Jakość Wody Pitnej w Województwie Łódzkim: Wyzwania i Prognozy
- Szczegóły
W ostatnich latach Polska zmaga się z problemem narastającego deficytu wody. A takie sytuacje, jak ta ze Skierniewic mogą w przyszłości się powtarzać. W pierwszej dekadzie czerwca w Skierniewicach (woj. łódzkie) zabrakło wody. W niektórych domach krany były suche nawet przez dwie doby. Dostęp do niej w końcu przywrócono, ale pojawiły się niepokojące pytania: czy takie sytuacje będą się powtarzały częściej? Co z naszym bezpieczeństwem wodnym?
Niska wilgotność gleby, wskazująca na możliwe deficyty wody w strefie korzeniowej roślin, występuje głównie na obszarze województwa łódzkiego i opolskiego oraz w zachodniej części województwa śląskiego i świętokrzyskiego oraz północnej części województwa lubelskiego i mazowieckiego.
Przyczyny Suszy w Polsce
Przede wszystkim jest to efekt zmian klimatu, które skutkują wyższymi temperaturami i wpływają na zmianę struktury opadów. Mamy coraz cieplejsze zimy, więcej opadów deszczu kosztem śniegu, a pokrywa śnieżna utrzymuje się przez krótszy czas. W wyniku tego odbudowa zasobów wodnych wód płynących oraz podziemnych jest ograniczona. Z kolei wysokie temperatury latem powodują zwiększone parowanie, co ma wpływ na powstawanie niżówki hydrologicznej na rzekach i zbiornikach wodnych. Problem suszy potęguje tez zmiana struktury opadów. Mimo że roczna średnia opadów pozostaje na podobnym poziomie, ich rozkład jest nierównomierny - długie okresy bezopadowe przecinane są punktowymi opadami nawalnymi.
Drugim ważnym powodem suszy jest działalność człowieka. Intensywny rozwój przemysłu, rolnictwa i miast, który trwa od ponad 200 lat, doprowadził do stopniowej utraty wody z krajobrazu. By pozyskać miejsce pod rozbudowę osuszano obszary podmokłe, podobnie na wsi meliorację wykorzystywano głównie do odprowadzania wody. Doszedł do tego negatywny wpływ kopalni odkrywkowych na lokalne zasoby wody. Dawne mokradła zastąpiły nowe osiedla i fabryki oraz pola uprawne i pastwiska.
Działania Wód Polskich na Rzecz Poprawy Jakości Wody i Retencji
Kluczowym zadaniem dla przeciwdziałania suszy jest zwiększanie retencji wód - przez zachowanie i odtwarzanie mokradeł, renaturyzację rzek, przywrócenie funkcji nawadniającej systemom melioracyjnym, budowę zbiorników retencyjnych czy tworzenie błękitno-zielonej infrastruktury.
Przeczytaj także: Szczegółowy raport o wodzie pitnej w Łódzkiem
Głównym celem zadań Wód Polskich na terenach rolnych jest przywracanie dwufunkcyjnej roli urządzeń melioracyjnych. Prawidłowo funkcjonująca melioracja zapewnia zarówno odprowadzanie wód z pól i użytków rolnych, jak i zatrzymywanie wody (spowalnianie odpływu), co przyczynia się do zwiększenia retencji wód. Do realizacji celu wykorzystywane są urządzenia piętrzące na rzekach i kanałach oraz systemach melioracyjnych. Działania mają na celu przywrócenie pierwotnej funkcji w zakresie retencji i regulacji przepływu wód z uwzględnieniem wymogów zachowania ciągłości biologicznej. Ich realizacja pozwala na efektywne wykorzystanie wody w rolnictwie i zmniejszenie nacisku na wykorzystywanie wód podziemnych do celów nawodnień.
W latach 2020-2023 zakończono 338 działań obejmujących remonty 1030 urządzeń wodnych, dzięki czemu nastąpiło zwiększenie retencji o dodatkowe 9 mln m3 wody na obszarze oddziaływania ok. 45 tys. Ważnym elementem działań na rzecz retencji wód jest też współpraca na miejscu.
Wody Polskie organizują spotkania w sprawie kształtowania zasobów wodnych z udziałem przedstawicieli samorządu, spółek wodnych, urzędów marszałkowskich, urzędów wojewódzkich, regionalnych dyrekcji ochrony środowiska, parków narodowych, Lasów Państwowych, Krajowego Ośrodka Wspierania Rolnictwa, Izby Rolniczej, Ośrodków Doradztwa Rolniczego oraz Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Tylko do końca 2023 roku zorganizowano ok. 1900 spotkań, zawarto 92 porozumienia finansowe na kwotę 10,3 mln zł oraz 70 porozumień rzeczowych. Przedstawiciele Wód Polskich uczestniczą też w spotkaniach Lokalnych Partnerstw ds.
Przykładem dobrej współpracy Wód Polskich, samorządu i rolników dla rozwoju retencji jest zlewnia rzeki Stobrawy w powiecie kluczborskim. Dzięki wspólnym działaniom wyremontowano urządzenia piętrzące i przywrócono zdolność prowadzenia nawodnień na gruntach rolnych o powierzchni ok. 160 ha.
Ważnym elementem działań Wód Polskich jest także zwiększanie naturalnej retencji. Przykładem są działania renaturyzacyjne w dolinie Łupawy. Wody Polskie zrealizowały je wspólnie ze Słowińskim Parkiem Narodowym, przy udziale środków europejskich. W ramach projektu odsunięto stare wały przeciwpowodziowe od koryta rzeki. Dzięki temu nastąpiło przywrócenie naturalnych procesów rzeźbotwórczych w dolinie rzeki, odtworzenie starorzeczy oraz odzyskanie naturalnego zasilania wodami zalewowymi przez lasy łęgowe. Efekty inwestycji były widoczne już podczas tegorocznych roztopów, gdy wróciły rozlewiska na obszarze łęgu.
Przeczytaj także: Rozwiązania dla oczyszczalni przydomowych
Kolejnym przykładem jest realizowany aktualnie, m.in. wspólnie z naukowcami, projekt LIFE Pilica. Wyróżnia go ekohydrologiczne podejście do zarządzania wodami, które zakłada że świadoma regulacja procesów biologicznych pozwala na wykorzystania ekosystemów jako narzędzi do poprawy ilości i jakości wód. Jednym z jego założeń jest postawienie na rozwiązania oparte na przyrodzie dla aktywnej ochrony lub odtwarzania ekosystemów, takich jak starorzecza i mokradła. Występują one w dolinie Pilicy i posiadają ogromny potencjał do gromadzenia wody oraz do jej oczyszczania. To także działania w celu przywracania w rzekach procesów ekologicznych i hydrologicznych przez odtwarzanie ich ciągłości, jak również właściwe prowadzenie prac utrzymaniowych. Projekt wpisuje się w aktualny światowy nurt polityki Komisji Europejskiej promującej rozwiązania oparte na przyrodzie, zwane NBS (ang.
Wody Polskie prowadzą piętrzenia za pomocą ok. 4000 urządzeń hydrotechnicznych, a także zarządzają niemal 100 wielofunkcyjnymi zbiornikami retencyjnymi, które są strategicznym rezerwuarem wody. To duży potencjał retencyjny, który można efektywnie wykorzystać dzięki odpowiedniemu utrzymaniu tych obiektów. Przykładem jest rewitalizacja Zalewu Rzeszowskiego, który jest źródłem wody pitnej dla miasta i popularnym miejscem rekreacji. Dzięki pracy specjalistycznych maszyn jak refuler czy watermaster, poprawiła się jakość wody, a potencjał retencyjny podwoił się do 1,2 mln m3, co przekłada się na skuteczniejsze przeciwdziałanie skutkom suszy i powodzi.
Kolejnym zrewitalizowanym przez Wody Polskie zbiornikiem jest Zalew Ruda koło Mławy. W ramach prac odtworzono pierwotną pojemność zbiornika i jednocześnie jego zdolność retencyjną. Hydrotechnika w służbie retencji wód to także mniejsze urządzenia jak jazy. Niezbędna modernizacja i odpowiednie użytkowanie pozwalają na poprawę bilansu wodnego w zasięgu oddziaływania urządzenia. Ciekawym takich działań przykładem jest współpraca Wód Polskich, Lasów Państwowych i Polskich Linii Lotniczych LOT w zlewni Szpręgawy. W ramach projektu, którego elementem była odbudowa budowli piętrzących, poprawiono zdolności retencyjne w całej zlewni.
Ważną rolę pełnią tu Fundusze Europejskie. Dobrym przykładem jest projekt odbudowy różnorodności biologicznej rzeki Nidy, Mierzawy i Brzeźnicy. Wody Polskie mają szansę otrzymać 76,5 mln zł dofinansowania na działania renaturyzacyjne, w tym związane z odtworzeniem i zwiększeniem retencji dolinowej w zlewni. Zakładają one m.in. przez likwidację istniejących obwałowań, aktywację starorzeczy i wykorzystanie naturalnych obszarów zalewowych.
Środki europejskie trafiają też do zlewni rolniczych w naszym kraju. W tym roku Wody Polskie pozyskały fundusze w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich m.in. na realizację projektu Szaniawy na Lubelszczyźnie. Dzięki przebudowie urządzeń melioracji wodnej możliwa będzie poprawa bilansu wodnego na obszarze ponad 3000 ha użytków rolnych. Przykładem proretencyjnej inwestycji zrealizowanej ze środków unijnych jest zbiornik Tulce w województwie wielkopolskim. Zbiornik może przechwycić prawie 250 tys. m3 wody i wykorzystywać ją dla nawodnień rolniczych, w tym do nawodnień użytków zielonych.
Przeczytaj także: TOP 10 nawilżaczy powietrza
Wody Polskie włączyły się do współpracy przy realizacji projektów ochrony ekosystemu Międzyodrza oraz zlewni rzeki Drawy. W obydwa zaangażowani są naukowcy z Uniwersytetu Szczecińskiego. Ich ważnym elementem, oprócz poprawy stanu wód i rozwoju bioróżnorodności, jest zwiększenie retencji wód i poprawa bilansu wodnego.
Wody Polskie we współpracy z mazowieckim samorządem analizują możliwość rewitalizacji przyrodniczej doliny Bugu i pozyskania środków finansowych na realizację tego celu. Projekt dotyczy budowy i odbudowy kompleksowego systemu małej retencji dla zwiększenia poziomu bezpieczeństwa przeciwpowodziowego.
Edukacja Społeczna
By skutecznie walczyć z suszą niezbędna jest także edukacja społeczna. Ważna jest też edukacja najmłodszych. Wody Polskie realizują program edukacyjny „Aktywni Błękitni - szkoła przyjazna wodzie”, którego celem jest nauka pozytywnych nawyków w zakresie bezpiecznego wypoczynku nad wodą oraz korzystania z wody. Uczniowie mają okazję dowiedzieć się czym jest susza i jak jej przeciwdziałać, biorą też udział w angażujących aktywnościach takich jak zbieranie deszczówki czy wysiew kwietnych łąk. Zajęcia są realizowane we współpracy z partnerami, w tym z policją, strażą pożarną czy służbami ratunkowymi. Edukacja to też duże kampanie społeczne.
Zasoby Wodne Polski na Tle Europy
Najbardziej miarodajnie możemy ocenić zasobność Polski w wodę, przeliczając je na ilość wody przypadającą na jednego mieszkańca, czyli per capita. I wychodzi, że w Polsce na jednego mieszkańca przypada średnio 1600-1800 m3 wody na rok. Zazwyczaj uznaje się, że gospodarka nie będzie ograniczona przez braki wody, jeśli na każdego mieszkańca przypada około 1700 m3 wody rocznie.
Problemem Polski jest więc nie tylko duże zróżnicowanie przestrzenne zasobów wodnych, ale przede wszystkim duża ich zmienność w czasie. Ale jeszcze bardziej niepokojąco wygląda to wtedy, gdy spojrzymy na wykresy ilustrujące zmiany zasobów wodnych Polski w wodę od końca II wojny światowej do dziś. Okaże się wtedy, że zasoby wody przypadające na statystycznego Polaka znacznie zmniejszyły się w latach 80. Jeszcze w 1980 roku wynosiły ok. 2500 m3 na osobę, a potem rzadko już przekraczały 1800 m3 na rok. To znaczy, że od kilku dziesięcioleci mamy w Polsce problem z narastającym deficytem wody.
W zależności od kraju i roku, w Europie przypada średnio 2000 i więcej m3 wody na osobę. Ale nawet w słonecznej Hiszpanii i Włoszech ta zasobność przeważnie jest większa. Polska ze swoimi zasobami mieści się zwykle w ostatniej trójce, a czasem nawet na końcu zestawienia.
| Kraj | Średnia ilość wody na mieszkańca rocznie (m3) |
|---|---|
| Polska | 1600-1800 |
| Średnia europejska | 2000+ |
| Hiszpania/Włochy | Więcej niż Polska |
Sposoby na Oszczędzanie Wody
Przede wszystkim zacząć ją oszczędzać. Myślę, że to konieczne, bo woda w przyszłości będzie jeszcze bardziej drożeć. Coraz większy akcent musi też zostać położony na recykling wody, na jej ponowne zużycie. Przecież tą wodą, której używamy pod prysznicem, w wannie, w zmywarce, czy w pralce, możemy spłukać toaletę. Ale to oczywiście wymaga kosztownych zmian technologicznych w naszych domach.
W Polsce powinniśmy też przygotowywać się do zmian klimatu i problemów z wodą, szczególnie w miastach. Dobrym pomysłem jest koncepcja “miasta-gąbki”. Obecne zazwyczaj zużyta woda zostaje z miasta - po fazie oczyszczania - usunięta. Natomiast “miasto-gąbka” zatrzymuje wodę. W ten sposób zaczęto już myśleć o gospodarce wodnej w wielu metropoliach. Betonowo-asfaltowa powierzchnia zostaje “rozszczelniona”, by woda mogła wsiąkać w podłoże. Na przykład, parkingi nie muszą być asfaltowane czy zalewane betonem, ale wykładane kratownicami betonowymi, które będą przepuszczały wodę, by mogła wsiąkać w grunt. Kolejny przykład do kanalizacja burzowa: można ją projektować w taki sposób, by woda nie odpływała szybko do rzek powodując lokalne powodzie, ale za pomocą systemu drenów była odprowadzana do ziemi. Kluczowa jest również dbałość o zieleń miejską. Parki i zieleńce również zatrzymują wodę, jednocześnie są doskonałym narzędziem pozwalającym nam na szczeblu lokalnym walczyć ze zmianą klimatu i jej uciążliwymi konsekwencjami.
tags: #wojewodztwo #lodzkie #jakość #wody #pitnej #prognozy
