Dyrektywa w Sprawie Jakości Powietrza: Wymagania i Wpływ na Polskę
- Szczegóły
W tym roku państwa członkowskie UE przystępują do wdrażania zmian wynikających z przyjętej dwa lata temu przez Komisję Europejską aktualizacji Dyrektywy w Sprawie Jakości Powietrza (AAQD, Ambient Air Quality Directive). Zmieniona dyrektywa dotycząca jakości powietrza (Ambient Air Quality Directive, AAQD) ustanawia nowe normy dla zanieczyszczeń, które mają zostać osiągnięte do 2030 r. i które są ściślej dostosowane do wytycznych WHO dotyczących jakości powietrza.
Cel Zmian w Dyrektywie AAQD
Celem zmian jest redukcja kosztów zdrowotnych wynikających z narażenia na oddychanie powietrzem złej jakości. Rząd popiera cele unijnej polityki w zakresie poprawy jakości powietrza. Nowa dyrektywa w sprawie jakości powietrza przyjęta przez Parlament Europejski zakłada znaczne zaostrzenie norm jakości powietrza od 2030 roku.
Jak podaje Europejska Agencja Środowiska w 2021 roku w UE pyły zawieszone PM2.5 odpowiedzialne były za 253 000 zgonów (głównie choroby serca), natomiast tlenki azotu, wytwarzane głównie w silnikach spalinowych to przyczyna 52 000 zgonów. W Polsce zanieczyszczenia powietrza zabija ponad 40 tysięcy osób rocznie.
Sytuacja w Polsce
W Polsce są one jednymi z wyższych w krajach UE - szacowane na około 40 tysięcy przedwczesnych zgonów rocznie. Analizy Zespołu Roboczego ds. Wpływu Zanieczyszczeń Powietrza na Zdrowie przy Radzie Zdrowia Publicznego wskazują, że wdrożenie nowej dyrektywy AAQD i rzeczywista redukcja poziomów dopuszczalnych PM2.5 i NO2 pozwoli na uniknięcie w Polsce odpowiednio około 30 tys. i 3,2 tys.
Jednak zaledwie 43 proc. Polaków jest świadomych negatywnego wpływu złej jakości powietrza na układ sercowo-naczyniowy, a to właśnie choroby tego układu są najczęstszą przyczyną zgonów w Polsce.
Przeczytaj także: Dyrektywa europejska o wodzie mineralnej
W Polsce głównym źródłem szkodliwych pyłów jest tzw. emisja niska, której przyczyną są procesy niepełnego spalania w piecach słabej jakości, tzw. kopciuchach. Ich wymiana w największym stopniu przyczyniłaby się do poprawy sytuacji.
W raporcie respondenci za główną przyczynę zanieczyszczeń w powietrzu wskazywali przemysł (72 proc.) oraz transport (66 proc.); piece domowe znalazły się na trzecim miejscu - jedynie 50 proc. ankietowanych wie, że to one w największym stopniu wpływają na złą jakość powietrza ze względu na zanieczyszczenia pyłowe.
Wspólne badania zespołu ekspertów IMGW-PIB i CMKP potwierdziły, że zmienność liczby hospitalizacji pacjentów z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc w Polsce wykazuje silną korelację ze zmianami stężenia najważniejszych zanieczyszczeń pyłowych i gazowych. MKiŚ stopniowo wprowadza wyższe wymagania, aby powietrze, którym oddychają Polki i Polacy, było czystsze.
Harmonogram Wdrażania i Obowiązki Samorządów
Do końca 2026 roku mają zostać opracowane wytyczne do przygotowania wojewódzkich Planów Działania na rzecz Jakości Powietrza (PDJP), które samorządy będą musiały przyjąć do 31 grudnia 2028 roku. Plany opracowywane będą na podstawie aktualnych wyników monitoringu jakości powietrza. Rozszerzony od 2026 roku monitoring uwidoczni z jakimi substancjami i stężeniami zanieczyszczeń musimy się mierzyć, zwłaszcza w lokalizacjach, które nie były dotąd nim objęte - a to realne wsparcie procesu edukacji w zakresie zdrowia publicznego.
Najważniejsze zmiany stawiają przed polskimi samorządami zupełnie nowe obowiązki. Po pierwsze, normy jakości powietrza zostaną znacząco zaostrzone. Te plany muszą być oparte na danych, z jasno określonym harmonogramem. Dyrektywa wymaga gęstszej, bardziej wiarygodnej sieci pomiarowej i transparentności danych. Miasta będą musiały zapewnić mieszkańcom dostęp do informacji w czasie rzeczywistym.
Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza
Samorządy powinny zacząć przygotowania jak najszybciej, bo za chwilę tempo zmian będzie narzucone z zewnątrz - przez prawo, przez mieszkańców i przez dane o stanie zdrowia.
Nowe Normy Jakości Powietrza
14 października 2024 r. przyjęto nowe unijne normy jakości powietrza. Zmiana oznacza m.in.
- obniżenie dopuszczalnych wartości zanieczyszczeń: pyły PM 2.5 średniorocznie z 20 ug/3 do 10 ug/m3,
- PM10 z 40 na 20 ug/m3 oraz tlenki azotu z 40 na 20 ug/m3.
Dopuszczalne w UE średnioroczne stężenie pyłu zawieszonego PM 2,5 od 2030 r. wyniesie 10 ug/m3 - o połowę mniej niż do tej pory. W przypadku pyłu zawieszonego PM10, średnioroczne stężenie nie będzie mogło przekroczyć 20 ug/m3, przy 40 ug/m3, które obowiązują w tej chwili. Takie samo obniżenie górnej granicy stężenia średniorocznego - z 40 do 20 ug/m3 - będzie dotyczyło dwutlenku azotu.
Nowa dyrektywa zaostrzy również - bądź wprowadzi - normy nt. stężenia średniodobowego (obniżone z 50 do 45 ug/m3 dla PM10, ustanowione na poziomie 25 ug/m3 dla PM 2,5 i 50 ug m3 dla dwutlenku azotu) oraz określi maksymalną w ciągu roku liczbę dni z przekroczeniem norm. Dla pyłu zawieszonego PM10 będzie to 18 dni zamiast dotychczasowych 35, natomiast dla pyłu 2,5 - 18 przy wcześniejszym braku takiej regulacji. Maksymalna liczba przekroczeń stężenia dwutlenku azotu jest i nadal będzie ujmowana godzinowo; wartość zmniejszy się z 18 do jednej godziny rocznie.
W Polsce stężenie PM2.5 mierzymy w 136 miejscowościach, ale tylko w 6 z nich spełnione są nowe normy. Podniesienie standardów czystości powietrza oznacza przede wszystkim konieczność przyspieszenia wymiany “kopciuchów”. Oznacza to, że Program Czyste Powietrze, który dotuje wymianę takich starych urządzeń powinien działać na jeszcze większą skalę.
Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku
Działania Naprawcze i Program Czyste Powietrze
Podniesienie standardów czystości powietrza oznacza przede wszystkim konieczność przyspieszenia wymiany tzw. kopciuchów. Za najważniejsze czynniki uważa się wyeliminowanie z domowego ogrzewania starych kotłów na węgiel i drewno, tzw. kopciuchów. Tu pomocny będzie, tak jak do tej pory, program Czyste Powietrze, który oferuje właścicielom domów jednorodzinnych dotacje do ocieplenia domu i instalacji nowoczesnego ogrzewania.
W większych miastach konieczne będzie również podjęcie działań na rzecz ograniczenia emisji zanieczyszczeń generowanych przez samochody. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Strefy czystego transportu są dziś jednym z najważniejszych narzędzi, jakie miasta mają do dyspozycji, żeby poprawić jakość powietrza. Dyrektywa mówi: „musicie rozumieć swoje źródła emisji i wybierać rozwiązania, które faktycznie działają”.
Wpływ na Zdrowie i Gospodarkę
Zanieczyszczone powietrze to również wymierne koszty ekonomiczne. Jak wynika z raportu UNECE, Europejskiej Komisji Gospodarczej, szkody zdrowotne w krajach Europy Zachodniej i Centralnej spowodowane zanieczyszczeniem powietrza oszacowano na ok. 980 mld euro w 2020 roku. W poszczególnych krajach odpowiadają one za od 1 do 14 proc. PKB (przy średniej na poziomie 5 proc.). W Polsce to 10 proc. PKB.
Prawa Obywateli i Monitoring
Obywatele Wspólnoty będą mogli domagać się odszkodowań za zagrożenie dla własnego zdrowia jeżeli normy będą przekraczane. Prawa do czystego powietrza będzie można dochodzić przed sądami.
Dyrektywa ma udoskonalić narzędzia monitoringu oraz modelowania jakości powietrza, narzuca również obowiązek przygotowania map drogowych do osiągnięcia norm; będą one musiały być sporządzone przed wejściem standardów w życie, tj. do 2030 r. Unia będzie dokonywała regularnego przeglądu norm, uwzględniając w nim najbardziej aktualne dane naukowe.
Tabela: Nowe Normy Jakości Powietrza w UE (od 2030 r.)
| Zanieczyszczenie | Norma Średnioroczna | Norma Średniodobowa | Maksymalna Liczba Dni z Przekroczeniem Norm |
|---|---|---|---|
| Pył zawieszony PM2.5 | 10 ug/m3 | 25 ug/m3 | 18 |
| Pył zawieszony PM10 | 20 ug/m3 | 45 ug/m3 | 18 |
| Dwutlenek azotu (NO2) | 20 ug/m3 | 50 ug/m3 | Brak (maks. 1 godzina przekroczenia rocznie) |
tags: #dyrektywa #jakość #powietrza #wymagania
