Jak Wyrażana Jest Jakość Powietrza: Przewodnik

Szczegóły: Opublikowano: 18. April 2026

Z uwagi na pogarszającą się w sezonie grzewczym jakość powietrza niezwykle istotne jest zwrócenie uwagi na problem zanieczyszczenia powietrza. Oddychanie czystym powietrzem jest jedną z najbardziej podstawowych potrzeb człowieka. Każdy człowiek ma prawo do życia i pracy w środowisku niezagrażającym jego zdrowiu, lecz mu sprzyjającym. Osiągnięcie dobrej jakości powietrza wymaga zdecydowanych działań i zaangażowania na szczeblu władz gminnych, ale przede wszystkim aktywnego udziału mieszkańców. Czas, aby już teraz podjąć te działania.

Zła jakość powietrza przyczynia się do ciężkich chorób przewlekłych, głównie układu sercowo-naczyniowego i układu oddechowego (astma, alergie, rak płuc, ale także zaburzenia prenatalne i zaburzenia wczesnego rozwoju dziecka) oraz może wpływać na rozwój i pogłębienie cukrzycy, chorób wątroby, zaburzeń zdrowia psychicznego, otyłości i białaczki dziecięcej.

Wskaźniki Jakości Powietrza (AQI)

Skale jakości powietrza (ang. Air Quality Index AQI) to kolorowe wyznaczniki, które mają nam mówić o stanie tego, czym oddychamy. Widzimy je na ulicznych interaktywnych tablicach, w komunikacji miejskiej, w aplikacjach smogowych dostępnych na smartfony, na panelach oczyszczaczy powietrza…

AQI (ang. Air Quality Index) to najprostszy sposób określenia poziomu zanieczyszczenia powietrza, który mieści się w skali od 0 do 500. Im wyższy wskaźnik, tym powietrze bardziej zanieczyszczone. Ocena jakości powietrza obejmuje przede wszystkim poziom pyłów zawieszonych PM2.5 i PM10, ale także niektórych zanieczyszczeń gazowych - dwutlenku siarki (SO2), ozonu (O3), tlenku azotu (NO), tlenku węgla (CO) i benzenu, które najczęściej są wynikiem spalania paliw. Pomiary dokonywane są w sposób ciągły (automatycznie lub manualnie) lub okresowy.

Do oceny jakości powietrza wykorzystywane są zaawansowane metody matematyczne. Zebrane dane na temat stężeń poszczególnych zanieczyszczeń porównywane są z tzw. Indeks jakości powietrza jest różnie wyliczany w zależności od rejonu. Najpowszechniejsze normy to amerykańska i chińska. Są do siebie dość podobne, jeśli mówimy o wartościach skrajnie wysokich - powyżej 200.

Przeczytaj także: Poradnik: Wybór nawilżacza

Ze względu na gorszą jakość powietrza w tamtej części Azji, chińska norma jest mniej restrykcyjna i uznaje, że “stan dobry” występuje do momentu przekroczenia poziomu 35 µg/m3 pyłów PM2.5. Bardzo często uznaje się ją za odpowiednią dla Polski, jednak my rekomendujemy korzystanie z norm amerykańskich lub europejskich, które są najbliższe standardom wyznaczonych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO).

Aby mieć świadomość, z jakimi zanieczyszczeniami spotykamy się w naszych domach, warto zdecydować się również na mierniki powietrza. Dzięki nim dokładnie wiemy, jakie stężenie niebezpiecznych pyłów dosięga nas każdego dnia i możemy szukać odpowiedniego rozwiązania do walki z nimi.

Kategorie Jakości Powietrza

BARDZO DOBRY (0-50) - oznacza bardzo dobrą jakość powietrza.
DOBRY (50-100) - oznacza zadowalającą jakość powietrza. W takim przypadku zanieczyszczenia nie stanowią zagrożenia dla zdrowia lub ryzyko jest niewielkie.
UMIARKOWANY (101-150) - oznacza akceptowalną jakość powietrza, ale zanieczyszczenie może być zagrożeniem dla osób szczególnie wrażliwych (starszych, chorych, kobiet w ciąży i małych dzieci).
DOSTATECZNY (151-200) - oznacza dostateczną jakość powietrza. Zanieczyszczenie stanowi już zagrożenie dla zdrowia, zwłaszcza dla grup wrażliwych.
ZŁY (201-300) - oznacza złą jakość powietrza. Zanieczyszczenie jest na tyle duże, że osoby chore lub starsze, kobiety w ciąży oraz małe dzieci powinny unikać przebywania na zewnątrz, pozostali spoza grupy ryzyka natomiast ograniczyć je do minimum.
BARDZO ZŁY (>300) - oznacza bardzo złą jakość powietrza, która powoduje problemy ze zdrowiem. Może prowadzić do zaburzeń ze strony układów oddechowego, naczyniowo-sercowego oraz odpornościowego.

Monitoring i Normy w Polsce

W Polsce ocena jakości powietrza obejmuje coroczne pomiary zanieczyszczeń 12 substancjami: dwutlenkiem siarki (SO2), dwutlenkiem azotu (NO2), tlenkiem węgla (CO), benzenem (C6H6), ozonem (O3), pyłem zawieszonym PM2.5 i PM10 oraz wszystkimi zanieczyszczeniami, które zostają oznaczone w pyle PM10 - ołowiem, arsenem, kadmem, niklem i benzo(a)pirenem. Uwzględnione zostały kryteria określone w dyrektywach Parlamentu Europejskiego i Rady z lat 2004 i 2008.

Prognozy jakości powietrza dla Polski Od 1 stycznia 2019 r. Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy ustawowo odpowiada za wykonywanie obliczeń i prognoz jakości powietrza dla terytorium Polski.

Od 11 października 2019 roku obowiązują nowe normy informowania i alarmowania o smogu, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 8 października 2019 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu. Zgodnie z ww. rozporządzeniem, alarm smogowy będzie ogłaszany przy przekroczeniu średniodobowej wartości 150 mikrogramów na m sześc. dla pyłu PM10 (poprzednia wartość 300 mikrogramów na m sześc. dla pyłu PM10), poziom informowania to 100 mikrogramów.

Przeczytaj także: Woda destylowana: charakterystyka

Działania na Rzecz Poprawy Jakości Powietrza w Małopolsce

Analiza zmian jakości powietrza w Krakowie i Małopolsce Prof. Piotr Kleczkowski i mgr inż. Katarzyna Kotarba z Akademii Górniczo-Hutniczej sprawdzili, czy krakowska uchwała antysmogowa wpłynęła na poprawę jakości powietrza w mieście. Wnioski, do których doszli są jednoznaczne: uchwała wpłynęła pozytywnie i w Krakowie jakość powietrza poprawia się szybciej niż w reszcie województwa małopolskiego.

Krakowska uchwała była podejmowana dwukrotnie (z powodów prawnych) w 2013 i 2016 r. Na jej podstawie wprowadzono w mieście zakaz ogrzewania paliwami stałymi, który obowiązuje od 1 września 2019 roku. Jednak już wcześniej, między innymi za sprawą programów pomocowych oraz dotacji do wymiany źródeł ciepła, zmniejszała się liczba używanych w mieście kotłów na węgiel oraz drewno. Obecnie w mieście pozostało jeszcze, wg. szacunków Urzędu Miasta, ok. 1800 palenisk, a więc w okresie ostatnich 10 lat ich liczba zmniejszyła się około dwudziestokrotnie.

Naukowcy z AGH postanowili sprawdzić, jakie są tego efekty. Najprostszą, a jednocześnie najbardziej wiarygodną metodą takiej weryfikacji jest porównanie tempa spadku stężenia substancji zanieczyszczających w Krakowie oraz w całym województwie małopolskim, z wyłączeniem Krakowa.

Zwracając jednocześnie uwagę, że także w regionie od niedawna obowiązują przepisy antysmogowe, ale są one łagodniejsze od tych krakowskich.

Z analizy wynika, że zmiana średniego stężenia pyłu PM10 jest wyższa w Krakowie niż w całym województwie z wyłączeniem Krakowa. O ile spadek (liczony w sezonach grzewczych) w Krakowie wynosi 45,42 proc., tak w Małopolsce jest on dużo mniejszy - 28,73 proc. Podobna tendencja występuje w przypadku pyłu PM2,5 - w Krakowie obserwujemy zmianę na poziomie 43,76 proc., natomiast w całym województwie z wyłączeniem Krakowa - 32,15 proc. W przypadku benzo(a)pirenu sytuacja jest bardzo ciekawa, gdyż o ile w Krakowie obserwujemy spadek średniego stężenia o 42,82 proc., tak w całym województwie na przestrzeni badanych lat stężenia benzo(a)pirenu (liczone w sezonach grzewczych) wzrosły o 14,41 procent.

Przeczytaj także: Filtr sportowy do Audi TT 8N: Recenzja

Liczba dni w trakcie sezonu grzewczego, kiedy stężenie dobowe PM10 przekracza poziom alarmowy (150 µg/m3) spadła z 11 do zera, a w przypadku poziomu informowania (100 µg/m3) z 35 do 2.

Uchwała Antysmogowa dla Małopolski - Kluczowe Aspekty:

Ogranicza powstawanie nowych źródeł emisji zanieczyszczeń.
Wyznacza długie okresy przejściowe dla obecnie użytkowanych kotłów na węgiel i drewno.
Wprowadza wymagania dla jakości stosowanych paliw, aby wyeliminować odpady węglowe i mokre drewno.
Wprowadza obowiązek doposażenia kominków w urządzenia redukujące emisję.
Kontrola przestrzegania wprowadzanych ograniczeń.

Sytuacja w Europie

Zanieczyszczenie powietrza stanowi największe środowiskowe zagrożenie dla zdrowia w Europie. Pomimo iż w ostatnich latach obserwuje się znaczny spadek emisji kluczowych zanieczyszczeń powietrza i ich stężeń w powietrzu atmosferycznym w Europie, na wielu obszarach jakość powietrza nadal pozostaje zła.

W 2020 r. większość ludności miejskiej w UE była narażona na poziomy kluczowych zanieczyszczeń powietrza, które szkodzą zdrowiu. Mieszkańcy miast (96%) w szczególności byli narażeni na stężenia drobnego pyłu zawieszonego (PM2,5 ), które przekraczały poziomy określone w wytycznych WHO z 2021 r., tj. tj. 5 µg/m3.

W 27 państwach członkowskich Unii Europejskiej (UE) w 2020 r.:

238 000 przedwczesnych zgonów było wynikiem narażenia na drobny pył zawieszony,
49 000 przedwczesnych zgonów przypisano przewlekłej ekspozycji na dwutlenek azotu,
24 000 przedwczesnych zgonów przypisano ostrej ekspozycji na ozon.

W porównaniu z 2005 r., w 2020 r. przedwczesne zgony związane z narażeniem na drobny pył zawieszony (PM2,5) zmniejszyły się o 45%.

Wpływ Zanieczyszczenia Powietrza na Ekosystemy w Europie

Zanieczyszczenie powietrza ma negatywny wpływ zarówno na ekosystemy lądowe, jak i wodne, degradując środowisko i zmniejszając różnorodność biologiczną.

Ozon (O3) w warstwie przyziemnej niszczy roślinność - wnika do liści roślin i ogranicza fotosyntezę, spowalniając wzrost rośliny i zwiększając jej podatność na szkodniki i choroby.
Tlenki azotu (NOX) i amoniak (NH3) zawarte w powietrzu osadzają się na powierzchni ziemi i w zbiornikach wodnych, powodując wprowadzanie do nich nadmiernych ilości azotu.
Depozycja (czyli osadzanie się) dwutlenku siarki (SO2), tlenków azotu (NOX) i amoniaku (NH3) prowadzi do zmian składu chemicznego gleb, jezior, rzek i wód morskich w procesie zwanym zakwaszeniem, który zaburza ekosystemy i prowadzi do utraty różnorodności biologicznej.

Warto tu odnotować, że obserwowany w ostatnich latach znaczący spadek emisji SO2 spowodował wzrost względnego udziału NH3 i NOX w zakwaszaniu wód powierzchniowych i gleby.

Metale ciężkie to toksyczne zanieczyszczenia, które przemieszczają się w atmosferze na duże odległości i osadzają się w ekosystemach, co prowadzi do gromadzenia się tych zanieczyszczeń w glebie, a następnie do ich bioakumulacji i biomagnifikacji w łańcuchu pokarmowym.

Źródła i Emisje Zanieczyszczeń Powietrza w Europie

W latach 2005-2020 obserwuje się trend spadkowy emisji wszystkich kluczowych zanieczyszczeń powietrza w UE-27 pomimo wzrostu produkcji krajowej brutto w tym samym okresie.

Głównym źródłem pyłu PM10 i pyłu PM2,5 w 2020 r. było zużycie energii w budynkach mieszkalnych, handlowych i instytucjonalnych. Ponadto na wielkość emisji miał również wpływ transport drogowy oraz przemysł wytwórczy i wydobywczy, natomiast rolnictwo było istotnym źródłem pyłu PM10. Od 2005 r. emisje PM10 i PM2,5 spadły odpowiednio o 30% i 32%.

Głównym źródłem amoniaku i metanu w 2020 r. było rolnictwo, emitując odpowiednio 94% i 56%. Od 2005 r. emisje amoniaku spadły tylko o 8%.

W 2020 roku transport drogowy był głównym źródłem tlenków azotu i odpowiadał za 37% emisji. Od 2005 roku emisje tlenków azotu spadły o 48%.

Sektor zaopatrzenia w energię był głównym źródłem dwutlenku siarki w 2020 r., odpowiadając tym samym za 41% emisji. Od 2005 r. emisja dwutlenku siarki spadła o 79%.

Sektor mieszkaniowy, komercyjny i instytucjonalny był głównym źródłem emisji benzo(a)pirenu, odpowiadającym za 85%.

Tabela: Zmiany Stężeń Pyłów w Krakowie i Małopolsce

Substancja	Zmiana w Krakowie (Sezony Grzewcze 2012/13 - 2019/20)	Zmiana w Małopolsce (Sezony Grzewcze 2012/13 - 2019/20)
Pył PM10	-45,42%	-28,73%
Pył PM2,5	-43,76%	-32,15%
Benzo(a)piren	-42,82%	+14,41%

tags: #jak #wyrażana #jest #jakość #powietrza