Historia Geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim
- Szczegóły
Geografia na Uniwersytecie Jagiellońskim ma wielosetletnią tradycję, czego pełną świadomość mają tylko stosunkowo nieliczne osoby. Za pierwszego geografa polskiego uważa się powszechnie Jana Długosza, wychowanka Akademii Krakowskiej. „Złoty wiek” geografii krakowskiej przypadał na okres Odrodzenia.
Potem miała miejsce reforma Uniwersytetu dokonana przez ks. Hugona Kołłątaja, który pozostawił po sobie również spuściznę geograficzną. Współpracował z nim Jan Śniadecki, autor pierwszego polskiego podręcznika z zakresu geografii. W połowie XIX stulecia pojawił się w Uniwersytecie Wincenty Pol, zakładając tutaj w 1849 r. pierwszą w Polsce, a drugą na świecie Katedrę Geografii. Czasy Pola zapoczątkowały erę „polskiej geografii nowożytnej”.
Dzieło Pola kontynuowali Ludomir Sawicki (twórca nowoczesnego Instytutu Geograficznego UJ), Jerzy Smoleński, Wiktor Ormicki, Adam Gadomski, Włodzimierz Kubijowicz, Stanisława Niemcówna, Walerian Łoziński, Józef Szaflarski, Jan Flis, Mieczysław Klimaszewski, Antoni Wrzosek. Przez pewien czas z Uniwersytetem związani byli Bogdan Zaborski oraz Eugeniusz Romer. Z Uniwersytetu wywodził się Antoni Rehman, kierownik pierwszej Katedry Geografii na Uniwersytecie Lwowskim.
Geografię uniwersytecką ukończył Franciszek Bujak, który później został wybitnym specjalistą w zakresie historii gospodarczej. Z grona innych geografów, których początki były związane z Uniwersytetem Jagiellońskim wymieńmy m.in. Marię Dobrowolską, Rodiona Mochnackiego, Mariana Gotkiewicza, Juliana Jurczyńskiego, Zofię Hołub-Pacewiczową, Zdzisława Simche, Tadeusza Czorta, a także uniwersyteckich docentów Stanisława Srokowskiego oraz Walentego Winida. Po II. wojnie światowej do grona tych osób dołączyło następne pokolenie geografów. Krakowski ośrodek uniwersytecki zawsze odgrywał znaczącą rolę w geografii polskiej i światowej.
Pierwszą próbę opracowania w miarę pełnej historii geografii w Uniwersytecie Jagiellońskim podjęto dopiero w 1999 roku. Wiązało się to z przypadającą wówczas 150. rocznicą utworzenia pierwszej na ziemiach polskich Katedry Geografii. Całość tego monumentalnego wydawnictwa składa się z pięciu tomów. Cztery spośród nich odnosiły się wprost do historii (Kortus, Jackowski, Krzemień, red., 1999-2000), jeden natomiast był skierowany w przyszłość i dotyczył perspektyw rozwoju polskiej geografii (Domański, Widacki, red., 1999).
Przeczytaj także: Majowa wilgotność powietrza w Polsce: statystyki
W części historycznej zaprezentowano historię Instytutu oraz Koła Geografów (tom pierwszy), biografie zmarłych geografów (tom drugi), dorobek poszczególnych dyscyplin geograficznych „uprawianych” w Instytucie (tom trzeci) oraz referaty wygłoszone podczas Kongresu Geografii Polskiej (tom piąty). Jest to jedyne jak dotąd wydawnictwo o charakterze źródłowym, ukazujące rozwój naukowy, organizacyjny i dydaktyczny Instytutu w okresie 1849-1999.
Omawiana publikacja nie mogła, rzecz jasna, wyczerpać wszystkich wydarzeń, jakie w długiej historii miały miejsce w Uniwersytecie w zakresie geografii. Po pierwsze, przyjęto kryterium, że prezentacja historyczna dotyczy jedynie okresu, kiedy geografia miała już formę zinstytucjonalizowaną, a więc od roku 1849. Tym samym z rozważań wyeliminowany został bardzo ważny dla polskiej geografii, a także dla polskiej nauki, okres od XV w., kiedy w Uniwersytecie pojawiły się pierwsze wykłady z zakresu naszej dyscypliny naukowej.
Po drugie, w 1999 r. zdecydowano się przede wszystkim na ukazanie rozwoju Instytutu poprzez pryzmat dorobku poszczególnych dyscyplin naukowych. Zrezygnowano natomiast wówczas z próby przedstawienia Instytutu jako żywego organizmu, którego rozwój uzależniony jest również od spraw lokalowych, organizacyjnych czy zaangażowania w różnych przedsięwzięciach natury patriotycznej, społecznej lub gospodarczej. Te uwagi nie stanowią w żadnym stopniu krytyki omawianego wydawnictwa. Wskazują jedynie na pewne luki, które w tamtych latach trudno było wypełnić.
W trakcie opracowywania Historii geografii polskiej (Jackowski, Liszewski, Richling, red., 2008) pojawił się pomysł przygotowania publikacji, będącej swego rodzaju uzupełnieniem Wydawnictw Jubileuszowych. W oparciu o przeprowadzoną kwerendę, a także istniejącą literaturę, podjęto próbę ukazania geografii w Uniwersytecie Jagiellońskim począwszy od czasów najdawniejszych aż po dzień dzisiejszy. Jeżeli chodzi o okres „po polowski” zaprezentowano jedynie te przejawy działalności geografów, na które w dotychczasowych opracowaniach nie zwracano zbyt wielkiej uwagi, lub które były w ogóle pomijane. W odniesieniu do całej historii geografii uniwersyteckiej takie podejście nie było jak dotąd stosowane.
Niezmiernie rzadko pojawiały się publikacje poruszające sprawy całego Instytutu, a nie wyłącznie poszczególnych dyscyplin. Ponadto większość z takich opracowań jest ograniczona tylko do stosunkowo niewielkich odcinków czasowych. Wiele uwagi ośrodkowi krakowskiemu poświęcają autorzy prac z zakresu historii geografii. Należy przede wszystkim wyróżnić wspomnianą już Historię geografii polskiej. Prace geografów krakowskich cytowane są w każdym rozdziale.
Przeczytaj także: Aplikacje do monitorowania wilgotności powietrza
Dziejom całej geografii krakowskiej poświęcili swe prace o charakterze przeglądowym Leszczycki i Modelska-Strzelecka (1967), Klimaszewski (1974a), Kortus (1999d) i Smoleński (1927b, 1928d). Inny charakter mają publikacje Jackowskiego (2008b) oraz Jackowskiego i Sołjan (2008). Jeżeli chodzi o czasy najdawniejsze, to podstawowe źródło informacje stanowi przede wszystkim praca Bujaka, dotycząca geografii w Uniwersytecie do połowy XVI wieku (Bujak 1925b).
O krakowskiej geografii w czasach Odrodzenia traktują też publikacje Olszewicza (1957), Jackowskiego i Sołjan (2009) oraz Wojciechowskiego (1927), a także niektóre studia historyczne (Barycz 1935, 1957). Geografii w epoce Kołłątaja poświęcają swe prace Gertlerówna (1927) oraz Lewicki (1910), ważne informacje można też odnaleźć w studiach niektórych historyków (Chamcówna 1957, 1959 oraz Chamcówna, Mrozowska 1965). Ciekawe informacje o losach geografii zawierają prace dotyczące dziejów Uniwersytetu w okresie I. wojny światowej (Perkowska 1990) oraz w latach międzywojnia (Dybiec 2000).
O okresie międzywojennym pisał Leszczycki (1983), o latach okupacji hitlerowskiej Leszczycki (1939/1945) i Szaflarski (1939/1945). Stosunkowo najwięcej opracowań dotyczy okresu po II. wojnie światowej (Klimaszewski 1954, 1974b,c; Klimaszewski, Wrzosek 1964; Kortus, Dynowska, Jackowski 1990; Wrzosek 1972a, Jackowski 2006). Dorobek geografii krakowskiej jest często cytowany w studiach dotyczących dziejów poszczególnych dyscyplin geograficznych w Polsce, np. geomorfologii (Czechówna 1969), hydrografii (Piasecka 1970, Mikulski 1993), geografii fizycznej (Smoleński 1919, 1927a), geografii gospodarczej (Fleszar 1962, Jędrzejczyk 1997, Ormicki 1932b).
Podejmowano również próby oceny dyscyplin geograficznych w samym ośrodku krakowskim, np. z zakresu geografii ludności (Jelonek 1993), geografii osadnictwa i ludności (Górka, Jelonek 1993), geografii przemysłu (Kortus, Pakuła 1998), geografii turyzmu (Jackowski 1992, 2007, 2009b; Leszczycki 1992; Warszyńska, Kurek 2007), gleboznawstwa (Komornicki 1987), kartografii i teledetekcji (Jędrychowski 2005), planowania przestrzennego (Jackowski 2009a). W niniejszym omówieniu pominięto prace zawarte w Wydawnictwach Jubileuszowych, wykazano je natomiast w załączonej do książki bibliografii.
Bardzo cennym źródłem informacji o geografii krakowskiej w okresie międzywojennym i tuż po II. wojnie światowej są prace o charakterze wspomnieniowym Leszczyckiego (1987, 1991) i częściowo pamiętniki Romera (1988). Ponadto Leszczycki opublikował osobiste relacje z uwięzienia w ramach Sonderaktion Krakau w 1939 r. oraz pobytu w Sachsenhausen i Dachau (1988b).
Przeczytaj także: Pielęgnacja Rosiczki
tags: #trybowska #wpływ #wilgotności #powietrza
