Jak Poprawić Jakość Powietrza w Polsce: Raport
- Szczegóły
Zanieczyszczone powietrze to cichy zabójca, który każdego roku przyczynia się do tysięcy przedwczesnych zgonów w Polsce. Polska wciąż jest jednym z krajów Unii Europejskiej z najgorszą jakością powietrza. Zimą, gdy temperatury spadają i brakuje wiatru, stężenia szkodliwych pyłów w powietrzu gwałtownie rosną. Problem smogu w Polsce jest poważnym zagrożeniem dla zdrowia, ale można mu skutecznie przeciwdziałać.
Według danych ECAC, każdego roku tysiące Polaków przedwcześnie umiera z powodu zanieczyszczenia powietrza. Jak wynika z najnowszego raportu Europejskiego Centrum Czystego Powietrza (ECAC), gdybyśmy dostosowali się do nowych unijnych norm jakości powietrza, udałoby się uniknąć około 30 tysięcy zgonów rocznie.
Kluczowe jest przyspieszenie wymiany starych pieców, rozwój odnawialnych źródeł energii oraz edukacja społeczeństwa na temat skutków zanieczyszczonego powietrza. Aby skutecznie walczyć ze smogiem, konieczna jest dalsza wymiana przestarzałych pieców i promowanie ekologicznych źródeł ciepła.
Przyczyny Zanieczyszczenia Powietrza w Polsce
Główną przyczyną wysokiego poziomu zanieczyszczeń jest spalanie węgla i drewna w starych piecach. W Polsce wciąż funkcjonuje około 2 milionów tzw. "kopciuchów". Główną przyczyną niedostatecznej jakości powietrza w Polsce jest emisja pyłów zawieszonych i B(a)P z domowych pieców i lokalnych kotłowni węglowych, w których spalanie węgla odbywa się w nieefektywny sposób. Jest to tzw. niska emisja.
Jej cechą charakterystyczną jest to, że powodowana jest przez liczne źródła wprowadzające do powietrza niewielkie ilości zanieczyszczeń. Jednak duża liczba miejsc emisji wprowadzających zanieczyszczenia do powietrza na niewielkiej wysokości powoduje, że zjawisko to jest bardzo uciążliwe.
Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza
Jakość powietrza na danym obszarze jest wynikiem oddziaływania różnych czynników o charakterze lokalnym i ponadregionalnym. Należą do nich przede wszystkim wielkość i źródła emisji poszczególnych zanieczyszczeń powietrza oraz warunki meteorologiczne występujące w danym okresie. Istotną rolę odgrywa również ukształtowanie terenu. Na jakość powietrza może także oddziaływać emisja napływowa, tj. emisja spoza obszaru, na którym analizowana jest aktualna jakość powietrza.
Zatem na aktualny stan zanieczyszczenia powietrza wpływ ma zarówno działalność człowieka, jak i uwarunkowania zewnętrzne. Ostatecznie jednak to właśnie jakość powietrza - zwłaszcza mierzona w dłuższym okresie (kilka lat) - świadczy o skuteczności lub nieskuteczności działań władz publicznych podejmowanych w celu ochrony powietrza. W Polsce, podobnie jak w innych krajach UE, dopuszczalne poziomy substancji wynikają z odpowiednich dyrektyw unijnych.
Skutki Zanieczyszczenia Powietrza
Z danych Europejskiej Agencji Środowiska wynika, że rocznie z powodu zatrutego powietrza (z uwagi na oddziaływanie PM2,5) umiera ponad 46 tys. ludzi. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i Europejskiej Agencji Środowiska zanieczyszczone powietrze powoduje na świecie ok. W samej Polsce z powodu zanieczyszczenia powietrza PM2,5 rocznie przedwcześnie umiera ok. Koszty takiej sytuacji są ogromne. 30 mld euro rocznie wynoszą koszty leczenia osób mających z jego powodu problemy zdrowotne.
Suma planowanych kosztów działań ujętych w programach ochrony powietrza to około 50,43 mld zł do wydatkowania w przeciągu 6 lat. Przy czym należy pamiętać, że w większości tych programów nie uwzględniono kosztów termomodernizacji, więc koszty podejmowanych działań są jeszcze wyższe. Koszty wymiany pieców/kotłów to ponad 44 miliardy zł, i mają one największy udział sięgający aż 88% kosztów całkowitych.
Jakość Powietrza w Polsce na Tle Europy
Biorąc pod uwagę zanieczyszczenie powietrza PM10, PM2,5 oraz B(a)P, Polska jest jednym z krajów UE z najgorszą jakością powietrza. Z danych raportu Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) z 2017 r. wynika m.in., że w 2015 r. spośród 28 krajów UE najczęstsze przekroczenia stężeń dobowych PM10 (w skali całego kraju) występowały w Bułgarii, a zaraz potem w Polsce.
Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku
Z kolei w przypadku PM2,5 oraz B(a)P wysokość stężeń rocznych tych substancji w 2015 r. plasowała Polskę na pierwszym miejscu wśród najbardziej zanieczyszczonych krajów UE. 22 lutego 2018 r. Trybunał Sprawiedliwości UE stwierdził, że Polska naruszyła unijne prawo w dziedzinie jakości powietrza, a dopuszczalne stężenia PM10 były przekraczane w sposób ciągły.
Mimo znacznego zmniejszenia zanieczyszczenia powietrza w ostatnich kilkudziesięciu latach (głównie wskutek wprowadzenia bardziej restrykcyjnych wymagań dla przemysłu), jakość powietrza w Polsce dalece odbiega od standardów UE. Od czasu poprzedniej kontroli NIK dotyczącej problematyki ochrony powietrza sytuacja Polski na tle innych krajów UE niewiele się zmieniła.
Działania Naprawcze i Programy Ochrony Powietrza
Działania naprawcze w programach ochrony powietrza skupiają się przede wszystkim na działaniach związanych z redukcją emisji z indywidualnych systemów grzewczych na paliwa stałe, wśród których warto wymienić: wymiany pieców/kotłów, termomodernizacje budynków, domowe instalacje OZE, zarządzanie wymianami oraz uchwałami antysmogowymi, inwentaryzacje emisji z indywidualnych źródeł ciepła, edukację oraz kontrole zachowania obowiązujących przepisów.
Działania naprawcze określane są w programach ochrony powietrza, które zostały opracowane przede wszystkim ze względu na przekroczenia zanieczyszczeń pyłowych: pyłu zawieszonego PM10 i PM2,5, a także i benzo(a)pirenu. W przypadku 3 województw (śląskie, wielkopolskie oraz łódzkie) program opracowano również ze względu na przekroczenia poziomu docelowego ozonu, a największe miasta (Warszawa, Kraków, aglomeracja górnośląska oraz Wrocław) wymagały przygotowania programu ze względu na występowanie przekroczeń stężeń dwutlenku azotu (NO2).
Działania wskazane do realizacji w programach rozłożone zostały w większości stref na lata 2021-2026. Innymi słowy planuje się, że poprawa jakości powietrza zostanie osiągnięta do roku 2026. W ramach programu „Czyste Powietrze” od września 2018 do 10 grudnia 2021 złożono ponad 368 tysięcy wniosków, podpisano 290 tysięcy umów na dofinansowanie w kwocie blisko 4,8 mld złotych na wymianę około 315 000 źródeł ciepła, co wg wyliczeń z POP stanowi ok. 10% potrzeb.
Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica
Niejednolita Realizacja Uchwał Antysmogowych
Jakość powietrza w Polsce. Wdrażanie uchwał antysmogowych nie idzie tak dobrze, jak zakładano - wynika z raportu Najwyższej Izby Kontroli. NIK wzięła pod lupę cztery województwa: małopolskie, śląskie, dolnośląskie i łódzkie, gdzie w 2023 roku stężenia zanieczyszczeń powietrza przekraczały dopuszczalne poziomy. Jak się okazało, w żadnej z gmin nie udało się w pełni wdrożyć uchwał antysmogowych. Zidentyfikowano ponad 781 tys. kopciuchów i oceniono, że ich wymiana może zająć od 2 do nawet 24 lat. Wśród głównych przyczyn niepowodzenia wskazano niewystarczającą kontrolę przestrzegania przepisów oraz brak kar dla osób łamiących przepisy. Tymczasem od 1 stycznia 2026 roku zakaz używania kotłów pozaklasowych, czyli tzw. "kopciuchów", ma obowiązywać w całej Polsce.
Wpływ Pogody i Działań Antysmogowych
Zmiany klimatu i związane z nimi cieplejsze zimy sprawiły, że oddychamy nieco lepszym powietrzem. Nie należy jednak liczyć zanadto na ten efekt. Z badania wynika, że najwyższą poprawę jakości powietrza osiągnięto w mieście, w którym prowadzona jest najambitniejsza polityka antysmogowa w Polsce.
Z raportu wynika, że w prawie wszystkich analizowanych miastach odnotowano spadek stężeń pyłów PM10. Na poprawę wpłynęła zarówno likwidacja kotłów na węgiel i drewno jak i zmiany pogodowe. Gdy jednak badacze odjęli wpływ pogody okazało się, że wymiana „kopciuchów” poprawiła jakość powietrza tylko tam, gdzie prowadzone są intensywne działania antysmogowe.
Najwyższą zmianę wywołaną działaniami antysmogowymi odnotowano w Krakowie (zmniejszenie stężania PM10 aż o 22,9 µg/m3) i Zakopanem (zmniejszenie o 13,4 µg/m3). Natomiast w Warszawie (ul. Wokalna) i Gdańsku (ul. Wyzwolenia) jakość powietrza… pogorszyła się (odpowiednio wzrost stężenia o 3,3 µg/m3 i 5,1 µg/m3). Te dwie lokalizacje pogorszenie jakości powietrza zawdzięczają aktywności ludzi, która przyczyniła się w nich do zwiększenia stężeń pyłów PM10.
Jakość Powietrza w Pomieszczeniach
W całej dyskusji o zagrożeniu smogiem umyka jeden aspekt. Zwyczajowo mówi o tym problemie w oparciu o pomiary powietrza dokonywane na zewnątrz. Nie prowadzi się obserwacji stężenia emisji szkodliwych pyłów wewnątrz budynków. Tymczasem patrząc na wyniki „Ogólnopolskiego raportu jakości powietrza“ wynika, że w środku budynków sytuacja może być jeszcze groźniejsza niż poza nimi.
Na 232 badane obiekty 91 miało powietrze gorszej jakości od warunków panujących na zewnątrz. Trzy na dziesięć́ galerii handlowych, budynków biurowych, mieszkań́ ma gorsze powietrze wewnątrz niż̇ warunki panujące na zewnątrz. Co druga badana fabryka, kamienica czy blok mieszkalny, nie zapewnia odpowiedniej ochrony przed smogiem.
Jakość́ powietrza w pomieszczeniach i obiektach zależy od wielu czynników m.in. pory roku, położenia geograficznego, bliskości tras ruchu, przemysłu, przeznaczenia, ilości osób przebywających w środku, typów maszyn w nim pracujących. Ważne jest także, czy obiekt posiada system wentylacji/filtracji powietrza. Zanieczyszczenia powietrza mogą mieć́ pochodzenie naturalne (np. pylące w okresie wiosennym i letnim rośliny lub niesiony wiatrem drobny piasek) lub przemysłowego i komunikacyjnego.
Zwyczajowo budynki posiadają zdolność redukcji zanieczyszczeń́ powietrza pochodzącego z zewnątrz. Jednak skład powietrza i stężenie pyłów zależy też od stanu budynku oraz rodzaju wentylacji. W przypadku, gdy powietrze doprowadzane jest przez centralę wentylacyjną, mamy możliwość zatrzymania większości groźnych dla zdrowia zanieczyszczeń.
Ocena Jakości Powietrza w 2024 Roku
Ocena jakości powietrza wykonywana jest w podziale na 46 stref, a jej wynikiem jest przypisanie każdej ze stref klasy (A - strefa bez przekroczenia lub C - strefa z przekroczeniem) dla każdego z ocenianych zanieczyszczeń. Ocena jakości powietrza za 2024 rok, wykonana w oparciu o kryteria ustanowione w celu ochrony zdrowia ludzi, obejmowała 12 substancji: dwutlenek siarki (SO2), dwutlenek azotu (NO2), tlenek węgla (CO), benzen (C6H6), ozon (O3), pył zawieszony PM10; ołów (Pb), arsen (As), kadm (Cd), nikiel (Ni) i benzo(a)piren (B(a)P) w pyle zawieszonym PM10 oraz pył zawieszony PM2,5.
Liczba stref z przekroczeniem średniorocznego poziomu dopuszczalnego dla tego zanieczyszczenia obniżyła się z czterech w roku 2023 do dwóch w roku 2024. Przekroczenia poziomu docelowego dla arsenu, podobnie jak w roku 2023, wystąpiły w dwóch strefach. Podobnie jak w latach poprzednich, zanieczyszczeniem, dla którego w 2024 roku zanotowano największą liczbę przekroczeń jest benzo(a)piren zawarty w pyle zawieszonym PM10. Do klasy C, czyli stref z przekroczeniem poziomu docelowego dla tego zanieczyszczenia, zaliczono 21 z 46 stref. Zanieczyszczenie powietrza benzo(a)pirenem w pyle zawieszonym PM10 stanowi w Polsce w dalszym ciągu poważny problem i wymaga prowadzenia działań naprawczych.
W roku 2024 liczba stref, w których wystąpiło przekroczenie benzo(a)pirenu w pyle zawieszonym PM10 była taka sama jak w roku 2023. Podobna była również liczba stanowisk pomiarowych, na których wystąpiło przekroczenie (rok 2023 - 68 stanowisk, rok 2024 - 69 stanowisk). Ocena jakości powietrza pod kątem ochrony roślin wykonywana jest w podziale na 16 stref. W wyniku oceny jakości powietrza wykonanej dla 2024 roku w oparciu o kryteria ustanowione w celu ochrony roślin, na obszarze żadnej ze stref nie stwierdzono przekroczeń normatywnych stężeń SO2 i NOX.
Postrzeganie Problemów Smogu w Polsce
Działania antysmogowe w Polsce zaczynają przynosić efekty, chociaż nie wszyscy i nie wszędzie zauważają poprawę - wynika z badania “Strefy Czystego Transportu. Czy chcemy oddychać świeżym powietrzem w miastach?”. Co piąta osoba uznaje, że w jej okolicy powietrze jest złe przez cały rok, a w dużych miastach to przekonanie jest jeszcze powszechniejsze. Jesteśmy też mocno podzieleni w kwestii tego, czy sytuacja się poprawia, chociaż niezależne raporty pokazują pozytywny trend.
Tylko 3 proc. Polek i Polaków wskazuje na zanieczyszczenie powietrza jako najważniejszy problem dla Polski. Jednak poproszeni o wybranie trzech najważniejszych tematów, respondenci już znacznie częściej zaliczają do nich jakość powietrza - robi tak 18% badanych.
Co siódma osoba deklaruje, że regularnie sprawdza informacje o stanie powietrza (w dużych miastach ten wskaźnik jest nieco wyższy), podczas gdy prognozę pogody regularnie sprawdza 60 proc. Gdy chodzi o codzienną percepcję smogu, większość z nas opiera się na własnych wrażeniach zmysłowych, a rzadziej na odczytach urządzeń pomiarowych.
Aż 40 proc. badanych nadal twierdzi, że stan powietrza zimą jest zły (co piąta osoba uznaje, że jest taki również latem), a najwięcej osób mających takie zdanie jest w dużych miastach - 60 proc. w Warszawie, 76 proc. we Wrocławiu i aż 84 proc. w Krakowie.
Przekonania o Źródłach Smogu
Przekonanie o złym stanie powietrza nie zawsze idzie w parze z poparciem antysmogowych działań. Jednocześnie co druga osoba uznaje, że największy negatywny wpływ na powietrze w jej miejscu zamieszkania ma ogrzewanie domów. 21 proc. wskazuje na samochody, a 12 proc. na zakłady przemysłowe. Co ciekawe najwięcej osób przekonanych, że samochody szkodzą powietrzu jest w dużych miastach, a zwłaszcza w Warszawie - tu aż 41 proc. wskazało jako winnych kiepskiej jakości powietrza na samochody, a 28 proc. na ogrzewanie domów.
Z raportu UN Global Compact Network Poland wynika, że w skali kraju za 46 proc. zanieczyszczeń pyłami PM10 w Polsce odpowiada niska emisja, czyli ogrzewanie domów, za 20 proc. - przemysł, 12 proc. - rolnictwo, a za 8 proc. - transport drogowy. Jednak inaczej wygląda ta kwestia w dużych miastach, które w znacznej mierze posiadają systemy centralnego ogrzewania, za to codziennie wjeżdżają do nich dziesiątki, a nawet setki tysięcy samochodów.
Podsumowanie
Poprawa jakości powietrza w Polsce jest procesem złożonym, wymagającym skoordynowanych działań na wielu poziomach. Wymiana przestarzałych pieców, rozwój odnawialnych źródeł energii, edukacja społeczeństwa oraz skuteczne egzekwowanie przepisów antysmogowych są kluczowe dla osiągnięcia trwałej poprawy jakości powietrza i ochrony zdrowia Polaków.
tags: #jak #poprawić #jakość #powietrza #w #Polsce
