mogą wpływać na jego wrażliwość na działanie pyłu oraz ciężkość wykonywanej pracy.

Działania Ograniczające Narażenie na Pyły

Zgodnie z ustawą z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1502) na wszystkich stanowiskach pracy, w tym również w budownictwie, powinny być prowadzone działania zmierzające do skutecznego ograniczania lub eliminowania narażenia na czynniki negatywne, w tym również na pyły. Działania te powinny być poprzedzone oceną narażenia. Do podstawowych kryteriów niezbędnych w ocenie narażenia należą przepisy prawa oraz wiedza z zakresu higieny pracy, toksykologii, epidemiologii, które umożliwiają przygotowanie właściwej profilaktyki. Ocena polega na porównaniu faktycznego stężenia ze stężeniem dopuszczalnym.

W przemyśle, w tym również budowlanym, najważniejszym kryterium oceny narażenia człowieka są średnioważone stężenia dla ośmiogodzinnego dnia pracy, określane z prób pobranych w strefie oddychania lub w jej pobliżu.

Środki ochrony przeciwpyłowej powinny się wzajemnie uzupełniać. Przykładem może zakład stolarski, zakład prefabrykacji betonowej, czy wytwórnia betonu towarowego. Zbiorową ochronę przeciwpyłową w halach produkcyjnych tych zakładów stanowią systemy napowietrzania i wentylacji oraz stanowiskowe systemy odpylające. Pomimo tego obsługujący produkcję zostali zobowiązani do używania masek czy półmasek filtrujących lub innych zabezpieczeń z grupy środków indywidualnej ochrony przeciwpyłowej.

Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica

Pomiar Stężenia Pyłu

Polegają one zasadniczo na filtracji powietrza przez filtry podstawowe i analityczne (membranowe, włókninowe, z mikrowłókien szklanych i inne) o bardzo dużej sprawności. Wybór metody pomiaru jest zależny od rodzaju pyłu. Najprostszą metodą pomiaru pyłu w środowisku pracy jest oznaczenie pyłu całkowitego w jednostce objętości powietrza. Metoda ta jest stosowana w przypadkach występowania dużych cząstek pyłu w zanieczyszczonym powietrzu przy wykorzystaniu filtrów podstawowych.

Kolejną czynnością w procesie pomiaru stężenia pyłu przy ocenie ryzyka rozwoju pylicy płuc jest oznaczenie zawartości osadzonego zanieczyszczenia na filtrze analitycznym. W tym celu wykorzystuje się metody chemiczne.

Dalszą czynnością procesu jest zestawienie wyników pomiarów stężeń w powietrzu stanowisk pracy i obliczenie wskaźnika narażenia oraz porównanie ich z wartościami najwyższych dopuszczalnych stężeń (NDS). NDS dla pyłów jest to wartość obrazująca średnie ważone stężenie pyłu, na który jest wystawiony pracownik w trakcie ośmiogodzinnego dnia pracy. Nie powinno ono powodować negatywnych zmian w stanie zdrowia pracownika ani jego potomstwa.

Z wyżej wymienionego sposobu definiowania parametru NDS wynika konieczność pobierania dwóch próbek na miejscu oznaczania stężenia pyłu. Jedna próbka służy do oznaczenia zawartości pyłu całkowitego, a druga do oznaczenia zawartości pyłu respirabilnego lub włókien respirabilnych.

Tryb i częstotliwość dokonywanych badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy są uregulowane prawem (por. rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, Dz. U. Nr 33, poz. 166). W razie przekroczenia wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia lub występowania czynników rakotwórczych, pracodawca powinien zapewnić stałą kontrolę, np. poprzez monitorowanie, stężeń i natężeń tych czynników.

Ocena Ryzyka Zawodowego

Ocena ryzyka zawodowego polega na określeniu wystąpienia niepożądanych zdarzeń związanych z wykonywaną pracą powodujących straty, w szczególności wystąpienia u pracowników niekorzystnych skutków zdrowotnych w wyniku zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy lub sposobu wykonywania pracy. Praktycznie ocena ryzyka jest procesem analizowania i wyznaczania dopuszczalności ryzyka. Zgodnie z prawem, każdy pracodawca jest zobowiązany do przeprowadzenia takiej oceny i poinformowania o nim pracowników. W małych przedsiębiorstwach pracodawca sam może dokonać oceny ryzyka. W większych powinni to robić kompetentni pracownicy, np. specjaliści ds. bhp lub zewnętrzni eksperci.

KROK 1 stosowany w metodzie „pięciu kroków” obejmuje zebranie informacji potrzebnej do przeprowadzenia oceny ryzyka zawodowego związanego z narażeniem na pyły i jest kluczowym elementem całego procesu oceny ryzyka. W trakcie tego etapu zaleca się, aby zwrócić szczególną uwagę na prace wykonywane na budowie, w tym na stanowisko pracy i/lub realizowane na nim zadania oraz na pracowników budowlanych pracujących na tym stanowisku pod kątem zapylenia. Należy przy tym zorientować się co do stosowanych środków pracy, materiałów i wykonywanych operacji technologicznych. Dodatkowo należy brać pod uwagę wykonywane na stanowisku czynności, sposób i czas ich wykonywania oraz zidentyfikowane wcześniej zagrożenia związane z chorobami zawodowymi, np.

KROK 2 dotyczy identyfikacji zagrożeń występujących na danym stanowisku pracy. Mogą tu być przydatne wyniki pomiarów stężeń pyłów występujących na danych stanowiskach. W każdym z analizowanych stanowisk na budowie należy zidentyfikować rodzaj pyłu, a następnie wyznaczyć jego stężenie. Tam, gdzie jest to wymagane należy oznaczyć zawartości wolnej krystalicznej krzemionki w pyle.

KROK 3 zawiera oszacowanie ryzyka i wyznaczenie jego dopuszczalności. Przydatnym sposobem oszacowania ryzyka zawodowego może być norma PN-N-18002:2000, w której zastosowano skalę trójstopniową i ryzyko sklasyfikowano jako ryzyko małe, średnie lub duże. Podczas szacowania ryzyka zawodowego związanego z narażeniem na pyły powinno się korzystać z wielkości charakteryzującej narażenie w postaci wartości wskaźnika narażenia (W).

KROK 4 Planowanie i realizacja działań eliminujących zagrożenie stosuje się w przypadku, gdy ryzyko jest duże, a więc niedopuszczalne. Wtedy zaplanowana praca nie może być rozpoczęta do czasu zmniejszenia ryzyka zawodowego do poziomu dopuszczalnego.

KROK 5 Dokumentowanie oceny ryzyka jest etapem zamykającym proces oceny ryzyka zawodowego związanego z narażeniem na pyły.

Zapobieganie Skutkom Narażenia na Pyły

Ważnym elementem zapobiegania skutkom narażenia na pyły jest właściwe zakładanie i używanie środków ochrony indywidualnej. Osoby posiadające brodę, bokobrody, blizny itd. nie powinny używać sprzętu szczelnie dopasowanego, gdyż zakłócają prawidłowe funkcjonowanie zaworów oddechowych lub uniemożliwiają prawidłowe dopasowanie części twarzowej. Zapobieganie skutkom narażenia na pyły w budowlanym środowisku pracy powinno odbywać się wielotorowo. Ważnym elementem zapobiegania skutkom narażenia na pyły jest edukacja i świadomość społeczna.

Normy i Przepisy Prawne

PN-ISO 4225:1999 Jakość powietrza. Zagadnienia ogólne.
PN-ISO 4225/Ak:1999 Jakość powietrza. Zagadnienia ogólne.
PN-N-18001:2004 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy.
PN-N-18002:2011 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy.
PN-91/Z-04030/05 Ochrona czystości powietrza. Badania zawartości pyłu. Oznaczanie pyłu całkowitego na stanowiskach pracy metodą filtracyjno-wagową.
PN-91/Z-04030/06 Ochrona czystości powietrza. Badania zawartości pyłu.
PM-88/Z-04202/02 Ochrona czystości powietrza. Badania zawartości azbestu.
91/Z-04018/02 Ochrona czystości powietrza. Badania zawartości wolnej krystalicznej krzemionki.
PN-91/Z-04018/03 Ochrona czystości powietrza. Badania zawartości wolnej krystalicznej krzemionki.
PN-91/Z-04018/04 Ochrona czystości powietrza. Badania zawartości wolnej krystalicznej krzemionki. Oznaczanie wolnej krystalicznej krzemionki w pyle całkowitym i respirabilnym w obecności krzemianów na stanowiskach pracy metodą kolorymetryczną.
PN-EN 15859:2010 Jakość powietrza. Certyfikacja automatycznych systemów monitorujących urządzenia odpylające na stacjonarnych źródłach emisji.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 10 września 2012 r. w sprawie zakresu i sposobu przekazywania informacji dotyczących zanieczyszczenia powietrza (Dz. U. z 2012 r., poz.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 24 sierpnia 2012 r. w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz. U. z 2012 r., poz.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 13 września 2012 r. w sprawie dokonywania oceny poziomów substancji w powietrzu (Dz. U. z 2012 r., poz.
Rozporządzenie Ministra Środowiska 2 sierpnia 2012 r. w sprawie stref, w których dokonuje się oceny jakości powietrza (Dz.U. 2012 nr 0 poz.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 26 stycznia 2010 r. w sprawie wartości odniesienia dla niektórych substancji w powietrzu (Dz. U. z 2010 r. Nr 16 poz.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 września 2012 r. w sprawie programów ochrony powietrza oraz planów działań krótkoterminowych (Dz. U. z 2012 r., poz.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 2 lipca 2010 r. w sprawie rodzajów instalacji, których eksploatacja wymaga zgłoszenia (Dz. U. 2010 r. Nr 130, poz.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 kwietnia 2011 r. w sprawie standardów emisyjnych z instalacji (Dz. U. z 2011 r. Nr 95 poz.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 2 lipca 2010 r. w sprawie przypadków, w których wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza z instalacji nie wymaga pozwolenia (Dz. U. z 2010 r. Nr 130 poz.
Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 16 stycznia 2007 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących ograniczenia emisji lotnych związków organicznych powstających w wyniku wykorzystywania rozpuszczalników organicznych w niektórych farbach i lakierach oraz w mieszaninach do odnawiania pojazdów (Dz. U. z 2007 r. Nr 11 poz. 72, z późn.
Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 4 stycznia 2007 r. w sprawie wymagań jakościowych dotyczących zawartości siarki dla olejów oraz rodzajów instalacji i warunków, w których będą stosowane ciężkie oleje opałowe (Dz. U. z 2007 r. Nr 4 poz.
Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 9 grudnia 2008 r. w sprawie wymagań jakościowych dla paliw ciekłych (Dz. U. z 2008 r.
Decyzja Komisji z dnia 20 lutego 2004 r. ustanawiająca zasady składania informacji na temat planów i programów wymaganych na mocy dyrektywy Rady 96/62/WE w związku z wartościami dopuszczalnymi dla niektórych substancji zanieczyszczających otaczające powietrze (Dz. Urz. UE L 68 z 6.03.2004, str.
Decyzja Komisji z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiająca kwestionariusz do wykorzystania w rocznym sprawozdaniu w sprawie oceny jakości otaczającego powietrza zgodnie z dyrektywami Rady 96/62/WE i 1999/30/WE oraz zgodnie z dyrektywami 2000/69/WE i 2002/3/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz. Urz. UE L 156 z 30.04.2004, str.
Decyzja Wykonawcza Komisji z dnia 12 grudnia 2011 r. ustanawiająca zasady stosowania dyrektyw 2004/107/WE i 2008/50/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do systemu wzajemnej wymiany informacji oraz sprawozdań dotyczących jakości otaczającego powietrza (Dz. Urz. UE L 335 z 17.12.2011, str.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 roku w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (Dz. Urz.
Dyrektywa 2004/107/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 grudnia 2004 r. w sprawie arsenu, kadmu, niklu, rtęci i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w otaczającym powietrzu (Dz. Urz.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/75/WE z dnia 24 listopada 2010 r. o emisjach przemysłowych (Dz. Urz. UE L 334 z 17.12.2010, str.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/1/WE z 15 stycznia 2008 r. dotycząca zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli (Dz. Urz. UE L 24 z 29.01.2008, str.
Dyrektywa 2001/81/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2001 r. w sprawie krajowych poziomów emisji dla niektórych rodzajów zanieczyszczenia powietrza (Dz. Urz. UE L 309 z 27.11.2001, str.
Dyrektywa 2003/17/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 3 marca 2003 r. zmieniająca dyrektywę 98/70/WE odnoszącą się do jakości benzyny i olejów napędowych (Dz. Urz. UE L 74 z 22.03.2003, str.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/42/WE z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie ograniczeń emisji lotnych związków organicznych w wyniku stosowania rozpuszczalników organicznych w niektórych farbach i lakierach oraz produktach do odnawiania pojazdów, a także zmieniająca dyrektywę 1999/13/WE (Dz. Urz. UE L 143 z 30.04.2004, str.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/31/WE z dnia 19 maja 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (Dz. Urz. UE L 153 z 18.06.2010, str.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r., w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE ((Dz. Urz. UE L 140 z 5.06.2009, str.
Dyrektywa 2001/80/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2001 r. w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do powietrza z dużych obiektów energetycznego spalania (Dz. Urz. UE L 309 z 27.11.2001, str.
Dyrektywa 2000/76/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 grudnia 2000r. w sprawie spalania odpadów (Dz. Urz. UE L 332 z 28.12.2000, str.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady 166/2006 z dnia 18 stycznia 2006 r. w sprawie ustanowienia Europejskiego Rejestru Uwalniania i Transferu Zanieczyszczeń i zmieniającego dyrektywę Rady 91/689/EWG i 96/61/WE (Dz. Urz. UE L 33 z 04.02.2006, str.

tags: #jakość #powietrza #zagadnienia #ogólne #terminologia #definicje