Jakość powietrza na Słowacji: Normy i wyzwania
- Szczegóły
Zanieczyszczone powietrze negatywnie wpływa na jakość i długość życia mieszkańców całej Europy. Nawet krótkotrwałe przebywanie w miejscach, gdzie powietrze jest zanieczyszczone, może prowadzić do pogorszenia pracy płuc, wywoływać infekcje dróg oddechowych, a także nasilać objawy astmatyczne.
W związku z faktem, że zanieczyszczone powietrze stanowi zagrożenie dla zdrowia ludzkiego, wiele krajów podejmuje działania mające na celu poprawę jakości powietrza. Celem wspólnych przedsięwzięć jest poszerzenie wiedzy na temat zanieczyszczenia powietrza i jego wpływu na jakość życia obywateli oraz sposobów wdrażania polityki dotyczącej ochrony powietrza w poszczególnych krajach, a także skuteczności realizowanych w jej ramach działań.
Normy jakości powietrza i główne zanieczyszczenia
Państwa uczestniczące w międzynarodowym audycie stoją w obliczu znacząco różnych wyzwań związanych z zanieczyszczeniem powietrza (np. pod względem poziomów przekroczeń norm jakości powietrza, systemów zarządzania, wdrażanej polityki ochrony powietrza, jej finansowania oraz monitorowania zanieczyszczeń powietrza). Pomimo odmiennej sytuacji geograficznej i gospodarczej krajów uczestniczących w audycie międzynarodowym, ich mieszkańcy narażeni byli często na negatywne oddziaływanie tych samych substancji występujących w otaczającym powietrzu. Największym problemem dla jakości powietrza w tych krajach były wysokie stężenia pyłów zawieszonych (PM10 i PM2,5) oraz dwutlenku azotu (NO2).
Niektóre kraje (jak Polska, Słowacja, Węgry, Bułgaria) miały również trudności z dotrzymaniem, obowiązującego w UE, poziomu docelowego dla benzo(a)pirenu, przy czym większość państw objętych audytem nie dysponowała danymi o stężeniach tych substancji lub kompletność tych danych była niska.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy, nazywana dalej Dyrektywą CAFE, nakłada dwie normy jeśli chodzi o pył zawieszony PM10. Pierwsza dotyczy stężenia średniorocznego - maksymalne dopuszczalne średnie roczne stężenie pyłu PM10 w powietrzu to 40 µg/m³. Ustanowiona została również norma dla stężenia średniodobowego - 50 µg/m³, z zaznaczeniem, że w przeciągu roku może wystąpić maksymalnie 35 dni kiedy norma dla średniego stężenia dobowego może zostać przekroczona.
Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza
Dyrektywa CAFE nakłada jedynie normę dla stężenia średniorocznego pyłu PM2,5 i wynosi ona 25 µg/m³; ani w prawie wspólnotowym, ani w prawie polskim nie ustanowiono normy dobowej. Wytyczne WHO mówią jednak, że dobowe stężenie PM2,5 nie powinno przekraczać 25 µg/m³ (i to nie częściej niż trzy dni w roku), zaś stężenie roczne nie powinno być wyższe niż 10 µg/m³.
Ze względu na ochronę zdrowia ludzi, Dyrektywa CAFE wprowadza dwie normy dla NO₂ - normę dla stężenia średniorocznego, która wynosi 40 µg/m³ oraz normę dla stężenia godzinowego, która wynosi 200 µg/m³ i nie może być przekroczona więcej niż przez 18 godzin rocznie.
Poniższa tabela przedstawia normy jakości powietrza dla wybranych zanieczyszczeń:
| Zanieczyszczenie | Norma średnioroczna | Norma średniodobowa |
|---|---|---|
| PM10 | 40 µg/m³ | 50 µg/m³ (maks. 35 dni przekroczeń w roku) |
| PM2.5 | 25 µg/m³ | Brak normy w UE, WHO zaleca 25 µg/m³ (maks. 3 dni przekroczeń w roku) |
| NO₂ | 40 µg/m³ | 200 µg/m³ (maks. 18 godzin przekroczeń w roku) |
| Benzo(a)piren | 1 ng/m³ | Brak |
Źródła zanieczyszczeń powietrza
Do najważniejszych źródeł zanieczyszczenia powietrza należały: transport, przemysł oraz niska emisja (głównie emisja z sektora mieszkaniowego). Aż 10 spośród 15 krajów uczestniczących (67%) wskazało transport wśród czynników, które w największym stopniu wpływają na jakość powietrza. Poza Polską, niska emisja stanowi najistotniejsze w źródło zanieczyszczeń w sześciu krajach objętych audytem, tj. Bułgarii, Kosowie, Macedonii, Rumunii, Słowacji i na Węgrzech.
Z danych tych można wyciągnąć dwa podstawowe wnioski. Po pierwsze - najwyższe stężenia pyłów zawieszonych występują w krajach, na obszarze których jakość powietrza kształtowana jest przede wszystkim poprzez emisję ze źródeł komunalno-bytowych. Po drugie - po wyeliminowaniu problemu niskiej emisji w Polsce, która obecnie stanowi główną przyczynę niedostatecznej jakości powietrza w kraju, kolejnym wyzwaniem w zakresie poprawy jakości powietrza będzie redukcja emisji z sektora transportowego.
Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku
Sytuacja na Słowacji
Słowackie ministerstwo środowiska pracuje nad strategią walki z zanieczyszczeniami powietrza. W wielu miejscowościach normy pyłu zawieszonego zostały przekroczone o kilkanaście lub kilkadziesiąt procent. Sytuację smogową na Słowacji można porównać z polskim Pomorzem, gdzie powietrze może nie jest idealne, ale trudno mówić o katastrofie ekologicznej.
W kwestii ekologicznego ogrzewania słowackie samorządy w zasadzie zrobiły, co mogły. Dla polskich samorządów osiągnięcie 80-proc. dostępności miejskiej sieci ciepłowniczej jest abstrakcją. Na Słowacji problemem pozostają za to wsie. Niemal wszyscy mieszkańcy orawskich wsi korzystają z pieców węglowych. Pocieszeniem jest to, że węgiel niskiej jakości i muły węglowe nie są dopuszczone do obrotu.
Aż 77 proc. energii elektrycznej na Słowacji produkuje się z atomu, a kolejne 10 proc. w elektrowniach wodnych. Do sieci gazowej jest podłączone 87 proc. gospodarstw domowych (w Polsce nieco ponad połowę). Wśród domów niepodłączonych do CO najpopularniejszym źródłem ciepła są piece gazowe lub elektryczne.
Nawet wyeliminowanie palenia węglem w miastach nie rozwiązało zupełnie problemu smogu. Pozostaje bowiem emisja z przemysłu i samochodów. Po niemal całkowitym podłączeniu mieszkańców do sieci ciepłowniczej i modernizacji kotłowni nie bardzo zresztą wiadomo, co jeszcze samorządy mogą zrobić.
Nad Orawę i Kysuce smog napływa w ogromnych ilościach także z Polski i czeskiego Zagłębia Ostrawskiego. Teoretycznie daje to podstawę do ubiegania się przez słowackie ośrodki turystyczne o odszkodowanie od województwa małopolskiego, które nie wykazało dobrej woli, by zminimalizować transgraniczny przepływ zanieczyszczeń.
Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica
Działania naprawcze i dobre praktyki
Z uwagi na transgraniczny charakter zanieczyszczeń powietrza władze krajowe muszą rozwiązywać ten problem nie tylko na terytorium własnego państwa, ale także współpracować ze sobą w celu osiągnięcia jak najlepszych rezultatów podejmowanych działań naprawczych.
Ustalenia audytu wskazują, że skala i rodzaj problemów związanych z zanieczyszczeniem powietrza w poszczególnych państwach są bardzo zróżnicowane, m.in. z uwagi na sytuację gospodarczą, czy też ich położenie geograficzne i powierzchnię. W konsekwencji nie ma możliwości wskazania „jedynie słusznej drogi” czy też „złotego środka”, które zapewnią poprawę jakości powietrza bez względu na okoliczności zewnętrzne.
Władze w Bułgarii w zakresie emisji liniowej podjęły m.in. decyzje o modernizacji transportu publicznego poprzez zastąpienie starych pojazdów pojazdami ekologicznymi (certyfikat 5 i 6 EURO) oraz o rozbudowie tego sytemu w stolicy tego kraju poprzez budowę trzeciej linii metra (metro w Sofii ma 35% udział w transporcie krajowym - oszacowano, że jego wykorzystanie przez niemal 400 tys. pasażerów dziennie prowadzi do ograniczenia emisji gazów silników spalinowych o ok. 90,5 tys. ton rocznie).
Władze Gruzji promują wykorzystanie samochodów elektrycznych oferując różne formy ulg podatkowych. Pojazdy elektryczne zostały zwolnione m.in. W Izraelu stosowane są słoneczne podgrzewacze wody (SWH), które są opłacalnym sposobem wytwarzania ciepłej wody do użytku domowego. Izrael był jednym z pierwszych krajów, które zatwierdziły stosowanie SWH. Obecnie 85% gospodarstw domowych w tym kraju używa SWH.
Na Węgrzech uruchomiono program rządowy mający na celu poprawę efektywności energetycznej poprzez modernizację budynków przemysłowych i mieszkalnych. Wsparcie jest dostępne w formie ulg lub dotacji, które mogą być stosowane do izolacji termicznej, wymiany drzwi, modernizacji systemów grzewczych (np. wymiana kotłów) i instalacji systemów odzyskiwania energii odnawialnej.
tags: #jakość #powietrza #Słowacja #normy
