Jakość Powietrza: Dane Statystyczne i Analiza w Polsce

Szczegóły: Opublikowano: 05. April 2026

Zanieczyszczenie powietrza to obecność szkodliwych substancji w atmosferze ziemskiej, co może mieć negatywny wpływ na zdrowie ludzi i innych organizmów żywych, a także na całe naturalne środowisko. Choć nasze powietrze jest znacznie mniej zanieczyszczone niż kilkadziesiąt lat temu, każdego roku około 300 000 Europejczyków umiera przedwcześnie na skutek zanieczyszczenia powietrza. Najwięcej szkód wyrządza Europejczykom drobny pył zawieszony (PM2,5). Jest tak mały, że łatwo dostaje się do płuc i krwi i powoduje poważne problemy zdrowotne.

Źródła i Skład Zanieczyszczeń

Źródła zanieczyszczeń powietrza są różnorodne. Największe źródła zanieczyszczeń powietrza to rolnictwo i konsumpcja energii. Ponad połowa pyłu PM2,5 pochodzi z konsumpcji energii. Kurz i pyłki roślinne widać gołym okiem, ale cząstki spalinowe nie przekraczają wielkością 2,5 mikrometrów (μm). Jest to rozmiar bakterii. 1 mikrometr (μm) to jedna milionowa część metra.

Możemy wymienić dwa rodzaje smogu: smog londyński oraz smog typu Los Angeles. Smog londyński występuje zazwyczaj w sezonie grzewczym (na przełomie października do marca) - wówczas występują największe stężenia szkodliwych pyłów. W jego skład wchodzą również tlenki siarki (IV), tlenki azotu, tlenki węgla, sadza oraz wspomniane już trudno opadające pyły. Za występowanie tego smogu odpowiada inwersja temperatur. Jest to zjawisko atmosferyczne polegające na wzroście temperatury powietrza wraz z wysokością. Drugim, znanym rodzajem smogu jest smog typu Los Angeles (inaczej tzw. smog fotochemiczny). Występuje on przede wszystkim w miesiącach letnich, w strefach subtropikalnych. W jego skład wchodzą przede wszystkim gazy: tlenki węgla, tlenki azotu i węglowodory.

Ozon nie jest uwalniany bezpośrednio do powietrza. Powstaje, gdy inne zanieczyszczenia (głównie tlenki azotu i niemetanowe lotne związki organiczne) reagują z promieniami słońca i ciepłem. Pył PM2,5 jest albo uwalniany bezpośrednio (głównie w wyniku spalania paliw kopalnych i biomasy), albo powstaje, gdy inne zanieczyszczenia (takie jak tlenki azotu, dwutlenek siarki czy amoniak) reagują ze sobą. Aby znacznie zmniejszyć ilość pyłu PM2,5 w naszym powietrzu, należy przedsięwziąć środki, by zmniejszyć ilość różnych zanieczyszczeń powietrza w różnych sektorach, m.in.

Wpływ Zanieczyszczeń na Zdrowie i Środowisko

Każdy człowiek wdycha codziennie około 14 kg powietrza. Wdychanie zanieczyszczonego powietrza może przyczynić się do powstawania alergii, chorób oraz ogólnego pogorszenia funkcjonowania naszego organizmu. Zanieczyszczenie powietrza wpływa nie tylko na zdrowie. Ozon przyziemny (O3) szkodzi uprawom i lasom, gdyż ogranicza wzrost, a tym samym obniża plony oraz wpływa na bioróżnorodność i usługi ekosystemowe. Tlenki azotu (NOX) i amoniak (NH3) z powietrza są kumulowane w gruncie i akwenach wodnych. W procesie eutrofizacji nadmierne poziomy tych substancji w rzekach, jeziorach lub morzach sprzyjają szybkiemu rozwojowi alg i roślin wodnych, których umieranie i rozkład mogą drastycznie obniżyć poziom tlenu. Niedotlenienie szkodzi rybom i innym organizmom wodnym. Powoduje też zakwaszenie wód słodkich i gruntów leśnych.

Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza

Jakie zmiany w organizmie człowieka powoduje długotrwała ekspozycja na zanieczyszczone powietrze?

Zmiany w obrębie układu oddechowego - kłopoty z oddychaniem, świszczący oddech, zapalenie oskrzeli i płuc, napady kaszlu i astmy itp.
Problemy z absorpcją tlenu we krwi, powodujące schorzenia układu krwionośnego i centralnego układu nerwowego
Obniżenie odporności na różnego rodzaju infekcje (system odpornościowy człowieka jest bardzo osłabiony)
Uszkodzenie między innymi takich narządów wewnętrznych jak nerki, wątroba, nadnercza, ale również i kości
Problemy związane z płodnością
Gromadzenie się zanieczyszczeń w ciele może wywołać zmiany nowotworowe.

Wyniki analiz pomiarów stężeń zanieczyszczeń wskazują na systematyczną poprawę jakości powietrza w Polsce, zwłaszcza w zakresie pyłu zawieszonego PM10 i PM2,5 (dotyczy to obszaru całego kraju, w tym także uzdrowisk). Średnie roczne stężenia benzo(a)pirenu, który ma szczególnie istotny negatywny wpływ na zdrowie ludzi, zmniejszyły się także w ostatnich latach, jednak postęp w redukcji stężeń tego zanieczyszczenia nie ma tak dużego tempa, jak w przypadku pyłu zawieszonego. Przekroczenia poziomu docelowego benzo(a)pirenu nadal obejmują znaczne obszary Polski i stanowią poważny problem i zagrożenie dla zdrowia ludzi. Pojawiające się nadal przekroczenia wartości normatywnych, obserwowane w głównej mierze w strefach Polski południowej, świadczą o konieczności prowadzenia dalszych, zintensyfikowanych działań naprawczych na rzecz poprawy jakości powietrza.

Emisja zanieczyszczeń powietrza w Polsce wynika w głównej mierze z ogrzewania domów za pomocą węgla i innych paliw stałych w tym śmieci i tworzyw sztucznych, często w piecach nie spełniających żadnych standardów emisyjnych. Główną przyczyną występowania wysokich stężeń zanieczyszczeń pyłowych jest spalanie w domowych piecach paliw stałych. Z kolei za przekroczenia standardów NO2 w miastach odpowiada przede wszystkim transport.

Statystyki i Normy

Zgodnie z badaniami podanymi przez Komisję Europejską aż 43 000 Polaków rocznie umiera przedwcześnie w związku z powikłaniami wywołanymi przez zanieczyszczone powietrze! W prawie całej Polsce przekroczone są normy pyłów zawieszonych PM10, PM2,5 lub benzo[a]pirenu. Jednak aż 60% Polaków twierdzi, że oddychają zdrowym lub nawet bardzo zdrowym powietrzem. 65% Polaków nie czuje się wystarczająco poinformowana o jakości powietrza w swojej miejscowości i aż 70% chciałoby mieć łatwy dostęp do takich informacji. Średnio w Polsce związek ten przekracza w powietrzu prawie sześciokrotność dopuszczalnej normy.

W Finlandii wystarczy 50 µg/m3 pyłów zawieszonych w powietrzu aby władze informowały o tym obywateli. Alarm smogowy we Francji wszczynany jest gdy w powietrzu znajduje się 80 µg/m3. W Polsce natomiast próg informacyjny to 200 µg/m3 a alarm smogowy rozpoczynamy dopiero od 300 µg/m3! No cóż, gdybyśmy mieli tak restrykcyjne normy jak we Francji, alarm w Krakowie utrzymywałby się przez około 100 dni w roku.

Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku

Ocena jakości powietrza wykonywana jest w podziale na 46 stref, a jej wynikiem jest przypisanie każdej ze stref klasy (A - strefa bez przekroczenia lub C - strefa z przekroczeniem) dla każdego z ocenianych zanieczyszczeń. Ocena jakości powietrza za 2024 rok, wykonana w oparciu o kryteria ustanowione w celu ochrony zdrowia ludzi, obejmowała 12 substancji: dwutlenek siarki (SO2), dwutlenek azotu (NO2), tlenek węgla (CO), benzen (C6H6), ozon (O3), pył zawieszony PM10; ołów (Pb), arsen (As), kadm (Cd), nikiel (Ni) i benzo(a)piren (B(a)P) w pyle zawieszonym PM10 oraz pył zawieszony PM2,5.

Podobnie jak w latach poprzednich, zanieczyszczeniem, dla którego w 2024 roku zanotowano największą liczbę przekroczeń jest benzo(a)piren zawarty w pyle zawieszonym PM10. Do klasy C, czyli stref z przekroczeniem poziomu docelowego dla tego zanieczyszczenia, zaliczono 21 z 46 stref. Zanieczyszczenie powietrza benzo(a)pirenem w pyle zawieszonym PM10 stanowi w Polsce w dalszym ciągu poważny problem i wymaga prowadzenia działań naprawczych. W roku 2024 liczba stref, w których wystąpiło przekroczenie benzo(a)pirenu w pyle zawieszonym PM10 była taka sama jak w roku 2023. Podobna była również liczba stanowisk pomiarowych, na których wystąpiło przekroczenie (rok 2023 - 68 stanowisk, rok 2024 - 69 stanowisk).

W wyniku oceny jakości powietrza wykonanej dla 2024 roku w oparciu o kryteria ustanowione w celu ochrony roślin, na obszarze żadnej ze stref nie stwierdzono przekroczeń normatywnych stężeń SO2 i NOX.

Działania Naprawcze

Działania naprawcze w programach ochrony powietrza skupiają się przede wszystkim na działaniach związanych z redukcją emisji z indywidualnych systemów grzewczych na paliwa stałe, wśród których warto wymienić: wymiany pieców/kotłów, termomodernizacje budynków, domowe instalacje OZE, zarządzanie wymianami oraz uchwałami antysmogowymi, inwentaryzacje emisji z indywidualnych źródeł ciepła, edukację oraz kontrole zachowania obowiązujących przepisów.

Działania naprawcze określane są w programach ochrony powietrza, które zostały opracowane przede wszystkim ze względu na przekroczenia zanieczyszczeń pyłowych: pyłu zawieszonego PM10 i PM2,5, a także i benzo(a)pirenu. W przypadku 3 województw (śląskie, wielkopolskie oraz łódzkie) program opracowano również ze względu na przekroczenia poziomu docelowego ozonu, a największe miasta (Warszawa, Kraków, aglomeracja górnośląska oraz Wrocław) wymagały przygotowania programu ze względu na występowanie przekroczeń stężeń dwutlenku azotu (NO2). Działania wskazane do realizacji w programach rozłożone zostały w większości stref na lata 2021- -2026. Innymi słowy planuje się, że poprawa jakości powietrza zostanie osiągnięta do roku 2026.

Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica

W ramach programu „Czyste Powietrze” od września 2018 do 10 grudnia 2021 złożono ponad 368 tysięcy wniosków, podpisano 290 tysięcy umów na dofinansowanie w kwocie blisko 4,8 mld złotych na wymianę około 315 000 źródeł ciepła, co wg wyliczeń z POP stanowi ok. 10% potrzeb.

Suma planowanych kosztów działań ujętych w programach ochrony powietrza to około 50,43 mld zł do wydatkowania w przeciągu 6 lat. Przy czym należy pamiętać, że w większości tych programów nie uwzględniono kosztów termomodernizacji, więc koszty podejmowanych działań są jeszcze wyższe. Koszty wymiany pieców/kotłów to ponad 44 miliardy zł, i mają one największy udział sięgający aż 88% kosztów całkowitych.

Intensywność wymian pieców nie przebiega na terenie kraju w sposób równomierny. Niestety są regiony pozostające w tyle, a także takie, które są już bardzo zaawansowane. Do tych drugich należy Miasto Kraków, gdzie wymieniono ok.

Co Można Zrobić, Aby Poprawić Jakość Powietrza?

Nie pal śmieci!
Nie korzystaj z paliw stałych!
Korzystaj częściej z komunikacji zbiorowej!
Monitoruj jakość powietrza z systemem Airly!
Wymień swoje źródło ciepła w domu na bardziej ekologiczne!

Jak Chronić Się Przed Smogiem?

Istnieje wiele sposobów na zmniejszenie wpływu zanieczyszczonego powietrza na nasze zdrowie. Każdy nawet minimalnym wysiłkiem może go ograniczyć.

Przede wszystkim, sprawdzaj codziennie map.airly.org, by wiedzieć jak zaplanować swój dzień i aktywność na zewnątrz, czy warto tego dnia pojechać do pracy rowerem, czy może lepiej wybrać tramwaj lub jak może wpłynąć na Ciebie spacer z rodziną po obiedzie.
Pamiętaj, że smog najbardziej szkodliwy wpływ ma na kobiety w ciąży, małe dzieci, osoby starsze i osoby ze schorzeniami układu oddechowego jak np. astmatycy.
Nasz organizm czasem potrzebuje wsparcia w postaci witamin. W przypadku walki ze smogiem według naukowców jest kilka istotnych, które skutecznie nas w tym wspomagają, a są to witaminy C, E oraz te z grupy B, więc warto uzupełniać swoją dietę o produkty bogate w te suplementy.
Oprócz tego, warto również na okres grzewczy zaopatrzyć się w sprawdzone maski antysmogowe i dobry oczyszczacz powietrza.

tags: #jakość #powietrza #dane #statystyczne