Normy dotyczące jakości wody pitnej w Polsce i Unii Europejskiej
- Szczegóły
Celem niniejszego kompendium jest przybliżenie zagadnień z zakresu bezpieczeństwa zdrowotnego wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Zapewnienie konsumentom wody przeznaczonej do spożycia w odpowiedniej ilości i odpowiedniej jakości jest jednym z podstawowych zadań państwa realizowanym na szczeblu administracji samorządowej oraz administracji rządowej.
Kwestie dotyczące bezpieczeństwa zdrowotnego wody zostały uregulowane w prawodawstwie wspólnotowym, w związku z zasadą swobodnego przepływu osób, towarów, świadczenia usług i implementowane do prawa polskiego m.in. przepisami rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r. Niniejsza publikacja jest dedykowana wodociągom prowadzącym zbiorowe zaopatrzenie w wodę, których w Polsce jest około 8 700, w tym ponad 90% z nich stanowią małe wodociągi (dysponujące zróżnicowanymi zasobami kadrowymi) - produkujące do 1000 m3 wody na dobę.
Jak wynika z Informacji dotychczas przedstawianych przez Najwyższą Izbę Kontroli działania podejmowane przez podmioty dostarczające wodę w ramach zbiorowego zaopatrzenia nie były wystarczające, aby zagwarantować mieszkańcom nieprzerwane dostawy wody w dostatecznej ilości, pod wystarczającym ciśnieniem oraz o odpowiedniej jakości. Tymczasem np. badania jakości wód powierzchniowych, prowadzone na zlecenie Urzędu Miasta Zakopane na obszarze całej aglomeracji, wykazały wpływ zmian natężenia ruchu turystycznego w Zakopanem na stan czystości wody.
NIK rekomenduje wójtom, burmistrzom i prezydentom miast i gmin większe zaangażowanie w kształtowanie polityki inwestycyjnej związanej z rozbudową i modernizacją sieci wodociągowo-kanalizacyjnych na terenie gmin. W latach 2010-2017 w związku z okresowym zanieczyszczeniem wody w kilku przypadkach Inspektorzy Sanitarni wydali decyzje unieruchamiające wodociąg lub indywidualne ujęcie wody (np. - nieprawidłowości na stacji uzdatniania wody (np.
Nowa dyrektywa UE 2020/2184 dotycząca jakości wody pitnej
16 grudnia 2020 r. Parlament Europejski przyjął nową dyrektywę określoną numerem 2020/2184, w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Zawarte w niej rozwiązania w znacznym stopniu zmieniają dotychczasowe zasady zapewnienia odpowiedniej jakości wody, dostosowując je do lokalnych warunków poprzez wprowadzenie oceny ryzyka jako ich podstawy. Możliwość taką stwarzały już częściowo wcześniejsze przepisy, lecz jedynie jako rozwiązanie nieobowiązujące (1718/2015). Istotą systemu jest trafna identyfikacja na wszystkich powyższych etapach wszelkich możliwych zagrożeń dla jakości wody, zastosowanie odpowiednich dla nich środków kontroli ryzyka i weryfikacja ich skuteczności. Wynika stąd, że zakres badań jakości wody oraz ich częstość będzie ściśle dostosowany do rzeczywistych zagrożeń.
Przeczytaj także: Znaczenie wody pitnej dla zdrowia
Dodatkowe parametry mikrobiologiczne i chemiczne
Dyrektywa poszerza dotychczasowy zakres standardowych parametrów badania wody, wprowadzając w zakresie parametrów mikrobiologicznych oznaczanie bakterii z rodzaju Legionella i colifagów somatycznych, a w zakresie parametrów chemicznych: bisfenol A (2,5 μg/l), mikrocystynę LR (1,0 μg/l), uran (30 μg/l), związki perfluoro- i polifluoroalkilowe (PFAS ogółem i sumę PFAS). W dyrektywie zmieniono też wartości parametryczne następujących pierwiastków: ołów: obniżenie wartości parametrycznej z 10 μg/l do 5 μg/l).
Wpływ systemów wodociągowych na jakość wody
W obecnej dyrektywie zwrócono uwagę na wpływ, jaki na jakość wody wywierają wewnętrzne systemy wodociągowe w budynkach. Stanowi to znaczącą nowość, dotychczas bowiem nie będąc w gestii producentów wody, lecz administratorów budynków instalacje takie nie były objęte ani badaniami kontrolnymi wpływu na jakość wody, ani działań naprawczych w tym zakresie. Obecne regulacje zobowiązują państwa członkowskie do oceny ryzyka, jakie w tym zakresie mogą stwarzać instalacje wodociągowe w budynkach, przewidując przy tym obligatoryjną kontrolę dwóch parametrów, mających największe znaczenie zdrowotne - bakterii Legionella i ołowiu.
Ujednolicony system oceny materiałów do kontaktu z wodą
Istotną częścią dyrektywy jest wprowadzenie ujednoliconego w skali UE systemu ocen materiałów do kontaktu z wodą przeznaczoną do spożycia przez ludzi, zapewniającego, że wszystkie materiały nowo instalowane w systemach zaopatrzenia w wodę będą wolne od niekorzystnego wpływu na jakość wody i jej bezpieczeństwo dla zdrowia ludzi. W przeciwieństwie do dotychczasowych regulacji, pozostawiających państwom członkowskim dowolność co do metod i zakresu badań materiałów oraz kryteriów ich oceny i interpretacji, zalecenia obecnej dyrektywy tworzą w tym zakresie system obowiązujący wszystkie państwa członkowskie UE.
Europejskie listy pozytywne jako podstawa oceny składu materiału
W systemie tym wyodrębniono 4 grupy wyrobów: metalowe, organiczne, cementowe oraz emalie i materiały ceramiczne. Istotnym elementem systemu oceny będą europejskie listy pozytywne jako podstawa oceny składu materiału oraz wynik badań migracji. Listy pozytywne są obecnie w trakcie opracowania na podstawie danych zgromadzonych dotychczas przez państwa członkowskie. Najprostszej oceny wymagają materiały metalowe, w przypadku których ogranicza się ona do wykazania zgodności z europejską listą pozytywną zatwierdzonych składów metali i stopów. W przypadku pozostałych grup materiałów ocena zgodności ich składu z przewidzianą dla każdej z nich europejską listą pozytywną substancji wyjściowych będzie stanowiła etap wstępny dalszych badań.
Zobowiązanie do przeciwdziałania stratom wody
W dyrektywie wprowadza się też rozwiązanie, mające przeciwdziałać stratom wody w wyniku wycieków poprzez zobowiązanie państw członkowskich do opracowania infrastrukturalnego indeksu wycieków.
Przeczytaj także: Niezależność dzięki własnej studni
Aspekty społeczne i informowanie mieszkańców
Obecna dyrektywa zwraca uwagę na aspekty społeczne zaopatrzenia w wodę i istniejące w tej sferze ograniczenia. Wskazuje na potrzebę zapewniania dostępu do bezpiecznej dla zdrowia wody wrażliwym i zmarginalizowanym grupom ludności. Zwrócono też uwagę na konieczność poprawy informowania mieszkańców o jakości wody. Za niewystarczające uznano zamieszczanie stosownej informacji na stronie internetowej producenta wody, zalecając przekazywanie przynajmniej raz w roku wszystkim osobom zaopatrywanym w wodę kierowanej do nich informacji o jakości wody, w łatwo dostępnej formie - dodatku do faktury lub aplikacji elektronicznej. Informacja ta nie powinna się przy tym ograniczać do danych jakości wody, ale obejmować także cenę wody (/l i /m3), ilość wody zużytej przez gospodarstwo domowe w wymiarze rocznym lub okresie rozliczeniowym w zestawieniu ze średnim zużyciem wody oraz rocznymi tendencjami w zużyciu wody przez gospodarstwa domowe. Informacja ta powinna obejmować także link do strony, zawierającej dane identyfikujące dostawcę i strukturę jego własności, koszt wody i elementy składowe opłat za wodę w systemie taryfowym, dane dotyczące oceny ryzyka, a także skarg konsumentów na jakość wody.
Kontrola NIK i ochrona zasobów wodnych
Kontrola NIK wykazała, że gwarantowana przez przedsiębiorstwa wodociągowe i gminy woda pitna często nie jest chroniona w wystarczającym stopniu. Woda dla ludności może pochodzić z dwóch źródeł - zasobów wód podziemnych lub zasobów wód powierzchniowych. W obu przypadkach władze publiczne odpowiadają za utrzymanie dobrej jakości ujmowanej wody oraz w razie potrzeby jej poprawę. Istnieją trzy sposoby realizowania tych zadań: pozwolenia wodnoprawne, warunki poboru wód i ustanawianie stref ochronnych.
Bardzo wiele z zastrzeżeń opublikowanych w raporcie NIK "Ochrona jakości wód ujmowanych do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia" odnosi się do braków, błędów i niedopatrzeń w prowadzonej przez kontrolowane jednostki dokumentacji. Pierwszą ważną nieprawidłowością był brak stref ochronnych, które minimalizują negatywny wpływ otoczenia na jakość wody pitnej poprzez regulowanie użytkowania gruntów i korzystania z wód. Ujmując to najprościej - strefa gwarantuje, że nikt nie wpuści ścieków lub pozostałości po rolniczych nawozach do wody trafiającej do naszych domów. Według przepisów można wyznaczyć bardziej rygorystyczną strefę ochrony bezpośredniej oraz charakteryzującą się mniejszą liczbą ograniczeń strefę ochrony pośredniej. Ponad 40 proc. kontrolowanych właścicieli ujęć nie wystąpiło o wyznaczenie pośredniej strefy ochronnej pomimo sugerujących to przesłanek. Ponadto ponad 50 proc. kontrolowanych właścicieli ujęć wód nie wystąpiło o ustanowienie bezpośredniej strefy ochronnej.
Drugim podjętym w raporcie aspektem jest możliwość zanieczyszczenia gruntu i wód przez nieprawidłowe zbieranie i usuwanie nieczystości ze zbiorników bezodpływowych nieczystości ciekłych (tzw. szamb). Zwłaszcza przy niekorzystnej sytuacji geologicznej substancje z szamb mogą przedostawać się do wód podziemnych, co stwarza bezpośrednie ryzyko zanieczyszczenia wód przeznaczonych do spożycia. Tymczasem, blisko 60 proc. kontrolowanych gmin nie badało stanu szamb i częstotliwości ich opróżniania.
Badania objętej nadzorem inspektorów sanitarnych wody wykazały, że w latach 2013-2015 wykrywanych było corocznie od 113 do 175 sytuacji przekroczenia dopuszczalnych norm jakości wody. Obecne zalecenia nowej dyrektywy wykraczają daleko poza schemat systematycznie wykonywanych badań laboratoryjnych wody o stałym zakresie parametrów. Obejmują wiele kwestii związanych z zaopatrzeniem w wodę, mogących mieć pośredni wpływ na jej jakość. Przede wszystkim jednak pozwalają na dostosowanie systemu kontroli i badań jakości wody do rzeczywistych zagrożeń. Stwarza to szansę na większą odporność systemu zaopatrzenia w wodę na ewentualne sytuacje kryzysowe i zwiększenie bezpieczeństwa wody dla zdrowia konsumentów.
Przeczytaj także: UNICEF o dostępie do wody pitnej
NIK proponuje też tzw. dobre praktyki, które powinny być stosowane dla poprawy jakości wody pitnej.
tags: #nik #woda #pitna #norma
