Jakość Wody Pitnej w Polsce a Czystość Polskich Rzek

Szczegóły: Opublikowano: 26. December 2025

Rzeki i jeziora, które tworzą wody powierzchniowe, są źródłem wody pitnej dla około 50% ludności Polski. Czystość wody w polskich rzekach jest kluczowa dla zdrowia publicznego i stanu środowiska naturalnego.

Źródła Zanieczyszczeń Wód Powierzchniowych

Wody powierzchniowe zawierają różnorodne zanieczyszczenia chemiczne. Źródłami tych zanieczyszczeń są:

Pyły i gazy z atmosfery
Ścieki komunalne
Ścieki rolnicze
Ścieki przemysłowe
Ścieki ze śmietnisk komunalnych i innych

Zanieczyszczenia ze Ścieków Komunalnych

Jedne z groźniejszych związków zawartych w ściekach komunalnych to detergenty, czyli związki wchodzące w skład proszków do prania, mydeł, płynów oraz proszków do mycia, czyszczenia i zmywania. Źródłem tychże związków w wodach powierzchniowych są również ścieki z fabryk produkujących środki czystości i z pralni chemicznych. Detergenty gromadzą się w komórkach tkankowych lub błonach komórkowych, gdzie zakłócają przemianę kwasów tłuszczowych i uszkadzają błony, co może prowadzić do obumierania komórki.

Zanieczyszczenia ze Ścieków Rolniczych

Ścieki rolnicze zawierające nawozy sztuczne i pestycydy są również źródłem skażenia wód powierzchniowych. Ponieważ zanieczyszczają one w pierwszej kolejności wody gruntowe i studzienne, zostaną opisane dokładniej w następnym rozdziale.

Zanieczyszczenia ze Ścieków Przemysłowych

Źródłem największej ilości najgroźniejszych chemikaliów w rzekach i jeziorach są ścieki przemysłowe.

Przeczytaj także: Znaczenie wody pitnej dla zdrowia

Arsen: Pochodzi głównie z procesów spalania węgla. Arsen i jego związki wykazują bardzo silne działanie toksyczne oraz zdolność kumulowania się w kościach, włosach i wątrobie. Ostre zatrucie arsenem uszkadza centralny układ nerwowy, pokarmowy, oddechowy i skórę.
Azotany i Azotyny: Pochodzą głównie z rolnictwa, ale do wód powierzchniowych dostają się również ze ściekami komunalnymi i przemysłowymi. Ich nadmiar może doprowadzić u niemowląt do uduszenia przez sinicę (brak tlenu we krwi). Chroniczne niedotlenienie organizmu u niemowląt i dzieci powoduje opóźnienie rozwoju psychiki lub niedorozwój umysłowy.
Bar: Trafia do wód powierzchniowych wraz ze ściekami przemysłowymi lub może być wypłukiwany z podłoża geologicznego. Wszystkie związki baru są dla człowieka bardzo trujące. Działa on toksycznie na centralny układ nerwowy, na mięśnie gładkie oraz na mięsień sercowy.
Benzen: Wykrywany w wodach powierzchniowych jest z przemysłu chemicznego, farmaceutycznego i koksowniczego. Benzen jest silnym związkiem rakotwórczym i działa szkodliwie na centralny układ nerwowy.
Beryl: Należy do pierwiastków o silnych właściwościach toksycznych i kancerogennych.
Bor: I jego związki używane są jako środki dezynfekujące, odkażające, wybielające oraz do konserwacji drewna i łatwo dostają się do wód powierzchniowych wraz ze ściekami. Bor działa toksycznie na wszystkie rodzaje komórek w organizmie, przy czym najbardziej uszkadza nerki.
Chloroform: Występuje w ściekach pochodzących z przemysłu chemicznego. Powstaje również w procesach uzdatniania wody pitnej. Substancja ta zalicza się do silnie toksycznych. Powoduje zaburzenia wzroku, stany oszołomienia i odurzenia, zawroty głowy, nerwobóle, ogólną utratę sił i bóle żołądka, ponadto uszkodzenia i zwyrodnienia wątroby oraz nerek, a także zakłócenia akcji serca. Chloroform zaliczany jest do związków o działaniu rakotwórczym.
Chloronaftaleny: Znajdują się w wodach pitnych w wyniku niedokładnego oczyszczenia wód powierzchniowych lub jako efekt chlorowania naftalenu podczas dezynfekcji wody chlorem. Chloronaftaleny należą do silnych trucizn, szczególnie niebezpiecznych dla dzieci do szóstego roku życia. Powodują hemolizę krwi oraz zaczopowanie kanalików nerkowych.
Cyjanki: W wodach powierzchniowych pochodzą przede wszystkim z galwanizerni. Są silnymi truciznami. Chroniczne zatrucia cyjankami powodują bóle głowy, mdłości, zaburzenia akcji serca.
Czterochlorek węgla: Dostaje się do wód powierzchniowych ze ścieków przemysłu chemicznego. Należy on do powszechnie stosowanych rozpuszczalników używanych często w produkcji farb i lakierów. Związek ten ma działanie narkotyczne. Atakuje centralny układ nerwowy, powoduje zaburzenia wzroku, nerwobóle i zaliczany jest do substancji rakotwórczych. Działa ujemnie na wątrobę powodując jej zwyrodnienie i powiększenie.
Fenole: W wodach powierzchniowych pochodzą z koksowni. Fenol jest silną trucizną, działa porażająco na układ nerwowy i krążenia.
Fluor: I jego związki dostają się do wód powierzchniowych z zakładów produkujących nawozy fosforowe, z hut aluminium, z fabryk produkujących sprzęt chłodniczy, z przemysłu kosmetycznego. Jest składnikiem preparatów grzybobójczych i impregnacyjnych do drewna. Fluor należy wprawdzie do mikroelementów potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu, jednakże liczne badania dowodzą jego szkodliwości przy większym spożyciu. Skutkiem nadmiaru fluoru w wodzie są nieżyty żołądka i jelit, ostre zapalenie nerek, uszkodzenia wątroby i mięśnia sercowego. Chroniczne narażenie na wysokie stężenie fluoru prowadzi do cętkowania szkliwa zębów oraz do fluorozy szkieletowej, polegającej na dużych zmianach kostnych.
Kadm: W wodach powierzchniowych pochodzi najczęściej z galwanizerni, zakładów chemicznych, metalurgicznych oraz zakładów wzbogacania wody. Źródłem kadmu w wodzie pitnej są również rury wodociągowe wykonane z PCV, w których stabilizatorem są sole kadmu. Z części instalacji wodociągowej wykonanych z mosiądzu, metali lutowniczych oraz rur ocynkowanych woda także wypłukuje kadm. Kadm jest pierwiastkiem bardzo toksycznym i zaliczanym do metali śmierci. Metal ten gromadzi się głównie w wątrobie, nerkach, trzustce, tarczycy, kościach i we włosach. W większych ilościach kadm uszkadza mięsień sercowy i jest czynnikiem rakotwórczym.
Ołów: Należy do najczęściej spotykanych w wodzie metali ciężkich, a ze względu na jego wysoką toksyczność zaliczany jest do metali śmierci. Ołów znajdujący się w pyłach i dymach przemysłowych dostaje się do wód powierzchniowych wraz z opadami atmosferycznymi. Ogromne ilości ołowiu pochodzą z silnie rozwijającej się motoryzacji, z powłok antykorozyjnych, stosowanych do zabezpieczenia zbiorników na wodę, z rur PCV oraz rur ołowianych do przesyłania wody pitnej. Ołów ma właściwości kumulowania się w organizmie człowieka, głównie w kościach. Jest silnym czynnikiem rakotwórczym. Niewielkie dawki ołowiu oddziałują negatywnie na rozwój psychiczny człowieka. Ponadto powoduje zmiany degeneracyjne w łożysku kobiet, co ogranicza prawidłowe odżywianie rozwijającego się płodu i wywołuje wysoką umieralność noworodków.
Rtęć: W wodach powierzchniowych może pochodzić z przemysłu chemicznego, elektrotechnicznego, producenci przyrządów pomiarowych, środków leczniczych, środków ochrony roślin oraz katalizatorów. Rtęć pochodzi również z procesów spalania węgla, olejów pędnych, produkcji cementu. Zaliczana jest do metali śmierci. Metal ten oraz jego związki są silnymi truciznami komórkowymi, a skutki ich działania na organizm człowieka nieodwracalne. Najbardziej narażone są mózg i układ nerwowy człowieka. Na skutek jej toksycznego działania w wątrobie występują zmiany chorobowe i bóle. Zatrucie rtęcią u kobiet powoduje poronienie i ma wpływ na życie płodowe dziecka.
Wielopierścieniowe Węglowodory Aromatyczne (WWA): Do substancji stanowiących bardzo poważne zagrożenie dla zdrowia należą wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), które mają silne rakotwórcze działanie. Źródłem WWA w środowisku są przemysł petrochemiczny, koksowniczy i motoryzacyjny, a ponadto elektrociepłownie, urządzenia grzewcze w gospodarstwach domowych oraz spaliny z samochodów i samolotów. WWA łatwo kumulowane są w organizmie człowieka i dlatego narażenie na najmniejsze dawki może być przyczyną zachorowania. Są czynnikiem rakotwórczym całego układu pokarmowego (najczęściej żołądka).

Klasy Czystości Wód Powierzchniowych

W zależności od zawartości zanieczyszczeń, rzeki dzieli się na trzy klasy czystości:

I klasa czystości: Są to rzeki najczystsze, w których żyją ryby wymagające najczystszych wód, takie jak: pstrąg i sielawa. Tylko rzeki I klasy są dopuszczone do uzdatniania w zakładach wodociągowych.
II klasa czystości: Rzeki gorszej jakości, nie nadają się do uzdatnienia na wodę pitną. Wodę tej kategorii można używać do celów rekreacyjnych (baseny i pływalnie) oraz do hodowli zwierząt.
III klasa czystości: Najgorsza jakość wód powierzchniowych.

Odsetek wód powierzchniowych w poszczególnych kategoriach (dane z 1998 roku):

I klasa czystości - 1%
II klasa czystości - 6%
III klasa czystości - 33%

Pozostałe 60% to wody, które nie mieszczą się w żadnej z wyżej wymienionych klas.

Oczyszczanie Wód Powierzchniowych w Zakładach Wodociągowych

Z powodu braku czystych wód, zakłady wodociągowe korzystają ze źródeł III klasy oraz z wód pozaklasowych. Proces oczyszczania obejmuje kilka etapów:

Sedymentacja: Woda kierowana jest do dużych stawów sedymentacyjnych, przez które bardzo wolno przepływa. Większość nierozpuszczonych części (muł, iły, piasek, humusy itp.) osiada na dnie.
Koagulacja: Siarczan żelazowo-aluminiowy dodawany jest do wody, zlepiając ze sobą pływające zawiesiny tworząc kłaczki, które łatwiej opadają na dno lub są zatrzymywane na filtrach.
Filtracja Mechaniczna: Woda przepuszczana jest przez filtry wypełnione piaskami i żwirami, oddzielając od wody sedymenty oraz kłaczki po koagulacyjne.
Dezynfekcja: Ostatnim etapem jest dezynfekcja wody, która polega na zahamowaniu dalszego rozwoju bakterii i wirusów. Najczęściej stosowany jest chlor.

Dezynfekcja Wody Chlorem

Wprowadzenie chloru do dezynfekcji wody zatrzymało szerzenie się epidemii powodowanych wirusami i bakteriami. Jednak chlorowanie wody ma również swoje uboczne skutki, takie jak:

Przeczytaj także: Niezależność dzięki własnej studni

Podrażnienie, suchość i pękanie skóry
Obniżenie odporności skóry na zakażenie grzybicami i drożdżycami
Marskość wątroby
Rak wątroby i nerek
Rak pęcherza moczowego i prostnicy
Rak piersi, dwunastnicy i żołądka
Białaczka
Guzy chłonniakowe
Nowe związki rakotwórcze pochodzące z reakcji aktywnego chloru z innymi związkami chemicznymi

Społeczny Monitoring Wód

Inicjatywy takie jak nauka obywatelska (citizen science) angażują amatorskich wolontariuszy w obserwacje i zbieranie danych dotyczących stanu wód. Społeczny monitoring może stanowić uzupełnienie monitoringu instytucjonalnego oraz umożliwiać szybkie informowanie właściwych organów o zaobserwowanych niepokojących zjawiskach.

Do prowadzenia oddolnych badań służy spławik wędkarski Aguard, który sprawdza zasolenie wody poprzez określenie poziomu przewodności elektrolitycznej. Dane zebrane przy wykorzystaniu spławika pozwalają wskazać zbiorniki wodne, w których przewodność elektrolityczna jest wysoka i wymaga dalszych badań.

Susza Hydrologiczna a Zasoby Wody Pitnej

Mimo okresowych susz, Polsce nie grozi brak wody pitnej w skali kraju. Zasoby wód podziemnych są odnawialne i wykorzystywane w skali kraju zaledwie w 20 proc. Faktyczne w Polsce znajdują się zasoby dyspozycyjne wód podziemnych na poziomie 34 mln metrów sześciennych dziennie. Wykorzystywana jest zaledwie jedna piąta tej ilości. Jednocześnie wody podziemne stanowią największe źródło wody pitnej w Polsce (ok. 70 proc.).

Prawdziwym zagrożeniem dla zasobów wody pitnej nie jest jej ilość, a jakość. Dr Woźnicka ostrzegła, że wszelkie zanieczyszczenia z powierzchni terenu związane z nieszczelnymi szambami, nadmiernym stosowaniem nawozów czy nielegalnymi składowiskami odpadów - z czasem przenikają do wód podziemnych. Czasem dopiero po kilkudziesięciu latach okazuje się, że zanieczyszczenie dostało się do wód podziemnych. A usuwanie skutków takiego zdarzenia jest wtedy niezwykle trudne i kosztowne.

Ślad Wodny

By oszacować ilość zużywanej wody, biorąc pod uwagę nie tylko tę, która jest potrzeba do picia, mycia i prania, ale także do produkcji żywności, przedmiotów oraz urządzeń, wprowadzono pojęcie „śladu wodnego”. Jest on miarą ilości wody niezbędnej do wyprodukowania określonego towaru. Ustalono na przykład, że do wytworzenia 1 kg czekolady potrzeba przeszło 17 tys. litrów wody.

Przeczytaj także: UNICEF o dostępie do wody pitnej

Podsumowanie

Czystość polskich rzek ma ogromne znaczenie dla zdrowia ludzi i otaczającej nas przyrody. Wprowadzenie restrykcyjnych przepisów w zakresie ochrony wód oraz programy rewitalizacji stanowią krok w dobrą stronę. Warto również zaznaczyć, że dzięki współpracy lokalnych społeczności, organizacji pozarządowych oraz instytucji rządowych, niektóre rzeki zaczynają odzyskiwać swój blask.

Rzeka	Stan czystości (ocena)	Inicjatywy ochrony
Wisła	Umiarkowany	Program „Czysta Wisła”
Odra	Wysoki	Renaturyzacja brzegów
Warta	Niski	Akcje sprzątania

tags: #pitna #woda #jakość #polskich #rzek