Jakość Powietrza na Podhalu: Normy, Problemy i Działania Naprawcze
- Szczegóły
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) około 90% ludzi oddycha zanieczyszczonym powietrzem. Polska jest jednym z najbardziej zanieczyszczonych krajów Unii Europejskiej, notując szczególnie duże przekroczenia poziomów dopuszczalnych i docelowych pyłów PM2.5, PM10 oraz benzo(a)pirenu. Problem smogu jest szczególnie dotkliwy w sezonie zimowym, kiedy wysoki poziom zanieczyszczeń może zagrażać życiu i zdrowiu.
W województwie małopolskim, gdzie leży Podhale, dokonuje się oceny powietrza w 3 strefach, gdzie ulokowanych jest 29 stacji pomiarowych w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ). Dokumentem strategicznym determinującym działania w tym zakresie na poziomie poszczególnych obszarów jest program ochrony powietrza dla danego województwa.
Zwrócono w nim uwagę, że na terenie Małopolski na przekroczenie wartości średniodobowej pyłu PM10 50 µg/m³ przez więcej niż 35 dni w roku narażonych jest ponad 54% mieszkańców. Stężenia średnioroczne benzo(a)pirenu we wszystkich 182 gminach województwa przekraczają poziom docelowy 1 ng/m3. Działania skierowane na redukcję pyłów oraz B(a)P zawartego w pyle muszą koncentrować się przede wszystkim na likwidacji indywidualnych palenisk oraz transporcie.
Główne Źródła Zanieczyszczeń Powietrza
Głównymi źródłami zanieczyszczeń powietrza są:
- Sektor komunalno-bytowy
- Transport drogowy
- Sektor punktowy - obejmujący zakłady przemysłowe, ciepłownie, elektrownie
Uchwała Antysmogowa w Małopolsce
Obecnie na terenie województwa małopolskiego z wyłączeniem Krakowa obowiązuje uchwała antysmogowa, która określa terminy likwidacji kotłów węglowych. W pierwszej kolejności do końca 2022 roku miały zniknąć tzw. bezklasowe, a następnie do końca 2026 roku - kotły 3 i 4 klasy. Szacuje się, że w Małopolsce wciąż dymi ponad 300 tysięcy „kopciuchów”.
Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza
Program "Czyste Powietrze"
Mieszkańcy Małopolski, w oparciu o poziom dochodów, mogą skorzystać z puli środków w ramach rządowego programu „Czyste powietrze”. Umożliwia on zarówno wymianę systemu ogrzewania na proekologiczne, jak również przeprowadzenie ocieplenia ścian budynku, dachu, wymianę okien etc. Z danych Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie z listopada 2021 wynika, że tylko 2 gminy w całym województwie nie podpisały porozumienia w sprawie obsługi programu „Czyste powietrze”.
W lipcu 2021 nastąpiły pewne zmiany w programie „Czyste powietrze” dotyczące choćby braku możliwości finansowania kotłów węglowych od stycznia 2022 r. Dodatkowo podwyższono poziom finansowania (dotacje do 37 tys. zł dotyczy drugiej części programu) oraz uruchomiono nabór wniosków o dofinansowanie w bankach. Sam wniosek o dotację został uproszczony, skrócono również do 30 dni czas rozpatrywania podań. W 2022 roku miał się pojawić trzeci komponent w Czystym Powietrzu, czyli dotacja na poziomie do 69 tysięcy złotych dedykowana najuboższym gospodarstwom domowym.
Działania Prewencyjne i Kontrole
Równie istotne są działania prewencyjne, kontrole palenisk, interwencje mieszkańców, kary i grzywny za nieprzestrzeganie przepisów uchwał antysmogowych. Niestety w wielu miejscowościach brakuje straży gminnych, które mają upoważnienie do przeprowadzania stałych kontroli pieców. Jak pokazują dane dla województwa małopolskiego w zaledwie 31 gminach spośród 160, które udzieliły odpowiedzi, funkcjonuje straż gminna (miejska). Obecnie tam, gdzie brakuje strażników bardzo często prowadzone są wspólne kontrole policji z urzędnikami, jednak nie są one zbyt efektywne, ponieważ mają charakter planowy, najczęściej odbywają się na koszt danej gminy i uzależnione są od dostępności środków finansowych.
Potencjał Geotermalny Podhala
Obszar Małopolski posiada znaczne zasoby geotermalne, gdyż praktycznie w całości znajduje się w obszarze Karpat Zachodnich tzw. baseny geotermalne obejmują m in. Kraków i okolice, Tarnów, Dębicę, Sucha-Beskidzką, Skomielno-Białą i ogólnie całe Podhale. Na Podhalu istnieje największy w Polsce zakład ciepłowniczy wykorzystujący energię geotermalną zaopatrujący wiele miejscowości Podhala, w tym m. in. Zakopane. Plany zakładają rozwój geotermii, w tym nowe odwierty, rozwój sieci ciepłowniczej obejmującej dostarczanie ciepła do Nowego Targu.
Przykłady Działań Antysmogowych w Małopolsce
Kraków
Jednym z lepszych przykładów działania w zakresie eliminacji niskiej emisji jest miasto Kraków. Według danych Urzędu Miasta Krakowa od 1995 r. w stolicy Małopolski zlikwidowano ponad 45 tys. palenisk węglowych. Sejmik Wojewódzki na początku 2016 roku podjął uchwałę o całkowitym zakazie stosowania paliw stałych na terenie miasta. Powyższe przepisy zaczęły co prawda obowiązywać od 1 września 2019 roku, ale do tego czasu wdrożono wiele programów pomocowych m.in. program ograniczenia niskiej emisji, program osłonowy polegający na wyrównywaniu rachunków za ogrzewanie, program termomodernizacji budynków jednorodzinnych, uruchomiono zasiłki celowe.
Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku
Zielonki
Inny przykładem mogę być podkrakowskie Zielonki. Gmina ta uruchomiła w oparciu o przepisy ustawy o pomocy społecznej własny program osłonowy, który umożliwia sfinansowanie kosztów związanych z demontażem starego źródła ogrzewania, zakupem oraz montażem nowego źródła ogrzewania, niezbędną adaptacją istniejącej instalacji centralnego ogrzewania czy ciepłej wody użytkowej. Wsparcie udzielane jest na wniosek zainteresowanego w formie zasiłku celowego.
Gmina Skawina
Kolejny przykład, to gmina Skawina, która wdraża program oparty na ustawie z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków, wykorzystując środki dostępne w ramach rządowego programu „Stop smog”. Pomoc obejmuje dofinansowanie działań niezbędnych dla osiągnięcia poprawy efektywności energetycznej budynku (od przygotowania dokumentacji do zakupu materiałów i wykonania prac budowlanych).
Rekomendacje Działań Naprawczych
- Przyspieszenie wymiany kotłów oraz termomodernizacji.
- Duże preferencje dla OZE (PV plus pompy ciepła) w porównaniu do gazu w celu redukcji emisji pyłów jak i ograniczenia emisji CO2.
- Zwiększenie intensywności finansowania w ramach programu Czyste powietrze.
- Określenie ścieżek dojścia do celów w każdej gminie oraz skuteczna ich realizacja. Priorytetyzacja działań - wymiany w pierwszej kolejności kotłów najbardziej emisyjnych.
- Wsparcie i zwiększenie roli ośrodków pomocy społecznej. Dotacje na wymianę źródeł ciepła czy termomodernizacji, również w oparciu o próg dochodowy.
- Kontrole prewencyjne w tym stworzenie przepisów prawnych umożliwiających rozwój i powstawanie nowych jednostek straży miejskiej także na poziomie powiatowym.
- Nałożenie obowiązku instalowania bez-emisyjnych źródeł ciepła w nowych domach.
- Rozszerzenie Programu Czyste Powietrze na budownictwo wielorodzinne w tym spółdzielnie oraz wspólnoty mieszkaniowe.
- Umożliwienie rozliczania energii elektrycznej z OZE w ramach spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych.
- Edukacja i doradztwo mieszkańcom - tworzenie ośrodków doradztwa energetycznego.
- Wsparcie dla lokalnego ciepłownictwa geotermalnego. Rozwój geotermii zarówno głębokiej jak i płytkiej, preferencyjne dotacje i kredyty na rozwój tego źródła energii.
Emisja z Transportu
Drugim co do wielkości źródłem emisji zanieczyszczeń powietrza jest emisja z transportu. Dotyczy ona głównie dużych miast, gdzie natężenie ruchu jest największe. Program Ochrony Powietrza dla Województwa Małopolskiego w ramach działań naprawczych rekomenduje utworzenie w Krakowie strefy czystego transportu w oparciu o normy emisji Euro.
W większej skali dużym problemem, który powinien zostać rozwiązany na szczeblu centralnym jest import starych, często w złym stanie technicznym, samochodów z Europy Zachodniej. Jak pokazują dane w Tabeli 1 znaczna część samochodów osobowych rejestrowanych w Polsce to samochody 20-letnie i starsze (40% ogółu zarejestrowanych pojazdów osobowych w roku 2020). Co więcej według zaprezentowanych danych udział ten rośnie. Podobnie wygląda sytuacja w Małopolsce, gdzie stare samochody stanowią 36% ogółu zarejestrowanych pojazdów (wzrost z 31% w roku 2015).
| Rok | Udział samochodów 20-letnich i starszych w Polsce | Udział samochodów 20-letnich i starszych w Małopolsce |
|---|---|---|
| 2015 | ... | 31% |
| 2020 | 40% | 36% |
Rekomendacje dla Transportu
- Rozwój multimodalnego, efektywnego transportu zbiorowego, obejmującego całe województwo. Spójny system informacji transportowej obejmujący wszystkich przewoźników.
- Integracja biletów na różne rodzaje transportu.
- Budowa parkingów P&R przy węzłach przesiadkowych w szczególności przy stacjach kolejowych.
- Rozwój ciągów pieszych i rowerowych, oddzielnie ich od aut zarówno poruszających się jak i parkujących. Wprowadzenie miejskich systemów wypożyczalni rowerowych.
- Skuteczny nadzór nad stacjami diagnostycznymi.
Emisje Przemysłowe
Emisje przemysłowe (często zwane punktowymi) w skali kraju mają najczęściej małe oddziaływanie na jakość powietrza, to jednak w miejscowościach przemysłowych mogą być znaczącym źródłem wielu zanieczyszczeń, a także odorów. Emisja zanieczyszczeń przemysłowych jest objęta restrykcjami zarówno przez prawo UE i Polski. W województwie małopolskim według ewidencji Inspekcji Ochrony Środowiska istniało w 2020 około 14000 zakładów (podzielonych na 5 kategorii w zależności od oddziaływania na środowisko).
Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica
Rekomendacje dla Przemysłu
- Kontrola poziomów emisji w zakładach przemysłowych oraz elektrowniach - wyświetlanie wyników w czasie rzeczywistym (online).
- Społeczna kontrola zakładów przemysłowych, kontrola na wezwanie mieszkańców lub samorządu w systemie interwencyjnym, uruchomienie całodobowych zespołów kontrolnych przez GIOŚ.
- Wprowadzenie permanentnej oceny awarii i innych zakłóceń oraz opracowanie procedur czynności z zakresem kontroli oraz osobami odpowiedzialnymi za te działania.
- Wzmożenie kontroli przechowywania odpadów i zabezpieczeń przeciwpożarowych. Wprowadzenie dotkliwych kar za uwolnienie emisji.
Smogowe Rankingi i Lokalna Specyfika Podhala
Polski Alarm Smogowy opublikował ranking najbardziej smogowych miejscowości w Polsce. Na podium znajdują się również miejscowości z Małopolski - Nowy Targ i Sucha Beskidzka i z województwa śląskiego - Pszczyna i Wodzisław Śląski. Na liście smogowych rekordzistów brakuje dużych miast. Przeważają małe i średnie miejscowości, jest również kilka wsi.
Przykład Godowa pokazuje, że w pozostałych polskich wsiach najprawdopodobniej nie dzieje się lepiej. Bardzo przykrym spostrzeżeniem jest obecność aż trzech miejscowości uzdrowiskowych w rankingu smogowych rekordzistów. Rabka-Zdrój to aż 800% normy rakotwórczego benzo(a)pirenu.
Mimo wcześniejszych niezbyt wesołych informacji, jestem pełen optymizmu. Zlikwidowaliśmy 1/3 kopciuchów w Polsce. Nie mówiłbym o perspektywie kilkunastu, a pięciu-sześciu lat, jeśli chodzi o rozwiązanie tego problemu. W Polsce mamy około 2 mln kopciuchów. Jeżeli program „Czyste Powietrze” będzie działał, to doprowadzi do wymiany 300 tys. kotłów plus to, co niektórzy wymienią poza dofinansowaniem, zatem możemy mówić o liczbie wyższej. W ciągu trzech lat może zniknąć milion starych pieców, a w ciągu następnych trzech lat - kolejny milion. To scenariusz idealny, bo osiągamy zakładany efekt w sześć lat.
tags: #jakość #powietrza #podhale #normy
