Wpływ Suszy na Jakość Powietrza w Polsce
- Szczegóły
Susza jest zjawiskiem, które dość często nawiedza obszar naszego kraju. Zdarzają się ekstremalne susze o wyjątkowo dotkliwych konsekwencjach dla środowiska i społeczeństwa. Najprawdopodobniej najbardziej ekstremalna susza wystąpiła w 1540 roku. Brak opadów i wysoka temperatura utrzymywała się wówczas od wiosny do października, natomiast podczas suszy w 1921 roku odnotowano najwyższą temperaturę na ziemiach polskich w historii pomiarów meteorologicznych. Polska zalicza się do krajów o małych zasobach wodnych.
Najbardziej na susze narażone są obszary nizinne Polski. Niedobory wody mogą występować także na obszarach silnie zurbanizowanych i uprzemysłowionych na południu Polski. Ilość wody możliwej do zgromadzenia w zbiornikach retencyjnych na obszarze naszego kraju jest zbyt mała. Susze towarzyszyły ludzkości od zawsze. Jest to zjawisko rozwijające się stopniowo.
Najpierw pojawia się susza atmosferyczna wywołana brakiem opadów atmosferycznych lub niewielką ich ilością przez dłuższy czas. Susza atmosferyczna prowadzi do powstania suszy glebowej, której efektem jest niedobór wody w glebie. Susza mniej lub bardziej wpływa na wszystkie gałęzie gospodarki. Bardzo silnie odczuwalna jest w rolnictwie. Wyróżnia się nawet suszę rolniczą, która pojawia się w momencie, kiedy dla konkretnej uprawy rolnej brakuje wystarczającej ilości wody.
Nadmierna eksploatacja rolnicza gruntów rolnych może dodatkowo nasilić to zjawisko i doprowadzić do katastrofy ekologicznej i załamania produkcji rolnej. Tego typu sytuacja miała miejsce w latach 1931-1938 w centrum Stanów Zjednoczonych. Susza powoduje również bezpośredni brak wody na cele bytowe. Środowisko naturalne również odczuwa negatywne skutki długotrwałej suszy. Pogarsza się jakość wód powierzchniowych, zagrożona jest egzystencja roślin i zwierząt, zmniejsza się bioróżnorodność.
W przypadku wieloletnich niedoborów opadów może dojść do zmiany formacji roślinnych. Bardzo niebezpiecznym zjawiskiem, do którego przyczynia się susza są pożary. Niszczą szatę roślinną i zabijają zwierzęta, spaleniu ulegają obiekty stworzone przez człowieka i pojawia się nawet zagrożenie życia ludzkiego. Przyczyną pożarów w przeszło 90% przypadków jest umyślna lub nieumyślna działalność człowieka.
Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza
W lipcu 2023 roku wysoka temperatura powietrza i niedobory opadów atmosferycznych spowodowały liczne pożary w krajach śródziemnomorskich, w tym w Grecji. W Polsce wyjątkowo trudny do ugaszenia pożar i największy pożar po II wojnie światowej miał miejsce w okolicach Kuźni Raciborskiej podczas suszy w 1992 roku. Przyczynami pożaru było wysuszone podłoże i prawdopodobnie iskra spod kół pociągu. Pożar objął obszar ponad 9 tys. hektarów. W Puszczy Noteckiej spłonęło wówczas 6 tys.
Prognozy efektów zmiany klimatu dla obszaru śródziemnomorskiego nie są optymistyczne. Kraje śródziemnomorskie są chętnie odwiedzane przez turystów. W przypadku częstszego pojawiania się pożarów w tej części Europy może dojść do zmniejszenia się liczby turystów i dochodów z turystyki. To z kolei może skutkować wzrostem bezrobocia, obniżeniem poziomu życia i spowolnieniem rozwoju gospodarczego. Dymy z pożarów nie znają granic i roznoszone są na duże odległości powodując wzrost zanieczyszczenia powietrza. Unoszone w powietrzu cząstki stałe z pożarów opadając np.
Radzenie Sobie z Suszą i Jej Skutkami
W pewnym stopniu jesteśmy w stanie ograniczyć negatywne skutki suszy, a nawet jej zapobiegać. W rolnictwie należy przede wszystkim ograniczyć wysychanie gleby oraz nadmierne zużycie wody. Warto również zastanowić się nad zmianą upraw rolnych na bardziej odporne na susze. Budowa zbiorników retencyjnych jest kosztowna. Naszym sprzymierzeńcem jest bóbr, który traktowany jest niestety często jako szkodnik, a jego budowle są likwidowane w wielu miejscach w Polsce pomimo tego, że bóbr jest zwierzęciem chronionym.
Do ochrony przed niedoborem wody i przed erozją wietrzną gleb można zastosować różne metody, np. pasy ochronne drzew i krzewów wokół pól uprawnych. Śródpolne oczka wodne regulują z kolei poziom wód gruntowych oraz są źródłem wody dla zwierząt hodowlanych i dziko żyjących. Skutki suszy odczuwają również rośliny rosnące w miastach. Niezwykle ważne jest więc dbanie o zapewnienie im odpowiedniej ilości wody poprzez ograniczenie stosowania nieprzepuszczalnych sztucznych powierzchni.
Z danych MGMiŻŚ zamieszczonych w propozycji Planu Przeciwdziałania Skutkom Suszy (PPSS) wynika, że 95,4% powierzchni kraju jest zagrożonych występowaniem susz hydrologicznych (występowanie niżówek wód powierzchniowych), natomiast zasięg obszarów zagrożonych suszą hydrogeologiczną (występowanie niżówek wód podziemnych) stanowi 35,6% powierzchni Polski. Na ponad 60% powierzchni kraju stopień wykorzystania dyspozycyjnych zasobów powierzchniowych wody jest wysoki lub bardzo wysoki. Wyniki tych analiz mają swoje odzwierciedlenie, w problemach z jakimi musiały zmierzyć się systemy wodociągowych w okresach występowania deficytów wody.
Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku
W 2019 roku ponad 100 gmin wprowadziło ograniczenie zużycia wody lub zakaz podlewania ogródków i mycia samochodów. Sytuacja była na tyle poważna, że do niektórych mniejszych miejscowości, woda dowożona była codziennie beczkowozami. Inne miejscowości monitorowały wykorzystywanie wody w ujęciach (wód podziemnych), aby nie zostały przekroczone normy ilościowe i jakościowe ujmowanej wody. Często nie był to precedens, a zdarzenie powtarzające się każdego dnia, jeśli tylko występowała wysoka temperatura powietrza.
Nie wszystkie systemy wodociągowe w ten sam sposób reagują na zjawisko suszy. Na niektóre ten wpływ jest większy i bezpośredni, a na niektóre mały lub niewielki. W wielu przypadkach uzależnione jest to od niezawodności układów wodociągowych, wynikającej z możliwości ujmowania wody, z kilku różnych ujęć. W tym przypadku strefowanie sieci i kierowanie wody do obszarów o wzmożonym zapotrzebowaniu, są jednym z możliwych rozwiązań na określony czas lata. Wymaga to dobrej znajomości układu sieci wodociągowej i często podejmowania decyzji w bardzo krótkim czasie.
Obecnie działania podejmowane, po ostatnich doświadczeniach wynikających z pojawiającym się brakiem wody w systemach wodociągowych małych i średnich przedsiębiorstw, to budowa nowych ujęć. Jest to zapewne jeden ze sposobów na zwiększenie niezawodności układów wodociągowych, jednak nie jest to rozwiązanie, które przyniesie natychmiastowy efekt, ponieważ budowa trwa. Rozwiązaniem równie pożądanym, jest budowa zbiorników magazynujących wodę, czy uszczelnienie systemów wodociągowych, aby zapobiegać stratom, co jest sposobem zatrzymywania wody w układzie.
Dlatego racjonalne wykorzystywanie istniejących ujęć wody (jeśli w systemie zaopatrzenia w wodę występuje ich kilka) oraz sterowanie zasuwami, tak aby strefować układ sieci wodociągowej, bez konieczności planowania rozbudowy o kolejne, wydaje się podejściem optymalnym. W sytuacjach trudnych pomoc sąsiednich gmin w dostawie wody w okresach jej deficytu, może okazać się konieczna. Plany gospodarowania zasobami wodnymi w Polsce zakładają, że do 2027 roku wzrośnie ilość wód gromadzonych w systemach retencyjnych lub w wyniku optymalnej gospodarki zasobami.
Susza w Liczbach i Statystykach
Polska znajduje się w niekorzystnej sytuacji pod względem zasobów wodnych w Europie. Na jednego mieszkańca naszego kraju przypada trzy razy mniej wody niż w innych państwach europejskich - około 1600 m sześc. rocznie, a w czasie suszy wartość ta spada do 1000 m sześc. Dla porównania - na jednego Europejczyka statystycznie przypada około 4500 m sześc. wody rocznie.
Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica
Szczególnie narażone na wysychanie są ściana zachodnia, w tym północna część Dolnego Śląska, województwa: lubuskie, zachodniopomorskie i wielkopolskie, a także środkowa Polska, gdzie rocznie spada około 400 mm wody (w porównaniu z 1600 mm w Tatrach czy 600 mm na wybrzeżu).
W latach 1951-1981 susza pojawiała się średnio co pięć lat (sześć susz przez 31 lat). W kolejnych latach, 1982-2011, susza występowała średnio co dwa lata (aż 18 susz w 30 latach). Od 2013 roku suszę mamy praktycznie każdego roku w sezonie wiosenno-letnim.
W ciągu stu lat średnia roczna temperatura w Polsce wzrosła z 7,5°C do około 10°C. Ostatnie 40 lat to najcieplejszy okres w historii obserwacji w Polsce. Tylko lata 2016-2019 przyniosły wzrost o 1,3°C. Wyższa temperatura, przy ograniczonej ilości opadów, prowadzi do spadku wilgotności powietrza i intensywniejszego parowania.
Największy deficyt wodny występuje w pasie nizin środkowej Polski, zwłaszcza na terenie Mazowsza, Podlasia, Lubelszczyzny, województwa wielkopolskiego oraz częściowo Pojezierza Mazurskiego. Rzeki zlokalizowane w środkowej części kraju mają zmienny poziom i są szczególnie narażone na suszę w okresach bezdeszczowych.
Metody Przeciwdziałania Suszy
Musimy odbetonować nasze miasta i osiedla. Nowoczesne, zrównoważone miasto powinno działać jak „gąbka” (ang. sponge city), łagodząc skutki suszy, efekt miejskiej wyspy ciepła, jak i nawalnych deszczy. Pomogą w tym: zielone dachy i ściany, kwietne łąki zamiast trawników, sadzenie roślin z naszej strefy klimatycznej, które nie wymagają obfitego podlewania, przepuszczalne chodniki i powierzchnie parkingowe, deszczowe ogrody, zagłębienia terenu zatrzymujące wodę w gruncie (tzw.
Priorytetem jest retencja wody deszczowej, czyli gromadzenie jej w miejscu opadu. Możemy stosować różne rozwiązania - od stosunkowo prostych, odpowiednich dla indywidualnych konsumentów (beczki pod rynną, stągwie, nie koszenie trawników, prysznic zamiast kąpieli w wannie), po rozbudowaną zielono-błękitną infrastrukturę, na którą składają się elementy zieleni (parki, kwietne łąki, skwery) oraz wody powierzchniowe (cieki, stawy, zbiorniki wodne) i zbiorniki podziemne na wody opadowe.
Tabela: Porównanie Zasobów Wodnych w Wybranych Krajach Europy
| Kraj | Zasoby odnawialne wody na mieszkańca rocznie (m sześc.) |
|---|---|
| Szwecja | ponad 18 000 |
| Finlandia | ponad 20 000 |
| Chorwacja | prawie 27 500 |
| Polska | 1600 (średnio), 1000 (w czasie suszy) |
tags: #jakość #powietrza #wpływ #suszy
