Jakość Powietrza Atmosferycznego w Polsce: Normy i Wyzwania
- Szczegóły
Jakość powietrza w Polsce stanowi istotny problem, wpływający na zdrowie publiczne i środowisko. W związku z tym, monitorowanie i regulacja poziomu zanieczyszczeń są kluczowe dla poprawy sytuacji. W artykule omówimy obowiązujące normy jakości powietrza, aktualne wyzwania oraz sposoby monitorowania i poprawy jakości powietrza w Polsce.
Aktualne Normy Jakości Powietrza
W połowie 2021 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała nowe, bardziej restrykcyjne rekomendacje dotyczące jakości powietrza. Z kolei 24 kwietnia 2024 roku Parlament Europejski przegłosował aktualizację dyrektywy AAQD, zgłoszoną przez Komisję Europejską jeszcze w 2022 roku. Kraje powinny wdrożyć nowe normy do 2030 roku. Zostawiono jednak furtkę pozwalającą wydłużać ten termin do 2035, a nawet 2040 roku.
Nowe Normy WHO
Jedną z najważniejszych zmian jest bardziej restrykcyjny limit dopuszczalnego stężenia pyłów PM2,5, uznanych za najbardziej szkodliwe dla zdrowia. Obniżono także maksymalne dopuszczalne stężenie pyłów PM10, ustalając średnioroczny limit 15 µg/m3. Dodatkowo, wprowadzono normę dla ozonu (O3) - 60 µg/m3 w szczycie sezonu (wcześniej brak).
Normy UE i Polski
Poniżej przedstawiono porównanie norm jakości powietrza dla ozonu (O3) w UE i Polsce:
- UE: 20 µg/m3 (stężenie średnioroczne), 200 µg/m3 (max.)
- WHO: 100 µg/m3 (stężenie dzienne, przez max.)
- UE: 120 µg/m3 (stężenie dzienne, przez max.)
- Polska: 120 µg/m3 (stężenie dzienne, przez max.)
Poziomy Zanieczyszczeń w Polsce
W Polsce wyróżniamy 3 poziomy zanieczyszczeń, a parametrem branym pod uwagę jest poziom PM10 w danym dniu, na danym obszarze. Informacje o ryzyku wystąpienia przekroczenia poziomu alarmowego dla pyłu zawieszonego PM10 są rozsyłane poprzez ALERT RCB.
Przeczytaj także: Rola Inspekcji w ochronie powietrza
W Polsce wyróżnia się następujące poziomy zanieczyszczeń powietrza:
Tabela 1. POZIOMWARTOŚĆOPIS
Dopuszczalny50 µg/m3 (dobowo)Jakość powietrza nie jest dobra, ale nie wywołuje ciężkich skutków dla ludzkiego zdrowiaInformowania200 µg/m3 (dobowo)Jakość powietrza jest zła i trzeba ograniczyć aktywność na powietrzu, norma przekroczona jest 4-krotnieAlarmowy300 µg/m3 (dobowo)Jakość powietrza jest bardzo i należy bezwzględnie ograniczyć przebywanie na powietrzu, a najlepiej zostać w domu (szczególnie osoby chore), norma przekroczona jest 6-krotnie
Tabela 2. POZIOM JAKOŚCI POWIETRZAPM10 [μg/m3]PM2,5 [μg/m3]
Bardzo dobry< 20< 12Dobry21-6013-36Umiarkowany61-10037-60Dostateczny101-14061-840Zły141-20085-120Bardzo zły> 200> 120
Przeczytaj także: Analiza jakości powietrza w Serocku
Dlaczego WHO Aktualizuje Normy Jakości Powietrza?
W raporcie Air Quality in Europe 2021 Europejska Agencja Środowiska (EEA) przedstawiła dane dotyczące jakości powietrza, które wskazują na potrzebę zaostrzania norm.
Szacuje się, że w roku 2016 w wyniku narażenia na zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego doszło na świecie do 4,2 mln zgonów. Około 99% światowej populacji mieszka w miejscach, w których poziom jakości powietrza przekracza limity WHO2. Dodatkowo doszło do 3,8 mln zgonów z powodu zanieczyszczeń wewnątrz domów. 2,6 miliarda ludzi, którzy gotują i ogrzewają swoje domy przy użyciu biomasy, nafty i węgla naraża swoje zdrowie na zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia aż 33 z 50 najbardziej zanieczyszczonych miast w UE znajduje się w Polsce. Co więcej, jak pokazują dane Europejskiej Agencji Środowiska (EEA), w Polsce z powodu smogu co roku umiera przedwcześnie nawet ok. 46,3 tys. osób.
Monitorowanie Jakości Powietrza
Dobrym pierwszym krokiem jest odwiedzenie stron instytucji, które na bieżąco monitorują stan powietrza na danym obszarze, np. Znajdziemy w nich mapy jakości powietrza, aktualizowane na podstawie informacji z czujników znajdujących się w różnych częściach miasta. Zdarza się bowiem, iż sensor umiejscowiony w pobliżu np. zakładu przemysłowego będzie prezentował zawyżone odczyty.
Pod względem prawnym, dopuszczalne normy zanieczyszczeń powietrza określa Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 13 listopada 2020 r. w sprawie zakresu i sposobu przekazywania informacji dotyczących zanieczyszczenia powietrza.
Indeksy Jakości Powietrza
Indeksy jakości powietrza (ang. Air Quality Index - AQI) to proste wskaźniki pozwalające ocenić jakość powietrza. Polski Indeks Jakości Powietrza jest obliczany wyłącznie na podstawie 1-godzinnych danych ze stacji automatycznych funkcjonujących w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ). Zanieczyszczenia, na podstawie których liczony jest indeks: dwutlenek siarki (SO2), dwutlenek azotu (NO2), pył PM10, pył PM2,5, tlenek węgla (CO), benzen (C6H6), ozon (O3). jakości powietrzana podstawie 1-godzinnych stężeń zanieczyszcze. W przypadku indeksu indywidualnego przy braku dostatecznej informacji pomiarowej do obliczenia indeksu dany punkt nie wyświetla się.
Przeczytaj także: Pomiary zanieczyszczeń w Stacji Czernica
Informacje o wartościach Polskiego Indeksu Jakości Powietrza są również dostępne na aplikacjach na urządzenia mobilne. Mimo, iż zalecanym dla Polski indeksem jakości powietrza jest ten opracowany przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, to część miast decyduje się na własny sposób przekazywania informacji. Wynika to na przykład z tego, że dane miasto posiada własne czujniki i interpretację pomiarów opiera na znanym międzynarodowym indeksie, np. w Przemyślu jest to CAQI[10]. Wrocław wprowadził w 2019 roku własne narzędzie służące informowaniu mieszkańców o zagrożeniu związanym z zanieczyszczeniem powietrza - Wrocławski Indeks Powietrza. Indeks ten w założeniu jego twórców ma służyć lepszemu informowaniu mieszkańców miasta o zagrożeniach związanych z zanieczyszczeniem powietrza. Tym samym Wrocław dołącza do grupy miast, która zdecydowała się wprowadzić zmiany w informowaniu na poziomie lokalnym.
Główne Zanieczyszczenia Powietrza w Polsce
Za najniebezpieczniejszą grupę zanieczyszczeń, wchodzących w skład smogu atmosferycznego, należy uznać pył PM2.5. Pod terminem tym kryją się aerozole, których średnica nie przekracza 2,5 mikrometra. Podobnie jak tlenek węgla, jego największe źródło stanowi spalanie węgla w nieekologicznych piecach. Analogicznie, pyłem PM10 nazywamy mieszaninę cząsteczek o średnicy nieprzekraczającej 10 mikrometrów. W jego skład wchodzą m.in. minerały, ceramika, polimery i rakotwórcze metale ciężkie, takie jak furany i dioksyny. Normy krajowe określają maksymalny dobowy poziom pyłu PM10 na 50 µg/m3 i 40 µg/m3 w stężeniu średniorocznym.
Mieszaninę wymienionych pyłów zawieszonych, wzbogaconą o tlenki siarki, azotu i węgla, nazywa się smogiem londyńskim. Obowiązujące w naszym kraju przepisy określają maksymalne dopuszczalny poziom benzenu na 5 µg/m3 w stężeniu średniorocznym. Kolejną wysoce szkodliwą dla zdrowia substancję, podlegającą pomiarom, stanowi dwutlenek siarki (SO2). Normy jakości powietrza określają dopuszczalną ilość ozonu troposferycznego na 120 µg/m3 w przypadku średniej kroczącej ośmiogodzinnej oraz 180 µg/m3 dla średniej emisji 1-godzinnej. Górna dopuszczalna granica dwutlenku węgla określana jest według normy budowlanej na 1000 ppm (cząstek na milion).
Działania Naprawcze i Programy Ochrony Powietrza
Działania naprawcze w programach ochrony powietrza skupiają się przede wszystkim na działaniach związanych z redukcją emisji z indywidualnych systemów grzewczych na paliwa stałe, wśród których warto wymienić: wymiany pieców/kotłów, termomodernizacje budynków, domowe instalacje OZE, zarządzanie wymianami oraz uchwałami antysmogowymi, inwentaryzacje emisji z indywidualnych źródeł ciepła, edukację oraz kontrole zachowania obowiązujących przepisów.
Działania wskazane do realizacji w programach rozłożone zostały w większości stref na lata 2021- -2026. Innymi słowy planuje się, że poprawa jakości powietrza zostanie osiągnięta do roku 2026. W ramach programu „Czyste Powietrze” od września 2018 do 10 grudnia 2021 złożono ponad 368 tysięcy wniosków, podpisano 290 tysięcy umów na dofinansowanie w kwocie blisko 4,8 mld złotych na wymianę około 315 000 źródeł ciepła, co wg wyliczeń z POP stanowi ok. 10% potrzeb.
Ranking Jakości Powietrza w Europie
Europejska Agencja Środowiskowa EEA opublikowała najnowszy ranking jakości powietrza w europejskich miastach. Dane zebrano z ponad 500 stacji monitorujących poziom zanieczyszczeń w latach 2022-2023. Tylko w 13 miastach średnie stężenia drobnych cząstek stałych były niższe od wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).
Spośród polskich miejscowości najlepiej wypadła Zielona Góra (180. pozycja), która jako jedyna w naszym kraju może pochwalić się zadowalającą jakością powietrza (PM2.5 = 10,0 μg/m3). Kolejne miasta - Suwałki i Koszalin - uzyskały średnią wartość stężenia PM2.5 na poziomie 10,2 oraz 10,5 μg/m3, balansując na krawędzi przyjętej klasyfikacji - stąd tutaj jakość powietrza już tylko umiarkowana. W tej kategorii znalazło się jeszcze 15 polskich miejscowości - m.in. Gdańsk, Bydgoszcz, Wrocław i Warszawa. W pozostałych jakość powietrza uznano za słabą, a ostatnie pięć miejsc zajęły: Łomża, Piotrków Trybunalski, Żory, Częstochowa i Nowy Sącz - tam średnie stężenie PM2.5 wyniosło od 20,0 do 24,0 μg/m3.
Oczyszczacze Powietrza i Mierniki Jakości Powietrza
Jeśli widzimy, że w naszej okolicy poziom PM2,5 często przekracza dopuszczalne normy, sięgając średnio np. 40-50 PM2,5, warto w przyszłości rozważyć zakup oczyszczacza powietrza. Warto kupić w tym celu miernik jakości powietrza, wyposażony w czujnik pyłów PM2,5 i/lub PM10. Dostępne na polskim rynku oczyszczacze przejawiają spore różnice w interpretacji zanieczyszczeń. Przykładowo: oczyszczacze Xiaomi, projektowane głównie z myślą o rynku chińskim, pracują w trybie automatycznych wg azjatyckich norm zanieczyszczeń, znacznie łagodniejszych niż te rekomendowane przez WHO czy UE. Na drugim biegunie mamy m.in. Oczyszczacze polskiej marki Klarta od lat cechują się bardzo restrykcyjnym podejściem do smogu i świetnym trybem automatycznym. Są one wyposażone w filtry skuteczne w walce ze smogiem i alergenami, a także w czujniki PM2,5 oraz LZO.
tags: #jakość #powietrza #atmosferycznego #w #polsce #normy
