Jakość Powietrza w Krakowie: Przyczyny i Wyzwania
- Szczegóły
Kraków od lat mierzy się z problemem niskiej jakości powietrza. Powietrze w Krakowie nie spełnia norm unijnych ani zaleceń WHO.
Główne Przyczyny Zanieczyszczenia Powietrza w Krakowie
Na zły stan jakości powietrza w mieście wpływa wiele czynników. Jak pokazują badania, największy problem stanowi niska emisja. Jej źródła to przede wszystkim palenie złej jakości paliwem w piecach.
Drugim w kolejności czynnikiem, który pogarsza jakość powietrza w mieście, jest transport drogowy. Lata działań na rzecz walki z kopciuchami sprawiają, że coraz większą rolę w zanieczyszczaniu powietrza w Krakowie zyskuje transport.
Niska Emisja
O kwestii walki z niską emisją - czyli eliminowaniu tzw. kopciuchów napisano już dużo. Przyczyny zanieczyszczenia powietrza w Krakowie na przestrzeni lat się zmieniały - w latach 70. XX wieku głównym emitentem był przemysł, potem na pierwsze miejsce awansowała niska emisja.
Transport Drogowy
W miesiącach letnich samochody odpowiadają za 42% emisji PM 10, w zimie ten odsetek spada do ok 11%. Jest to spowodowane ograniczeniem emisji z innych źródeł (przemysł) oraz walką z tzw. kopciuchami. W tym samym czasie na ulicach Krakowa pojawiło się rekordowo dużo samochodów. Miasto ma poważny problem.
Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza
Każdego roku na ulicach przybywa samochodów, których średni wiek stale rośnie. Znaczna część z tych pojazdów jest niesprawna, a dodatkowo każdego dnia do Krakowa przyjeżdża ponad 250 000 pojazdów z gmin ościennych.
Tlenki azotu (NOx) - ich głównym źródłem są rury wydechowe (szczególnie pojazdów z silnikiem diesla). Są wyjątkowo groźnie dla zdrowia - powodują podrażnienia dróg oddechowych, ich wdychanie może doprowadzić do ataków duszności, wykazują też negatywny wpływ na układ odpornościowy. Długotrwałe narażenie na ich oddziaływanie wpływa na powstawanie schorzeń takich jak: astma oskrzelowa, choroby układu sercowo-naczyniowego czy nowotwory. Przed tlenkami wyjątkowo trudno się chronić.
Transport odpowiada za ok. 75% emisji tlenków azotu w Krakowie. Z pomiarów przeprowadzonych w Krakowie w 2019 r. podczas których badano poziom stężenia NO2 (dwutlenku azotu), wynika, że w 72 punktach na 91 zbadanych normy emisji zostały przekroczone. W rekordowym punkcie zanotowano 77,3 µg/m³. To poważny problem z uwagi na to, że norma europejska dla stężenia średniorocznego to 40 µg/m³, w prawie regulującym monitorowanie zanieczyszczenia powietrza nie ustalono obowiązującej normy dziennej.
Według rekomendacji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dotyczących jakości powietrza, roczne stężenie NO2 nie powinno przekraczać 10 µg/m³, natomiast dobowe nie powinno być większe niż 25 µg/m³.
Podobne badania przeprowadzono w 2021, kiedy zbadano 88 lokalizacji - aż w 52 przekroczono obowiązujące normy 40 µg/m³. Stężenie tlenków azotu nie ulega dużym wahaniom w zależności od pory roku ponieważ ich największym źródłem emisji jest transport.
Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku
Pyły Zawieszone PM10 i PM2.5
PM10 to mieszanina złożona z rakotwórczych cząstek takich związków jak benzopireny, dioksyny i fenole. Cząsteczki są tak małe, że nie można ich zauważyć gołym okiem, odpowiadają za napady kaszlu i problemy z oddychaniem. Nawet krótkotrwałe silne stężenie może wywołać zawał serca lub udar mózgu. Jego wdychanie powoduje przedostawanie się do organizmu rakotwórczych substancji, z których jest złożony.
Pyły są podnoszone przez poruszające się pojazdy, co sprawia, że największe ich stężenia można spotkać przy ruchliwych ulicach.
PM2,5 jest znacznie drobniejszy od PM10, przez co może przenikać, za pośrednictwem układu oddechowego, aż do krwioobiegu. Jest szczególnie niebezpieczny dla osób z chorobami dróg oddechowych - osłabia i podrażnia płuca, powoduje też zaburzenia rytmu serca, jest odpowiedzialny za miażdżycę i zapalenie naczyń krwionośnych, przenika do wielu organów ludzkiego ciała. Badania pokazują, że jego zbyt duże stężenie podnosi ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera lub demencji. U dzieci powoduje zaburzenia rozwojowe, m.in związane z deficytem koncentracji, obniża iloraz inteligencji.
Wśród nich najwyższy, aż 20%, udział w emisjach tych wysoce szkodliwych związków, mają samochody osobowe z silnikiem Diesla spełniające normę Euro 4, przy czym stanowią one jedynie 12% wszystkich pomiarów. Spaliny Diesla już w 2012 roku zostały uznane za rakotwórcze przez Światową Organizację Zdrowia. Są też czynnikiem ryzyka rozwoju wielu innych chorób.
Działania Miasta na Rzecz Poprawy Jakości Powietrza
Działania miasta sprawiają, że generalnie jakość powietrza w mieście się poprawia. W 2020 r. normy jakości powietrza były przekroczone ”tylko” 49 razy, jeśli chodzi o stężenie PM10. Średnie stężenia pyłów zawieszonych PM10 oraz Benzo(a)pirenu pokazują znaczący spadek emisji tych zanieczyszczeń.
Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica
Ważnym zadaniem, realizowanym przez Kraków w 2025 roku, było rozwijanie działań zakresie transformacji ekologicznej, poprawy efektywności energetycznej budynków oraz rozwój niskoemisyjnego transportu. Z ‚Raportu o stanie Gminy” wynika, że w Krakowie likwidowane są źródła niskiej emisji, a zakaz używania paliw stałych jest regularnie kontrolowany. Rygorystycznym kontrolom podlegają również paleniska.
Istotnym czynnikiem w walce o czyste powietrze w Krakowie była też edukacja. Punktem kulminacyjnym tych działań był Małopolski Kongres „Klimat - GOZ - Powietrze”, który zgromadził ekspertów oraz przedstawicieli samorządów i organizacji pozarządowych. Kongres służył przede wszystkim wymianie doświadczeń oraz podkreśleniu konieczności współpracy regionalnej, która może prowadzić do skutecznego ograniczenia emisji zanieczyszczeń.
Kolejnym programem edukacyjnym realizowanym w Krakowie była Wielka Lekcja Ekologii, której celem było uświadomienie zagrożeń związanych ze smogiem. Z kolei na polu współpracy międzynarodowej miasto prowadziło dialog i wymianę doświadczeń z organizacją Clean Air Fund, której przedstawiciele w maju gościli w Krakowie.
Strefa Czystego Transportu w Krakowie
Strefa Czystego Transportu w Krakowie to jedno z kluczowych narzędzi, które miasto wdraża w celu poprawy jakości powietrza w Krakowie. Rozwiązanie ma zmniejszyć smog w Krakowie, zwłaszcza w rejonach o największym natężeniu ruchu.
Jednocześnie większość samochodów już dziś spełnia wymagania SCT, więc zmiany nie powinny znacząco utrudnić codziennego funkcjonowania mieszkańców. W praktyce Strefa Czystego Transportu ma wspierać długofalową politykę ograniczania emisji i stabilizacji zanieczyszczenia powietrza w mieście.
Od 1 stycznia 2026 roku nowe zasady wjazdu obejmą około 60 proc. obszaru Krakowa, dlatego ograniczą ruch najbardziej emisyjnych pojazdów. Celem tych działań pozostaje trwała poprawa jakości powietrza w Krakowie. Zgodnie z deklaracjami prezydenta miasta, Kraków dąży do osiągnięcia standardów jakości powietrza wyznaczonych przez Światową Organizację Zdrowia.
OZE w Krakowie
Ważnym krokiem, który może poprawić jakość powietrza w Krakowie, był rozwój inicjatyw związanych z OZE w Krakowie. Miasto w 2025 roku podpisało umowy dotyczące rozwoju społeczności energetycznych w ramach Krajowego Planu Odbudowy. Jednocześnie Kraków oraz gminy ościenne realizowały programy dofinansowań do instalacji OZE. Działania te obejmowały także inwestycje w poprawę efektywności energetycznej budynków, ponieważ to one wpływają na poziom emisji.
Rozszerzenie krakowskich inicjatyw na okoliczne miejscowości pozostaje kluczowe, jednak nie tylko w kontekście OZE. Władze miasta wielokrotnie podkreślały, że jakość powietrza w Krakowie zależy od sytuacji w tzw. krakowskim obwarzanku. Chodzi przede wszystkim o gminy Metropolii Krakowskiej, które mają realny wpływ na smog w Krakowie. Dlatego miasto rozwija współpracę lokalną oraz projekty edukacyjne. Jednocześnie planuje przekazywanie części wpływów ze Strefy Czystego Transportu w Krakowie do gmin sąsiednich.
Wpływ Położenia Krakowa na Jakość Powietrza
Lokalizacja miasta, a ruch powietrza. Kraków ze względu na swoje położenie jest w wyjątkowo niekorzystnej sytuacji. Usytuowanie miasta w niecce Wisły zdecydowanie ogranicza ruch powietrza. Dodatkowo wydawanie pozwoleń na budowę budynków średniowysokich i wysokich w przestrzeni korytarzy powietrznych miasta również nie poprawia sytuacji. Gęsta zabudowa ulic, szczególnie w okolicach starego miasta praktycznie całkowicie uniemożliwia ruch powietrza w czasie sezonu grzewczego, przez co zanieczyszczone powietrze właściwie stoi w uliczkach.
Rola wiatru, ciśnienie atmosferyczne, ukształtowanie terenu to kluczowe czynniki, które wpływają na występowanie smogu w Krakowie.
Najważniejsze wnioski płynące z badań dotyczą jednoznacznego powiązania położenia Krakowa z zanieczyszczeniami powietrza, które w znacznym stopniu są transportowane z sąsiednich gmin.
Badania te wskazują, że niekorzystne położenie Krakowa sprawia, że jest on podatny na akumulację zanieczyszczeń z sąsiedztwa. Głównym źródłem zanieczyszczenia powietrza w badanym okresie było ogrzewanie paliwami stałymi poza miastem.
Szczególne położenie Krakowa, ograniczonego od północy i południa wzniesieniami, determinuje oś pradoliny Wisły jako główną drogę napływu zanieczyszczeń. Pomimo wielu przepisów zakazujących stosowania paliw kopalnych do ogrzewania, zanieczyszczenia nadal migrują do miasta z lokalizacji zewnętrznych, co w niektóre zimowe dni czyni je jednym z najbardziej zanieczyszczonych miast na świecie.
W badaniu przeanalizowano stężenia PM2,5 i PM10 w Krakowie i gminach ościennych. Ponadto pokazano główne kierunki migracji zanieczyszczeń powietrza w powiązaniu z kierunkiem wiatru. Zastosowano analizę statystyczną do zbadania zależności między stężeniami PM2,5 i PM10, a innymi właściwościami fizycznymi atmosfery. Pomiar obejmował ciśnienie atmosferyczne, temperaturę i wilgotność. Zbierano dane wczesną wiosną 2021 r., kiedy transport samochodowy był ograniczony z powodu częściowego lockdownu. Pozwoliło to na obserwację zanieczyszczeń powietrza z ogrzewania paliwem stałym przy znacznie obniżonym zanieczyszczeniu generowanym przez ruch drogowy.
Innymi wnioskami, które płyną z badań jest z pewnością fakt, że badania wieloletnich trendów stężeń pyłów PM10 w Krakowie dowodzą, że kampanie informacyjne i edukacja są ważnymi czynnikami inicjującymi zmiany prowadzące do polepszenia jakości powietrza.
Skutki Zdrowotne Zanieczyszczenia Powietrza
Smog, czyli zanieczyszczone powietrze, powstaje w wyniku oddziaływania różnych tlenków, metali i lotnych związków organicznych z mgłą i promieniowaniem słonecznym. W Polsce podstawowe źródła emisji zanieczyszczeń pochodzą z transportu drogowego oraz procesów spalania ze źródeł komunalnych i bytowych. Jednym z parametrów zanieczyszczenia powietrza jest pył zawieszony (PM), będący złożoną mieszaniną cząsteczek stałych i cieczy. Gdy jego stężenie oraz poziom dwutlenku azotu przekraczają dopuszczalne normy, możemy mówić o smogu - zjawisku, które szczególnie w sezonie grzewczym, staje się realnym zagrożeniem dla zdrowia mieszkańców polskich miast.
Dwutlenek azotu (NO₂) to jedno z najbardziej niebezpiecznych zanieczyszczeń powietrza, głównie pochodzące ze spalin samochodowych, zwłaszcza z silników Diesla. W kilkunastu polskich miastach, nie tylko takich jak Kraków, Warszawa i Katowice jego stężenia przekraczają normy WHO, stanowiąc poważne zagrożenie dla zdrowia. W 2023 roku najwyższe średnioroczne stężenie NO₂ wyniosło 49 µg/m³ i odnotowano je w Katowicach. Wysokie wartości zarejestrowano także w Krakowie (44 µg/m³), gdzie w poprzednich latach poziom zanieczyszczenia utrzymywał się na zbliżonym poziomie, sięgając nawet 57 µg/m³ w 2019 roku.
Blisko połowa mieszkańców gmin ościennych Krakowa (49%) uważa, że spaliny wpływają na zdrowie tylko w niewielkim stopniu, a jedynie 41% dostrzega ich poważniejszy wpływ. Najczęściej wskazywane skutki to chrypka, podrażnione oczy i problemy z płucami - rzadko natomiast łączą spaliny z nowotworami czy osłabieniem odporności. Mieszkańcy koncentrują się głównie na objawach doraźnych, nie dostrzegając długofalowych zagrożeń zdrowotnych, co może tłumaczyć umiarkowane poparcie dla strefy czystego transportu.
Zgodnie z raportem State of Global Air 2024 zanieczyszczenie powietrza nadal było główną przyczyną zgonów w 2021 roku, a w naszym kraju rocznie, przedwcześnie umiera z powodu smogu około 40 tys. osób.
Inne groźne konsekwencje ekspozycji ludzkiego organizmu na smog to między innymi:
- Złośliwe nowotwory mózgu
- Schorzenia układu oddechowego
- Negatywny wpływ na układ krążenia
- Osłabienie układu odpornościowego
- Smog szkodzi już na etapie życia płodowego
Badania wskazują ponadto, że długotrwała ekspozycja na smog może prowadzić u dzieci do:
- opóźnionego rozwoju płuc,
- większej podatności na infekcje dróg oddechowych,
- zaostrzenia astmy i alergii,
- problemów neurologicznych - smog natychmiastowo wpływa negatywnie na uwagę, koncentrację dzieci i ich możliwości w nauce
Działania Prewencyjne i Ochrona
SMOG ,który znamy z Krakowa jest mieszaniną głównie tlenku węgla, azotu i siarki oraz pyłów o wielkości cząsteczek PM 10 i PM 2,5 w tym benzopirenu ( benzo(a)piernu ). Tak więc możemy powiedzieć ,że główną przyczyną SMOGU w Krakowie jest korzystanie z przestarzałych źródeł ogrzewania. Jest to bezpośrednia przyczyna powstania wcześniej wspomnianego benzopirenu, który powstaje w wyniku nie całkowitego spalania paliw kopalnianych.
Benzopiren - Cichy Zabójca
Benopiern jak już wcześniej wspomniałem jest substancją powstałą w wyniku niecałkowitego spalania paliw kopalnianych. Należy on do grupy wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, którego pojedyncza cząstka jest w formie stałej. Jest to bardzo ważne ponieważ pomaga nam to sklasyfikować sposób walki prewencyjnej.
Benzopiren jest jednak bardzo groźnym przeciwnikiem, często nazywanym „cichym zabójcom” . Bezpośrednio wpływa na nasze DNA, powoduje uszkodzenia wątroby, uczucie zmęczenia, spłyca oddech, osłabia układ odpornościowy i krwionośny, może być przyczyną problemów z płodnością, a co najgorsze jest często bezpośrednią przyczyną powstawania nowotworów.
Działania prewencyjne musimy podzielić na te krótko jak i długofalowe. Na początek warto nasze mieszkanie wyposażyć w oczyszczacz powietrza z filtrem HEPA np. Gree Eegle. W wyniku wentylacji mieszkania co godzinę dostarczamy od 100- 145 m3 powietrza zewnętrznego na godzinę. W domach z rekuperacją ta ilość sięga od 350m3/h nawet do 1000m3/h. Z wentylacji nie można jednak pod żadnym pozorem rezygnować. Jej brak prowadzi do nie mniej uciążliwych negatywnych skutków. Należy po prostu zadbać w czasie sezonu grzewczego o dodatkową filtrację. Z działań długofalowych jest optymalizacja emisji zanieczyszczeń. Warto zadbać o termomodernizację budynków celem obniżenia potrzeb grzewczych. Ważne ,aby również wymieniać stare źródła ogrzewania np. na pompy ciepła. Są to działania ,które są niezbędne do zmniejszenia emisji SMOGU.
Czy Poprawa Jest Możliwa?
Wiele miast Europy Zachodniej podjęło skuteczne działania na rzecz redukcji zanieczyszczeń powietrza. Londyn i Paryż wdrożyły strefy czystego transportu (low emission zones), które ograniczają dostęp do miast pojazdom o najwyższej emisji spalin. Efekty tych działań są widoczne - badanie Uniwersytetu w Bath wykazało, że londyńskie strefy niskiej i ultra niskiej emisji znacząco poprawiają zdrowie publiczne i przynoszą wymierne oszczędności ekonomiczne. Wprowadzenie tych stref doprowadziło do spadku poziomu NO₂ i PM10, ograniczyło absencję chorobową o 18,5% oraz zmniejszyło częstość problemów oddechowych o ponad 10%. Oszczędności w systemie ochrony zdrowia szacowane są na ponad 37 milionów funtów rocznie. Mieszkańcy zgłaszali także poprawę samopoczucia i jakości życia. Wyniki te wspierają tezę, że polityka czystego transportu to skuteczne narzędzie ochrony zdrowia i gospodarki. Takie rozwiązania pozwalają znacząco poprawić jakość powietrza, a ich implementacja w polskich miastach może przynieść podobne korzyści.
GIOŚ jako główne przyczyny występowania przekroczeń norm wskazuje emisje związane z komunikacją samochodową. Przekroczenia koncentrują się głównie w centralnych częściach dużych aglomeracji, gdzie dodatkowo występują niekorzystne warunki przewietrzania.
Wśród możliwych działań naprawczych wymienia się m.in. wprowadzanie stref ograniczonej emisji komunikacyjnej, stosowanie nowoczesnych niskoemisyjnych paliw i technologii transportowych, promowanie transportu zbiorowego oraz rozbudowę jego sieci - z zapewnieniem wysokiej jakości usług odpowiadających na potrzeby mieszkańców.
W osiąganiu tych celów ważną rolę odgrywają również kampanie edukacyjne i społeczne, promujące korzystanie z transportu zbiorowego, rowerowego, a na krótszych dystansach także pieszego. Istotne jest również prowadzenie kontroli emisji spalin z pojazdów, realizowanych przez odpowiednie służby z użyciem specjalistycznego sprzętu pomiarowego.
Analiza Zmian Jakości Powietrza w Krakowie
Prof. Piotr Kleczkowski i mgr inż. Katarzyna Kotarba z Akademii Górniczo-Hutniczej sprawdzili, czy krakowska uchwała antysmogowa wpłynęła na poprawę jakości powietrza w mieście. Wnioski, do których doszli są jednoznaczne: uchwała wpłynęła pozytywnie i w Krakowie jakość powietrza poprawia się szybciej niż w reszcie województwa małopolskiego.
Krakowska uchwała była podejmowana dwukrotnie (z powodów prawnych) w 2013 i 2016 r. Na jej podstawie wprowadzono w mieście zakaz ogrzewania paliwami stałymi, który obowiązuje od 1 września 2019 roku. Jednak już wcześniej, między innymi za sprawą programów pomocowych oraz dotacji do wymiany źródeł ciepła, zmniejszała się liczba używanych w mieście kotłów na węgiel oraz drewno. Obecnie w mieście pozostało jeszcze, wg. szacunków Urzędu Miasta, ok. 1800 palenisk, a więc w okresie ostatnich 10 lat ich liczba zmniejszyła się około dwudziestokrotnie.
Naukowcy z AGH postanowili sprawdzić, jakie są tego efekty.
Najprostszą, a jednocześnie najbardziej wiarygodną metodą takiej weryfikacji jest porównanie tempa spadku stężenia substancji zanieczyszczających w Krakowie oraz w całym województwie małopolskim, z wyłączeniem Krakowa.
Zwracając jednocześnie uwagę, że także w regionie od niedawna obowiązują przepisy antysmogowe, ale są one łagodniejsze od tych krakowskich.
Z analizy wynika, że zmiana średniego stężenia pyłu PM10 jest wyższa w Krakowie niż w całym województwie z wyłączeniem Krakowa. O ile spadek (liczony w sezonach grzewczych) w Krakowie wynosi 45,42 proc., tak w Małopolsce jest on dużo mniejszy - 28,73 proc. Podobna tendencja występuje w przypadku pyłu PM2,5 - w Krakowie obserwujemy zmianę na poziomie 43,76 proc., natomiast w całym województwie z wyłączeniem Krakowa - 32,15 proc. W przypadku benzo(a)pirenu sytuacja jest bardzo ciekawa, gdyż o ile w Krakowie obserwujemy spadek średniego stężenia o 42,82 proc., tak w całym województwie na przestrzeni badanych lat stężenia benzo(a)pirenu (liczone w sezonach grzewczych) wzrosły o 14,41 procent.
Liczba dni w trakcie sezonu grzewczego, kiedy stężenie dobowe PM10 przekracza poziom alarmowy (150 µg/m3) spadła z 11 do zera, a w przypadku poziomu informowania (100 µg/m3) z 35 do 2.
tags: #jakość #powietrza #w #Krakowie #przyczyny
