Archiwa i Biblioteki: Kluczowe Aspekty Temperatury, Wilgotności i Warunków Przechowywania
- Szczegóły
W instytucjach kultury, takich jak muzea, galerie sztuki, biblioteki czy archiwa, troska o jakość powietrza jest fundamentalnym warunkiem ochrony zasobów. To miejsca, w których gromadzone są wyjątkowe zbiory - często unikalne, kruche i podatne na zniszczenia.
Znaczenie Odpowiednich Warunków Klimatycznych
Zarówno w muzeach, archiwach, bibliotekach czy też galeriach sztuki, panujące warunki muszą być nie tylko optymalne, ale przede wszystkim stabilne. Nawet niewielkie wahania mogą prowadzić do mikrouszkodzeń w strukturze papieru, fotografii, obrazów olejnych czy eksponatów wykonanych z naturalnych tworzyw.
Nie wszystkie budynki (zwłaszcza te zabytkowe) oferują stabilne warunki klimatyczne - często są to obiekty z niejednolitą strukturą, słabo izolowane, narażone na sezonowe wahania temperatury i wilgoci.
Wpływ Wilgotności i Temperatury
Zbyt wysoka wilgotność sprzyja rozwojowi pleśni, grzybów i procesów degradacji biologicznej. Z kolei zbyt suche powietrze prowadzi do nadmiernego wysychania materiałów organicznych - papieru, skóry, tkanin czy drewna. Kurczliwość, pęknięcia, utrata sprężystości czy osłabienie struktury nośnej, to tylko niektóre ze skutków przebywania cennych przedmiotów w środowisku o niewłaściwej wilgotności.
Nieodpowiedni poziom wilgoci w powietrzu może spowodować zmianę objętości eksponatów, a co za tym idzie ich destrukcję. Szczególnie narażone będą zatem obiekty muzealne, mające właściwości higroskopijne, czyli takie, które pochłaniają wilgoć z otoczenia. Ma ona także wpływ na wilgotność powietrza w pomieszczeniach. Niska temperatura może powodować kruchość materiałów, wysoka natomiast prowadzić do rozwoju pleśni i innych organizmów, które niszczą przedmioty zabytkowe.
Przeczytaj także: Zalecenia dotyczące przechowywania zdjęć
Wszystkie te czynniki, w połączeniu z nieodpowiednimi normami temperatury i wilgotności, mogą powodować zmianę koloru materiału oraz jego mniejszą integralność. Ponadto, działanie światła przyśpiesza starzenie obiektu, a także czyni go bardziej wrażliwym na atak mikrobiologiczny. Nieodpowiednie oświetlenie wpływa też źle na barwniki (pigmenty), powoduje kruszenie i pękanie warstw malarskich, a także osłabia włókna tkanin.
Drewno, ze względu na swoje właściwości higroskopijne, reaguje w sposób szczególnie wrażliwy na każdorazowe zmiany temperatury i wilgotności otoczenia. Rzeźby, meble, instrumenty czy malowidła na desce wymagają szczególnej kontroli i zainteresowania ze strony konserwatorów. Obiekty drewniane stanowią liczną część zbiorów muzealnych przechowywanych w magazynach i archiwach.
Przy zbyt wysokim poziomie wilgotności względnej, obiekty pęcznieją oraz są narażone na rozwój grzybów, pleśni i drewnojadów. Instrumenty wykonane w całości lub częściowo z drewna, mogą w warunkach zbyt niskiej wilgotności ulec spękaniom lub rozklejeniu, co wiąże się z kosztownym usuwaniem uszkodzeń. Drewniane części instrumentów bardzo szybko reagują na fluktuacje parametrów mikroklimatycznych, w szczególności na niską wilgotność powietrza.
Zalecane Warunki Przechowywania
Zalecane warunki przechowywania papieru w archiwach, bibliotekach i muzeach to stabilna temperatura około 16-18°C i wilgotność względna (RH) pomiędzy 45 a 55%. Muzealne normy konserwatorskie określają następujące optymalne parametry warunków przechowywania i ekspozycji dla obiektów papierowych: temperatura powietrza: 19-21 ºC, wilgotność względna: 50-55 %, natężenie światła maksymalnie 50 Lux, emisja UV maksymalnie 20 mW/m2; 75 μW/Lumen.
Zabezpieczenie Archiwum Domowego: Najczęściej Zadawane Pytania
- W jakich warunkach należy przechowywać dokumenty i książki w domu?
Ten "idealny" klimat trudno utrzymać w domu. Jednak za pomocą prostych działań możemy stworzyć na tyle dobre warunki, na ile to możliwe. Wysuszanie powietrza przez centralne ogrzewanie możemy ograniczyć stosując nawilżacz powietrza. Temperatura w pomieszczeniu nie powinna przekraczać 21°C. W czasie lata, gdy jest szczególnie gorąco, zaleca się w miarę możliwości zamykanie drzwi, okien i zasłanianie zasłon. W żadnym razie nie wolno wieszać grafik, rysunków lub map na wilgotnych ścianach, ani ustawiać przy nich pudeł z książkami. Nie należy instalować półek z książkami w pobliżu kaloryferów. Chronić książki, dokumenty, rysunki i mapy przed bezpośrednim działaniem światła słonecznego oraz nie oświetlać oprawionych obiektów na papierze punktowym światłem. Zarówno światło słoneczne, jak i sztuczne zawierają promieniowanie ultrafioletowe i emitują ciepło. Oba te czynniki są szkodliwe dla papieru.
Przeczytaj także: Wymagania dla oczyszczaczy powietrza w archiwach
- Jakie materiały są najlepsze do przechowywania dokumentów?
Odradza się używanie syntetycznych koszulek zawierających plastyfikatory. Należy unikać tekturowych segregatorów i pudeł zawierających kwas i ligninę (ścier drzewny). Najlepiej przechowywać dokumenty w opakowaniach przeznaczonych specjalnie do tego celu z materiałów alkalicznych. Powinniśmy usunąć z dokumentów wszystkie spinacze biurowe i metalowe zszywki, które rdzewieją i uszkadzają papier. Należy zadbać o to, aby oprawione grafiki i rysunki otrzymały bezkwasowe passe-partout.
- Jak obchodzić się ze starą książką?
Jeśli książka lub księga archiwalna nie otwiera się łatwo, nigdy nie należy robić tego na siłę. W takim przypadku zaleca się otwarcie tomu w pozycji litery V i oparcie okładek na dwóch zrolowanych kawałkach tkaniny lub innych podpórkach wykonanych np. z gąbki. Pamiętaj, aby grube księgi otwierać pośrodku i dopiero po oparciu okładek przejść do odpowiedniej strony.
- Jak unikać zniszczenia książek i ksiąg archiwalnych podczas wyciągania ich z półek?
Nigdy nie należy wyjmować książki z półki ciągnąc ją za grzbiet lub górny brzeg grzbietu. Należy wysunąć tom do przodu, popychając go od tyłu palcami ku przodowi, lub cofnąć sąsiadujące tomy popychając je lekko ku tyłowi. Dbając o to, aby książki nie były ułożone na półce zbyt ciasno, umożliwimy wyciąganie ich bez uszkadzania okładek.
- Czy kserowanie/skanowanie książek jest dla nich szkodliwe?
Promieniowanie świetlne nowoczesnych kopiarek w zasadzie nie powinno spowodować zniszczenia papieru podczas jednorazowego działania. Uszkodzeniu może jednak ulec konstrukcja i oprawa książki, jeśli fotokopiowanie/skanowanie wykonywane jest bez szczególnej ostrożności. W żadnym razie nie należy przyciskać rozłożonej cennej książki pokrywą kopiarki/skanera. Zabytkowych książek w ogóle nie należy kserować ani skanować na skanerach płaskich.
- Czym można wyczyścić skórzane i pergaminowe oprawy książkowe?
Konserwacja opraw książkowych powinna być wykonywana wyłącznie przez specjalistów konserwatorów. W razie zastosowania niewłaściwych środków do czyszczenia opraw książkowych, mimo najlepszych chęci, można spowodować zniszczenie skóry i pergaminu. Nigdy nie należy używać domowych środków czyszczących do usuwania plam na oprawach, ani stosować tłuszczy czy wosków (jak wosk pszczeli), pasty do butów, oleju lnianego itp. do opraw książkowych. Konserwator może wskazać odpowiedni produkt.
Przeczytaj także: Archiwalne systemy nawilżania
- Jak naprawić przedarcie papieru?
Wszystkie taśmy samoprzylepne mają ogromną wadę - ich klej powoduje poważne zniszczenia papieru. Podobnie jak w przypadku zniszczeń skóry i pergaminu należy zwrócić się o pomoc do konserwatora.
- Czy moje książki powinny zostać odkwaszone?
Gdy papier jest zbyt kwaśny i zawiera ligninę (ścier drzewny) wtedy żółknie, staje się słaby, łatwo ulega przedarciom. Może on stać się kruchy do tego stopnia, że nie nadaje się już do użytku. Problem ten występuje w papierze XIX i XX wiecznym, a obecnie w papierze książek kieszonkowych i gazetowym. Odpowiednie warunki przechowywania ograniczają ten proces. Kwaśny papier z dużą zawartości ligniny powinien zostać odkwaszony oraz należy wprowadzić rezerwę alkaliczną. Papier książek i dokumentów pochodzących sprzed 1800 roku jest lepszej jakości i często nie wymaga odkwaszenia.
- Co należy zrobić z dokumentami i książkami zaatakowanymi przez owady i pleśń?
Atak pleśni najbardziej zagraża dokumentom i książkom mokrym lub wilgotnym. Zamoczone woluminy powinny być wysuszone tak szybko, jak to możliwe. W przypadku, gdy tylko kilka książek uległo zamoczeniu, najprostszym działaniem jest wysuszenie otwartych woluminów strumieniem powietrza i zastosowanie wentylatorów powodujących lekki ruch powietrza. Większe ilości zalanych książek powinny być poddane głębokiemu zamrażaniu tak szybko, jak to możliwe i w późniejszym etapie wysuszone z pominięciem fazy ciekłej (tzw. liofilizacja) - w tym celu należy skontaktować się z profesjonalną firmą. Współczesne papiery o specjalnie wykończonej powierzchni, np. kredowane w wyniku zalania mogą ulec nieodwracalnemu zniszczeniu.
Innym przypadkiem tzw. biodegradacji jest atak owadów. Zjawisko to związane jest z warunkami klimatycznymi i zachowaniem higieny. Dla zwalczania owadów specjalistyczne firmy rozwinęły skuteczne metody. W celu ratowania pojedynczych książek czy dokumentów stosuje się domowe środki zwalczania owadów, zawijając zaatakowane przedmioty w plastykową folię na okres około dwóch tygodni. Należy uważać, aby książki nie zetknęły się bezpośrednio ze środkami owadobójczymi.
Zawsze należy dokładnie sprawdzić dokumenty, które pozyskaliśmy z niepewnego źródła, piwnicy lub strychu, zanim włączymy je do domowego zbioru. Należy upewnić się, że nie są one zaatakowane przez owady lub pleśnie.
- Gdzie mogę oddać moje dokumenty i książki do konserwacji oraz uzyskać profesjonalną poradę?
W celu przeprowadzenia profesjonalnej konserwacji dokumentów czy książek należy zwrócić się do specjalisty konserwatora w danym mieście lub okolicy. Aby uzyskać poradę konserwatora lub informację o producentach i dystrybutorach specjalistycznych materiałów do przechowywania zbiorów można skontaktować się ze specjalistami z Centralnego Laboratorium Konserwacji Archiwaliów w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.
Nowoczesne Systemy Monitoringu Temperatury i Wilgotności
Do ciągłego pomiaru i monitoringu temperatury oraz wilgotności mamy też do zaoferowania kompleksowe systemy firm JRI i Astozi. Oferowane systemy pozwalają na nadzór nad mikroklimatem w całym budynku lub kilku budynkach rozmieszczonych w dowolnej lokalizacji. Wykorzystane w nich najnowocześniejsze rozwiązania technologiczne sprawiają, że system może zostać zainstalowany w każdym rodzaju budynku czy pomieszczeniu, bez względu na swoją architekturę.
Szczególnie polecamy bezprzewodowe rejestratory renomowanej firmy Lascar oraz kompleksowe systemy monitoringu warunków klimatu Sirius Lite oraz Astozi. Zastosowana w nim technologia Wifi sprawia, że do jego poprawnego działania nie potrzebujemy podłączania żadnych przewodów, wystarczy bezprzewodowa sieć WiFi, która obecnie jest standardem w większości budynków. Wraz z czujnikiem jest dostarczane darmowe oprogramowanie, dzięki któremu w łatwy i szybki sposób odczytamy i zarchiwizujemy dane pomiarowe z urządzenia.
Doświadczenia Książnicy Cieszyńskiej
Na zabytkowe zbiory Książnicy Cieszyńskiej składają się druki i rękopisy pochodzące z bibliotek i archiwów nieistniejących już na ogół instytucji, stowarzyszeń, a także z kolekcji prywatnych. Jak każdy „zabytkowy, dawny, wiekowy” zasób, również ten ma swoje szczególne potrzeby, dyktowane skutkami procesów starzenia się i destrukcji.
Pod określeniem „warunki przechowywania” kryje się wiele składowych, wśród których kluczowe znaczenie ma oczywiście budynek, potem magazyn, regał i półka. Obecnie parametry przechowywania zabytkowych księgozbiorów i archiwaliów reguluje Polska Norma PN-ISO 11799:2006 zawierająca zalecenia dotyczące lokalizacji budynku, jego konstrukcji, instalacji i wyposażenia, sposobu użytkowania, zabezpieczeń fizycznych i formalnych oraz sposobów ekspozycji.
Warunki klimatyczne muszą w pierwszym rzędzie zapewniać stabilność temperatury i poziomu wilgotności powietrza. Stabilne, bezpieczne warunki przechowywania zapewnia budynek w dobrym stanie technicznym, o odpowiednio dużej kubaturze, usytuowany z dala od potencjalnych niebezpieczeństw i zaopatrzony w systemy monitoringu na wypadek pożaru czy włamania. Przestronne magazyny powinny być wyposażone w regały mieszczące wszystkie kategorie zbiorów, wygodne w użyciu dla bibliotekarzy i łatwe do utrzymania w czystości. Przyjmuje się, że dla różnorodnych materiałów bibliotecznych to około 50% wilgotności względnej i 18-20⁰C.
W 1995 roku przygotowano założenia programu ochrony i konserwacji zbiorów Książnicy Cieszyńskiej, określające podstawowe cele oraz sposoby i metody działania. Zakupiono sprzęt do kontroli i regulacji warunków klimatycznych, przeprowadzono przegląd stanu zachowania księgozbioru. Zgodnie ze sformułowanymi wcześniej zasadami oraz harmonogramem zabytkowe zbiory, które w tym czasie pozostawały jeszcze w siedzibie cieszyńskiego Muzeum (głownie w Sali zajmowanej obecnie przez Café Muzeum), przeprowadzono do zaadaptowanego budynku przy ul. Przykopa 14 i do części kamienicy przy Rynku 18.
W momencie powstania Książnicy w 1994 roku, ochrona zbiorów była już zorganizowana w obrębie kilku tymczasowych magazynów i pracowni. Najlepsza sytuacja panowała w budynku przy ul. Przykopa 14, gdzie trafiły biblioteczne zbiory Leopolda Jana Szersznika, stare druki z księgozbioru Czytelni Ludowej oraz rękopisy. Wyposażono go w systemy alarmowe, termohigrografy do kontroli wilgotności i temperatury oraz nawilżacze i osuszacze powietrza. Opracowany został również plan na wypadek katastrofy, ponieważ budynek położony był nad Młynówką nieopodal Olzy.
Pierwsze lata istnienia Książnicy Cieszyńskiej to nieustanne zmaganie się z problemami wynikającymi ze zlokalizowania jej zbiorów w pomieszczeniach zastępczych, z drugiej zaś strony - zabiegi by budowana wówczas własna siedziba biblioteki spełniała niezbędne wymogi.
Pracownia Konserwatorska Archiwum Państwowego w Katowicach
W pracowni konserwacji jednostkowej wykonywane są specjalistyczne zabiegi konserwatorskie, które przywracają walory użytkowe i estetyczne archiwaliom. Pracownia wyposażona jest w nowoczesny sprzęt konserwatorski oraz zatrudnia specjalistów z długoletnim doświadczeniem. Współpracujemy z instytucjami kulturalnymi takimi jak muzea i biblioteki oraz z urzędami państwowymi.
Działająca w archiwum pracownia reprograficzna zajmuje się digitalizacją i mikrofilmowaniem materiałów archiwalnych. Celem cyfrowego zabezpieczania jest zarówno ochrona jak i ułatwienie dostępu do akt.
W ramach Wieloletniego Programu Rządowego "Kwaśny Papier" została uruchomiona pracownia konserwacji masowej. Celem jej jest ratowanie na masową skalę XIX i XX-wiecznych dokumentów, które w wyniku niekorzystnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych uległy zakwaszeniu. Zastosowany wodny proces technologiczny przy użyciu maszyny C-900 firmy Neschen, umożliwia kompleksowe zabezpieczenie archiwaliów. Czynnikiem odkwaszającym papier jest wodorowęglan magnezu, który neutralizuje działanie szkodliwych kwasów oraz pozostawia rezerwę alkaliczną.
Archiwum posiada nowoczesną komorę dezynfekcyjną wyposażoną w katalizator, która służy do odgrzybiania archiwaliów. Proces fumigacji odbywa się przy użyciu tlenku etyleny i trwa około dwóch dni. Po zdezynfekowaniu akta przechodzą kwarantannę w celu usunięcie resztek gazu. Dezynfekcja nie jest procesem jednorazowym i nie zabezpiecza akt przed ponownym zainfekowaniem mikrobiologicznym.
Liofilizacja jest procesem umożliwiającym osuszanie zalanych zbiorów archiwalnych i bibliotecznych poprzez sublimację. Warunkiem uzyskania pożądanego efektu jest głębokie mrożenie zalanego materiału (w temperaturze około -25°C). Archiwum posiadając zaplecza, które umożliwia ratowanie zalanych materiałów, pomaga w organizowaniu takich akcji.
tags: #archiwum #biblioteki #temperatura #wilgotność #warunki #przechowywania
