Jakość Powietrza w Aglomeracji Śląskiej: Raporty i Wyzwania
- Szczegóły
Jakość powietrza wpływa na zdrowie człowieka oraz środowisko. W ostatnich dekadach obserwuje się znaczny spadek poziomu zanieczyszczeń. W wielu miastach Polski pomimo poprawy wciąż notuje się wysokie poziomy zanieczyszczenia pyłami (PM), dwutlenkiem azotu i ozonem.
Prezentujemy roczną ocenę jakości powietrza za 2024 rok. Wyniki klasyfikacji 46 ocenianych stref zawarte zostały w wojewódzkich raportach z oceny jakości powietrza za rok 2024. Raporty te w terminie do 29 kwietnia 2025 r. zostały przekazane do właściwych terytorialnie zarządów województw.
Ocena pod kątem ochrony zdrowia ludzi została wykonana dla 12 zanieczyszczeń: dwutlenku siarki (SO2), dwutlenku azotu (NO2), tlenku węgla (CO), ozonu (O3), benzenu (C6H6), pyłu zawieszonego PM10, pyłu zawieszonego PM2,5 oraz zanieczyszczeń oznaczanych w pyle PM10: benzo(a)pirenu (B(a)P), arsenu (As), kadmu (Cd), niklu (Ni) i ołowiu (Pb).
Na obszarze wszystkich województw dotrzymane zostały normy jakości powietrza dla 6 zanieczyszczeń: dwutlenku siarki, tlenku węgla, benzenu oraz zanieczyszczeń oznaczanych w pyle PM10: kadmu, niklu i ołowiu.
Ocena Jakości Powietrza w Polsce w Kontekście Pyłów PM10 i PM2,5
Oceniany 2024 rok, w porównaniu do roku 2023, charakteryzował się nieco wyższymi wartościami stężeń pyłu zawieszonego PM10. Średnie roczne stężenie pyłu zawieszonego PM10, obliczone jako średnia ze wszystkich stacji w kraju, w 2024 roku zwiększyło się o około 7% w porównaniu do roku 2023. Przekroczenie średniodobowego poziomu dopuszczalnego pyłu zawieszonego PM10 odnotowano na obszarach trzech województw: śląskiego, małopolskiego oraz dolnośląskiego (strefa dolnośląska, aglomeracja krakowska, strefa małopolska, aglomeracja górnośląska, strefa śląska).
Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza
W 2024 roku przekroczenie średniorocznego poziomu dopuszczalnego PM2,5 wystąpiło na obszarach czterech stref (aglomeracje: górnośląska i łódzka, miasto Częstochowa oraz strefa łódzka).
Największym problemem zanieczyszczenia powietrza w Polsce pozostaje wysoka zawartość benzo(a)pirenu w pyle zawieszonym PM10. Średnioroczne stężenie tego zanieczyszczenia obliczone jako średnia ze wszystkich stacji w kraju w 2024 roku, pozostawało na poziomie zbliżonym do roku 2023 i wynosiło 1,52 ng/m3 (w roku 2023 - 1,53 ng/m3).
Porównanie Zanieczyszczeń Powietrza w Polsce w Latach 2019-2021
W oparciu o dane Raportów o Terenie OnGeo.pl, pozyskanych z Generalnego Inspektoratu Ochrony Środowiska, porównaliśmy średnioroczne zanieczyszczenie powietrza w latach 2019 - 2021. Kolor zielony przedstawia miejsca, gdzie jakość powietrza uległa poprawie. Kolor brązowy to natomiast miejsca, gdzie jakość powietrza była gorsza w 2021 r. w porównaniu z 2019 r.
Zmiany w zanieczyszczeniu powietrza PM10
Analizując powyższą mapę możemy zaobserwować duże zróżnicowanie w zmianach poziomów zanieczyszczeń pyłem PM10 w roku 2021 w porównaniu z rokiem 2019. Zanieczyszczenie pyłem PM10 wzrosło w m.in. w aglomeracji śląskiej, w północno zachodniej części województwa małopolskiego, w okolicach Rzeszowa, we wschodniej części województwa świętokrzyskiego, na obszarze pomiędzy Łodzią a Warszawą oraz na obszarze pomiędzy Toruniem a Olsztynem. Polepszenie jakości powietrza rejestrowane jest natomiast w zachodniej części kraju, w południowych częściach województwa małopolskiego i podkarpackiego, w okolicach Opola. Warto również wskazać miasto Kraków, jako miejsce, gdzie jakość powietrza uległa poprawie, dzięki wprowadzeniu uchwały antysmogowej.
Zmiany w zanieczyszczeniu powietrza PM2,5
Analizując powyższą mapę możemy zaobserwować mniejsze zróżnicowanie zanieczyszczenia pyłem PM 2,5, niż w przypadku mapy ze zmianami w zanieczyszczeniu pyłem PM10. Zanieczyszczenie pyłem PM2,5 wzrosło w m.in. we Wrocławiu i powiecie wrocławskim, w aglomeracji śląskiej, w okolicach Raciborza i Wodzisławia Śląskiego, w powiecie krakowskim oraz na wschód od Kielc. Polepszenie jakości powietrza rejestrowane jest natomiast we większości obszarów Polski, ze wskazaniem na południowe części województw małopolskiego i podkarpackiego i zachodnią część kraju.
Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku
Informacje o zanieczyszczeniu powietrza dla swojego miejsca zamieszkania sprawdzisz w Raporcie o terenie OnGeo.pl Warto sprawdzić jaki poziom zanieczyszczenia występuje na terenie, na którym mieszkamy. Jeżeli planujemy zakup nieruchomości lub przeprowadzkę to również należy zawczasu zapoznać się z danymi dotyczącymi jakości powietrza. Dzięki Raportom o Terenie OnGeo.pl, można poznać średnioroczne stany zanieczyszczenia powietrza pyłami zawieszonymi PM10 i PM 2,5 dla konkretnej działki czy adresu.
Działania Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii (GZM) na Rzecz Poprawy Jakości Powietrza
6 stycznia 2025 roku rozpoczęła się największa w Polsce kampania pomiarowa zanieczyszczeń generowanych przez transport drogowy na terenie miast należących do Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Raport z badań zaprezentowany zostanie w maju tego roku. W czternastu miejscowościach na słupkach przystankowych pojawią się tzw. samplery, rejestrujące stężenie dwutlenku azotu. Akcję organizuje Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia wraz ze Stowarzyszeniem Alarm Smogowy.
- Obok indywidualnych kotłów niespełniających żadnych norm emisyjnych, to właśnie transport samochodowy jest największym źródłem zanieczyszczenia powietrza na obszarze GZM. Chcemy poprawiać jakość życia naszych mieszkańców, obecnych jak i przyszłych. Czyste powietrze jest jednym z elementów, na które zwraca się szczególną uwagę przy wyborze miejsca zamieszkania - mówi Igor Śmietański, wiceprzewodniczący zarządu GZM.
Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze, Bytom, Ruda Śląska, Dąbrowa Górnicza, Chorzów, Mysłowice, Siemianowice Śląskie, Tarnowskie Góry, Piekary Śląskie, Świętochłowice i Czeladź. W tych czternastu miejscowościach na słupkach przystankowych należących do ZTM pojawią się tzw. samplery, rejestrujące stężenie dwutlenku azotu, a więc zanieczyszczenia powietrza, za które w największym stopniu odpowiadają silniki spalinowe. Wybór lokalizacji nastąpił po konsultacji z przedstawicielami w/w gmin. Usługa fizycznego zawieszenia i zdjęcia próbników została zlecona Spółce Serwis GZM Sp. z o.o. Aż siedemset punktów pomiarowych w 14 miastach aglomeracji pokaże czym oddychają jej mieszkańcy. Czujniki będą mierzyć zanieczyszczenie przez cały miesiąc. Dodatkowo czujniki zostaną zainstalowane w pobliżu stacji państwowego monitoringu jakości powietrza, mierzących poziom stężenia NO2 w powietrzu w pięciu lokalizacjach: Zabrzu, Dąbrowie Górniczej, Sosnowcu oraz dwa miejsca w Katowicach. Prowadzone będą także badania porównawcze na terenach parkowych oddalonych od drogowych ciągów komunikacyjnych.
Po zakończeniu pomiarów opublikowany zostanie raport podsumowujący, który pokaże najmocniej zanieczyszczone miejsca w aglomeracji oraz przeprowadzona zostanie kampania informacyjna wśród mieszkańców na terenie GZM. Raport z badań zaprezentowany zostanie w maju 2025 roku. Partnerem merytorycznym kampanii jest Stowarzyszenie Alarm Smogowy.
Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica
Strefa Czystego Transportu w Katowicach
Katowice, jako kolejne miasto w Polsce, rozpoczęły przygotowania do wprowadzenia strefy czystego transportu. Według danych z niedawnych pomiarów stężenia szkodliwych dla zdrowia tlenków azotu (NO2) wykonanych przez Górnośląsko-Zagłębiowską Metropolię (GZM), sytuacja w stolicy województwa jest fatalna. Potwierdza to także raport Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Według aktualnych pomiarów mieszkańcy stolicy Śląska oddychają silnie zanieczyszczonym powietrzem. Aby rozwiązać ten problem miasto chce iść śladem innych polskich metropolii, w których takie przepisy już obowiązują - Krakowa (od 1 stycznia 2026) i Warszawy. Według badań większość mieszkańców Katowic popiera takie rozwiązanie.
Z największych w historii pomiarów zanieczyszczeń powietrza na Śląsku z 2025 roku wynika, że na 122 punkty pomiarowe w Katowicach, aż 119 nie spełnia zaktualizowanych norm dla tlenków azotu (20 μg/m3). Polska jest na etapie ich wdrażania i wprowadzi je najpóźniej w 2030 roku.
Żaden z katowickich punktów nie spełnia wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia (10 μg/m3), a dopiero ten poziom uznawany jest za bezpieczny dla zdrowia i życia mieszkańców.
Badania GZM potwierdzają też raporty Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Według „dodatkowej oceny jakości powietrza za rok 2024 dla województwa śląskiego” na terenie wszystkich stref województwa śląskiego zanotowano przekroczenie dopuszczalnego średniorocznego poziomu NO2 określonego w nowej dyrektywie w sprawie jakości powietrza. Z kolei w samej aglomeracji górnośląskiej przekroczono też dopuszczalne poziomy średniodobowe.
Z kolei badania ilościowe przeprowadzone przez Opinia24 na reprezentatywnej próbie 500 mieszkańców Katowic w lipcu 2025 roku wskazują, że 3/4 mieszkańców Katowic dostrzega problem jakości powietrza w mieście, a 80 proc. z nich odpowiedzialnością za rozwiązanie tego problemu obarcza władze miasta.
Mieszkańcy pytani o SCT jeszcze przed ogłoszeniem konieczności jej wprowadzenia, w większości są jej przychylni. 55 proc. respondentów zgadza się na ograniczenie wjazdu najbardziej zanieczyszczających pojazdów. Przeciwko jest 34 proc. z nich, z kolei 11 proc. nie ma zdania.
Te dane potwierdza także badanie wykonane przez More in Common Polska w kwietniu 2025 roku. Z raportu Pełną piersią? Polki i Polacy o smogu i jakości powietrza wynika, że 64 proc. mieszkańców Katowic popiera wprowadzenie SCT, do której nie mogłyby wjeżdżać najbardziej zanieczyszczające pojazdy. Przeciwko jest 26 proc., a 10 proc. nie ma zdania.
Planowane Regulacje i Ich Potencjalny Wpływ
Pomysł Katowic jest prosty - ograniczamy wjazd najbardziej zanieczyszczających pojazdów, które stanowią zdecydowaną mniejszość na polskich drogach. Zwykle dopuszczalne jest poruszanie się ponad 20-letnimi pojazdami z silnikami benzynowymi. Większe restrykcje dotyczą tych z silnikiem Diesla, ponieważ one zanieczyszczają powietrze zdecydowanie bardziej. Dla przykładu w Krakowie samochody osobowe z silnikami diesla Euro 4 i niższymi stanowiły jedynie 17 proc. samochodów osobowych, ale odpowiadały za 40 proc. całkowitych emisji NOx oraz 45 proc. całkowitych emisji cząstek stałych (PM). Samochody z normą Euro 5 stanowiły około 8 proc. aktywności samochodów osobowych, ale odpowiadały za 19 proc. emisji NOx.
- Z dostępnych analiz wynika, że ewentualne przyszłe regulacje mogłyby dotyczyć niewielkiego odsetka najstarszych i najbardziej emisyjnych pojazdów. Dlatego tak ważne jest rzetelne wyjaśnienie faktów i spokojna rozmowa, zamiast straszenia mieszkańców wizją nagłych zakazów czy paraliżu komunikacyjnego - komentuje katowicki radny Patryk Białas, przewodniczący Komisji Klimatu i Środowiska Rady Miasta Katowice.
Dodaje, że miasto to także piesi, osoby korzystające z transportu publicznego, rodziny mieszkające przy ruchliwych ulicach. - Strefa czystego transportu ma pomóc przywrócić równowagę między różnymi użytkownikami przestrzeni miejskiej - wskazuje radny.
- SCT w Katowicach powinna być jednym z działań miasta dla ograniczania zanieczyszczeń komunikacyjnych - mówi Filip Jarmakowski z sekcji transportowej Polskiego Alarmu Smogowego. - Doświadczenia miast europejskich pokazują, że strefy czystego transportu obniżają stężenia NO2 i pyłów, poprawiając jakość powietrza już w ciągu pierwszych lat funkcjonowania. W Katowicach rozwiązanie to może jednocześnie wzmocnić atrakcyjność przestrzeni publicznych i sprzyjać rozwojowi transportu zbiorowego - podkreśla Jarmakowski.
Przedstawiciel PAS zwraca także uwagę na konieczność równoległych inwestycji w komunikację zbiorową czy infrastrukturę rowerową. - Takie działania zwiększają akceptację społeczną dla wprowadzanych zmian. Ważna jest również komunikacja miasta z mieszkańcami oparta na danych i faktach po to, aby ograniczyć ryzyko dezinformacji i kontrowersji - mówi Jarmakowski.
Kolejnym etapem będą konsultacje społeczne. Dopiero po nim miasto zaproponuje konkretne rozwiązanie. Wtedy też powinniśmy poznać obszar proponowanej strefy, wyłączenia i konkretne normy, które będą musiały spełniać wjeżdżające pojazdy.
Szkodliwość Dwutlenku Azotu (NO2)
Według pomiarów prowadzonych przez GIOŚ w latach 2018-2020 w Katowicach odnotowano przekroczenia dopuszczalnych poziomów stężeń NO2, wynoszących średniorocznie 40 µg/m³. Podobna sytuacja wystąpiła również w Krakowie, Warszawie i Wrocławiu. Zgodnie z najnowszymi wytycznymi WHO z 2021 r. rekomendowane średnioroczne poziomy stężenia dwutlenku azotu nie powinny przekraczać 10 µg/m³.
Dwutlenek azotu jest szkodliwym gazem wytwarzanym podczas spalania paliw w silnikach spalinowych, największą jego emisją charakteryzują się starsze samochody z silnikami Diesla. Dwutlenek azotu działa drażniąco na spojówki oraz śluzówki nosa i gardła, podrażnia układ oddechowy, może wywołać duszności, kłucie w klatce piersiowej, przyczynić się do skrócenia oddechu i zwiększyć podatność na infekcje dróg oddechowych - szczególnie w przypadku dzieci i osób z obniżoną odpornością.
Badania nad wpływem jakości powietrza na zdrowie prowadzone przez Śląski Uniwersytet Medyczny pokazują wyraźny związek między zwiększonymi stężeniami dwutlenku azotu w powietrzu a występowaniem nagłych schorzeń serca i naczyń krwionośnych, takich jak zawał serca, udar mózgu czy migotanie przedsionków.
Inne badania wskazują, że długotrwałe oddychanie powietrzem o stężeniu NO2 większym o jedynie 10 µg/m3 powoduje wzrost ryzyka zachorowania na astmę nawet o 10-17 proc.. Wysokie stężenia NO2 zwiększają również ryzyko wystąpienia ostrych infekcji górnych dróg oddechowych u dzieci - 9 proc. dla stężenia wyższego o 10 µg/m3. Istnieje także związek między zapadalnością na cukrzycę, a wyższym zanieczyszczeniem powietrza NO2. Badania epidemiologiczne potwierdzają też wzrost ryzyka wystąpienia zgonu z powodu zapalenia płuc lub oskrzeli - dla wzrostu stężenia NO2 w powietrzu o jedynie 10 µg/m3, ryzyko rośnie to aż o 6 proc.
Okazuje się też, że dzieci ze szkół znajdujących się w najbardziej zanieczyszczonych lokalizacjach miały wyniki gorsze o 8-23 proc. od dzieci ze szkół z osiedli z lepszym powietrzem.
Wyniki Badań Jakości Powietrza w GZM w 2025 Roku
Pomiary wykazały wysoki poziom rakotwórczego tlenku azotu w czternastu miastach Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii (GZM). Dane są alarmujące: w 96 proc. punktów stężenia były wyższe niż norma, którą Polska musi wprowadzić już w 2030 roku, a żaden z punktów nie spełnił poziomów wskazanych przez WHO jako bezpieczne dla zdrowia.
Badanie objęło 14 gmin GZM. Z zainstalowanych 659 samplerów pasywnych procentowo najwięcej punktów pomiarowych, gdzie stężenia były wyższe niż obecne normy dla NO2, odnotowano w Sosnowcu - 19 proc., Chorzowie - 16 proc., Bytomiu - 15 proc. oraz Katowicach - 10 proc.
Natomiast wszystkie 14 badanych gmin ma znacznie większy problem ze stężeniami NO2. Od 2030 roku w Polsce zaczną obowiązywać znacznie bardziej wymagające normy dla tego zanieczyszczenia. W ponad 90 proc. zbadanych lokalizacji stężenia były wyższy niż nowa norma. Co więcej w żadnej gminie nie spełniono rekomendacji Światowej Organizacji Zdrowia - 10 mikrogramów na metr sześcienny - która określiła tę wartość kierując się jedną przesłanką - zdrowiem mieszkańców.
Rekomendacje i Dalsze Kroki
Wśród rekomendacji, które znalazły się w raporcie znajdziemy rozwijanie alternatyw dla wybierania samochodu, jako podstawowego środka transportu przez rozbudowę sieci transportu publicznego. Autorzy opracowania wskazują przy tym na konieczność synchronizacji połączeń autobusowych, tramwajowych, kolei i parkingów Park and Ride.
W opracowaniu znajdujemy także rekomendacje dot. rozwoju infrastruktury rowerowej, uspokajanie i ograniczenie ruchu samochodowego poprzez m.in. strefy płatnego postoju, obszarowe ograniczenie prędkości do 30 km/h, czy wprowadzenie takiej organizacji ruchu aby przejazdy tranzytowe przez obszary śródmieścia były wykonywane jak najrzadziej.
Samorządy mogą również wprowadzać na wybranym obszarze miasta Strefy Czystego Transportu - jest to narzędzie pozwalające na ograniczanie ruchu najbardziej emisyjnych samochodów, a więc wspomnianych starszych samochodów z silnikiem diesla. Strefy Czystego Transportu od lat funkcjonują w krajach Unii Europejskiej w ponad 300 miastach i udało się dzięki nim obniżyć stężenia NO2 w widoczny sposób.
Dotychczas Metropolia podejmowała rozmaite działania w kwestii zanieczyszczenia powietrza. Urzędnicy nie do końca jednak wiedzieli, z czym właściwie się mierzą. Wyniki badania zostaną opublikowane w maju - przekazane zostaną one wówczas zarówno gminom - aby mogły podejmować świadome działania związane z ograniczeniem emisji - jak i mieszkańcom. Pomoże to zbudować ich świadomość w zakresie oddziaływania dwutlenku azotu na zdrowie.
tags: #jakość #powietrza #miasta #aglomeracji #śląskiej #raporty
