Jakość Powietrza w Polsce i Europie - Raport Instytutu Ochrony Środowiska
- Szczegóły
Jakość powietrza w Europie znacznie się poprawiła w ciągu ostatnich dziesięcioleci, ale zanieczyszczone powietrze nadal stanowi największe zagrożenie dla zdrowia w Europie i na świecie.
Serwis Monitorowania Atmosfery Copernicus (CAMS) opublikował raport roczny oceniający stan jakości powietrza w Europie w 2024 roku. Raport opiera się na zaawansowanym modelowaniu oraz pomiarach referencyjnych prowadzonych przez państwa członkowskie UE. Przedstawia aktualny obraz stężeń zanieczyszczeń, ich źródeł oraz zmian w porównaniu z poprzednią dekadą.
Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy (IOŚ-PIB) wskazuje na kilka wniosków, istotnych także z perspektywy Polski.
Ogólna Poprawa Jakości Powietrza
W raporcie CAMS odnotowano ogólną poprawę jakości powietrza w Europie, choć wciąż występują obszary przekraczające dopuszczalne poziomy zanieczyszczeń. Rok 2024, mimo rekordowo gorącego lata w Europie, nie przyniósł znaczących wzrostów poziomu ozonu - wyjątkiem była południowo-wschodnia część kontynentu, gdzie wpływ miały słoneczne i gorące warunki pogodowe. W Polsce oraz Europie Środkowej poziomy ozonu utrzymały się na umiarkowanym poziomie.
Stężenia dwutlenku azotu (NO₂) w 2024 roku były niższe niż w większości lat ubiegłej dekady. Wysokie poziomy tego zanieczyszczenia nadal koncentrują się w dużych aglomeracjach miejskich oraz obszarach przemysłowych - m.in. na Górnym Śląsku. Z kolei stężenia pyłu zawieszonego PM2.5 i PM10 były niższe w całej Europie, w tym w Polsce, co przypisuje się zarówno korzystnym warunkom pogodowym, jak i spadkowi emisji, szczególnie z sektora ogrzewania indywidualnego.
Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza
- W Polsce również obserwujemy pozytywny trend w zakresie redukcji emisji pyłów i tlenków azotu. Dane CAMS potwierdzają, że działania na rzecz poprawy jakości powietrza - takie jak modernizacja systemów grzewczych, rozwój transportu niskoemisyjnego oraz kontrola emisji przemysłowych - przynoszą efekty. Mimo to nadal potrzebujemy zdecydowanych działań, szczególnie na poziomie lokalnym, aby sprostać wymaganiom nowej dyrektywy o jakości powietrza” - podkreśla dr hab. inż. Joanna Strużewska, kierownik Zakładu Modelowania Atmosfery i Klimatu w IOŚ-PIB, realizującego projekt CAMS NCP.
Epizody Zanieczyszczenia Powietrza w 2024 Roku
Raport wskazuje także na źródła i przebieg siedmiu największych epizodów zanieczyszczenia powietrza w 2024 roku. Wśród nich znalazły się epizody pyłu zawieszonego PM2.5 związane z transgranicznym transportem zanieczyszczeń, jak i lokalnym spalaniem w gospodarstwach domowych, m.in. w Polsce, na Węgrzech i w Czechach. Zidentyfikowano także dwa znaczące epizody napływu pyłu saharyjskiego, które miały miejsce w styczniu oraz na przełomie marca i kwietnia. Szczególnie wiosenny epizod był wyjątkowy pod względem zasięgu i doprowadził do rekordowej liczby przekroczeń norm PM10 w Europie Środkowej.
Na uwagę zasługują również wyjątkowo intensywne pożary w Portugalii, które miały ograniczony wpływ na jakość powietrza w innych częściach Europy. Dym wyniesiony na wyższe warstwy atmosfery przemieścił się nad Hiszpanię i południową Francję, jednak bez większego wpływu na jakość powietrza przy powierzchni ziemi.
- Warto zauważyć, że w czterech z ostatnich pięciu lat - 2020, 2022, 2023 i 2024 - odnotowano niskie stężenia PM2.5. Może to świadczyć o długofalowym trendzie spadkowym, wynikającym nie tylko z warunków pogodowych, lecz także m.in. ze zmian technologicznych w sektorze ogrzewania. Niemniej jednak, pomimo pozytywnego kierunku zmian, wyzwania wciąż pozostają znaczące. Szczególnie dużą presję związaną z emisją zanieczyszczeń odczuwają największe aglomeracje miejskie oraz regiony o wysokiej koncentracji przemysłu ciężkiego i energetyki. W tych obszarach, utrzymujący się wysoki poziom emisji lokalnych oraz niekorzystne uwarunkowania przestrzenne i meteorologiczne często prowadzą do przekroczeń norm jakości powietrza. To pokazuje, że choć ogólny trend jest obiecujący, dalsze działania - zarówno regulacyjne, technologiczne, jak i edukacyjne - są niezbędne, aby zapewnić trwałą poprawę jakości powietrza, które jak wiemy, nie uznaje granic wynikających z kartografii - dodała dr hab. inż. Joanna Strużewska, kierownik Zakładu Modelowania Atmosfery i Klimatu w IOŚ-PIB, realizującego projekt CAMS NCP.
Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy, jako krajowy ośrodek naukowy zajmujący się modelowaniem jakości powietrza, wskazuje na rosnące znaczenie współpracy międzynarodowej w zakresie identyfikacji źródeł zanieczyszczeń i wymiany danych. CAMS, jako część europejskiego programu Copernicus, dostarcza nie tylko analiz, ale również narzędzi wspierających skuteczną politykę środowiskową.
Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku
Działania Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ)
W ramach monitoringu jakości powietrza realizowane są zadania związane z badaniem i oceną stanu zanieczyszczenia powietrza zgodnie z ustawą z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska transponującą wymagania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 roku w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy, dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/107/WE z dnia 15 grudnia 2004 r. w sprawie arsenu, kadmu, niklu, rtęci i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w otaczającym powietrzu, oraz dyrektywy Komisji (UE) 2015/1480 z dnia 28 sierpnia 2015 r. Informacje wytwarzane w ramach realizacji tych zadań Główny Inspektor Ochrony Środowiska udostępnia poprzez dedykowany portal Jakość Powietrza, dostępny pod adresem powietrze.gios.gov.pl.
Od 1 stycznia 2019 r. Państwowy Instytut Ochrony Środowiska-Państwowy Instytut Badawczy ustawowo odpowiada za wykonywanie obliczeń i prognoz jakości powietrza dla terytorium Polski.
Od 1 stycznia 2019 r. Zakresy poszczególnych progów charakteryzują się przedziałami lewostronnie otwartymi i prawostronnie domkniętymi, czyli dla przykładu wartość PM10=49,9 µg/m3 oraz PM10=50,0 µg/m3 przyjmuje indeks „Dobry”, natomiast PM10=51,1 µg/m3 dopiero jest indeksem „Umiarkowanym”. Przy przypisywaniu progów stosuje się takie same zasady, jak przy porównywaniu z wartościami norm. Na przykład gdy norma wynosi 50 µg/m3, stężenie wynoszące 50 µg/m3 nie jest jeszcze jej przekroczeniem.
Aplikacja Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska pt. „Jakość powietrza w Polsce” prezentuje dane bieżące o jakości powietrza z automatycznych stacji pomiarowych funkcjonujących w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ). Jednogodzinne pomiary stężeń pyłu zawieszonego PM10 i PM2,5, dwutlenku siarki (SO2), dwutlenku azotu (NO2) i ozonu (O3) prezentowane są w postaci indeksu o sześciostopniowej skali (od „bardzo dobrego” do „bardzo złego”), odnoszącej się do potencjalnego wpływu zanieczyszczeń na zdrowie. Jednogodzinne pomiary stężeń tlenku węgla (CO) i benzenu (C6H6) prezentowane są w postaci znaczników o trzech rozmiarach w jednolitym kolorze. Ponadto aplikacja prezentuje prognozy jakości powietrza dla pyłu PM10, dwutlenku siarki (SO2), dwutlenku azotu (NO2) i ozonu (O3).
Informacje o jakości powietrza prezentowane są w postaci mapy, wykresów oraz zestawień szczegółowych wyników pomiarów.
Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica
Najważniejsze Funkcje Aplikacji GIOŚ:
- DANE Z NAJBLIŻSZEJ STACJI - wyświetlanie bieżących danych dotyczących stężeń zanieczyszczeń ze stacji znajdującej się najbliżej użytkownika.
- MAPA DANYCH BIEŻĄCYCH - wyświetlanie bieżących danych dotyczących zanieczyszczeń ze wszystkich stacji automatycznych w Polsce.
- MAPA PROGNOZ - wyświetlanie map prognoz jakości powietrza na dzień dzisiejszy i dwa kolejne dni.
- WYSZUKAJ STACJĘ - lista działających w ramach PMŚ automatycznych stacji pomiarowych (adresy: miasto i ulica) i pozwalająca na wyświetlanie danych ze stacji po ich adresach.
- OSTRZEŻENIA - informacje o wystąpieniu wysokich stężeń zanieczyszczeń przekraczających poziomy informowania lub alarmowe.
- AKTUALNOŚCI - informacje o aktualnościach zamieszczanych na portalu jakości powietrza GIOŚ (np. informacje o publikacji raportów o jakości powietrza).
- ODWIEDŹ PORTAL GIOŚ - przekierowanie do portalu jakości powietrza GIOŚ.
Wyniki pomiarów prezentowane w aplikacji pochodzą z krajowej bazy danych jakości powietrza GIOŚ. Aktualizowane są co godzinę na podstawie danych rejestrowanych ze stacji pomiarowych PMŚ. Prezentowane przez aplikację dane pochodzą wyłącznie z automatycznych stacji pomiarowych PMŚ i nie są interpolowane. Prezentowane dane są przed ostateczną weryfikacją i mogą ulec zmianie. Dane prezentowane są w czasie lokalnym.
Prognozy jakości powietrza są opracowywane przez Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy i są codziennie aktualizowane.
Dotychczas wykonywane zadania związane z modelowaniem jakości powietrza prowadzone były przez poszczególne województwa odrębnie, z wykorzystaniem różnych danych dotyczących zarówno emisji zanieczyszczeń (bazy emisji w różnym stopniu kompletnej), jak i narzędzi obliczeniowych, co mogło skutkować brakiem ciągłości przestrzennej rozkładu stężeń zanieczyszczeń w skali kraju, jak również brakiem zapewnienia spójności czasowej, pozwalającej np. na analizę trendów zmian jakości powietrza na obszarze całego kraju - zauważa Dyrektor IOŚ-PIB dr inż.
Wyniki modelowania przekazywane są codziennie do Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, celem uzupełnienia pomiarów prowadzonych przez sieć Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ). Prognozy prezentowane są na stronach GIOŚ i IOŚ-PIB.
Inne Źródła Informacji o Jakości Powietrza:
- Śląski Monitoring Powietrza - na stronie internetowej administrowanej przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach można zapoznać się z bieżącą i historyczną informacją na temat jakości powietrza, w zakresie danych pochodzących ze stacji Śląskiego Monitoringu Jakości Powietrza.
- Prognozy zanieczyszczeń powietrza - na stronie internetowej Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska można uzyskać informację nt. prognozy jakości powietrza na trzy kolejne doby, zarówno dla całego kraju, jak i dla poszczególnych województw. Prognozy wykonywane są przez Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy (IOŚ-PIB).
- Portal o jakości powietrza Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska - na stronie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska znajdują się informacje dotyczące jakości powietrza w całej Polsce.
- Śląskie SMOGSTOP - system dostępny poprzez stronę www.slaskiesmogstop.pl oraz aplikację Śląskie SMOGSTOP. Umożliwia zapoznanie się m.in. z prognozą jakości powietrza na obszarze województwa śląskiego w formie graficznej i tekstowej. Prezentowane dane prognostyczne dostępne są w układzie do 48 godzin. Prognozę jakości powietrza opracowuje Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w oparciu o kilka modeli, tj. model emisyjny, model prognozy meteorologicznej WRF (bazuje na prognozie globalnej NOAA korygowanej w oparciu o depesze METAR), model rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń, model prognozy stężeń zanieczyszczeń powietrza. Śląskie SMOGSTOP na potrzeby kalibracji i weryfikacji powyższych modeli pobiera dane pomiarowe pochodzące z sieci METAR oraz Państwowego Monitoringu Środowiska.
- Aplikacje mobilne - dostępny jest szereg aplikacji na urządzenia mobilne, które umożliwiają uzyskanie informacji nt. jakości powietrza.
Dostarczenie informacji w postaci prognozy dla miast jest szczególnie istotne dla osób uprawiających jakąkolwiek formę aktywności na świeżym powietrzu w szczególności sport i rekreację.
Świadomość społeczeństwa w zakresie znaczenia jakości powietrza na zdrowie i środowisko jest coraz większa, a wraz z nią potrzeba informacji o stanie zanieczyszczenia. Powstają kolejne aplikacje mobilne, portale internetowe - jednak dostępne pomiary pozwalają wyłącznie na bieżące sprawdzanie stanu jakości powietrza, co uniemożliwia planowanie aktywności z wyprzedzeniem.
Od 1 stycznia br. weszły w życie przepisy znowelizowanej ustawy Prawo ochrony środowiska, które nałożyły obowiązek modelowania matematycznego, zarówno na potrzeby opracowania krótkoterminowych prognoz, jak i rocznych ocen jakości powietrza, na Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy (IOŚ-PIB). - Celem zmian jest podniesienie jakości badań powietrza atmosferycznego, a także wzmocnienie systemu oceny wpływu zanieczyszczeń na środowisko i zdrowie ludzi. System prognozowania IOŚ-PIB oparty jest na deterministycznym modelu dynamiki i chemii atmosfery, który umożliwia wykonanie obliczeń od skali lokalnej poprzez skalę regionalną, aż do skali globalnej. Ponieważ jakość wyników modelowania jakości powietrza zależy od szczegółowej i wiarygodnej informacji o źródłach emisji zanieczyszczeń, została utworzona Centralna Baza Emisyjna, za którą odpowiada Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE) funkcjonujący w strukturze IOŚ-PIB. W Centralnej Bazie Emisyjnej gromadzone są informacje dotyczące emisji m.in.
Poprawę jakości powietrza w Polsce potwierdza również ocena wykonana przez GIOŚ za rok 2023 wskazująca na znaczne zmniejszenie się zasięgów obszarów w porównaniu z 2022 rokiem, na których wystąpiły przekroczenia wartości normatywnych.
tags: #jakość #powietrza #Instytut #Ochrony #Środowiska
