Olejki Eteryczne: Kompleksowy Przewodnik
- Szczegóły
Olejek eteryczny (łac. oleum aetherium, oleum aethereum) - ciekła, lotna substancja zapachowa, znajdująca się najczęściej w specjalnych komórkach tkanki wydzielniczej roślin. Takie komórki są charakterystyczne dla roślin olejkodajnych, na przykład gatunków z rodziny sosnowatych, jasnotowatych, mirtowatych, rutowatych i baldaszkowatych.
Historia i Znaczenie Olejków Eterycznych
Historia olejków eterycznych sięga starożytnych cywilizacji sprzed tysięcy lat. Starożytna literatura każdej dużej cywilizacji wspomina o olejkach eterycznych używanych głównie w celach leczniczych: posiłkują się nimi ok. 3000 lat p.n.e. i starohinduska ajurweda, i medycy chińscy. Nowożytna Europa zetknęła się z olejkami bezpośrednio po wyprawach krzyżowych na Bliski Wschód. Wiek XX to już czas celowych i skrupulatnych badań olejków eterycznych i ich właściwości leczniczych.
Do połowy XX wieku olejki były uważane przez botaników za produkt odpadowy przemiany materii, niemający wpływu na rozwój roślin. Sytuacja uległa zmianie z chwilą opublikowania pracy Gottfrieda Fraenkla (1959), który stwierdził, że metabolity wtórne decydują o żywieniowych zachowaniach owadów.
Obecnie znanych jest około 2 tysiące gatunków roślin olejkodajnych występujących we wszystkich strefach klimatycznych, choć najliczniej w strefie zwrotnikowej. Olejki eteryczne wytwarzane i gromadzone są rozmaitych organach roślinnych, choć zwykle w obrębie poszczególnych rodzin w ściśle określonych, na przykład u baldaszkowatych są to głównie owoce i korzenie, u jasnotowatych - liście i kwiaty, u tatarakowatych i kosaćcowatych - kłącza.
Czasem w różnych częściach roślin występują rozmaite olejki i tak na przykład pomarańcza gorzka wytwarza trzy odmienne olejki w kwiatach, liściach i w młodych pędach. Zawartość olejków w organach roślin bywa bardzo różna i zmienna w zależności od warunków otoczenia, a nawet pory dnia.
Przeczytaj także: Definicja i pomiar filtracji kłębuszkowej
Maksymalnie olejki stanowić mogą nawet 20% składu szczególnie aromatycznych owoców, kwiatów lub liści. Skład olejków eterycznych, decydujący o ich biologicznej aktywności (wykorzystywanej przez człowieka), kształtował się od początków ewolucji roślin, o czym świadczy istnienie ich u nagonasiennych, a nawet w obrębie glonów.
Przez długi czas uważane były za uboczne produkty przemiany materii roślin, pozbawione lub co najwyżej przypadkowo pełniące jakieś drugorzędne funkcje w ich życiu. Z czasem odkryto i dowiedziono szeroki zakres i znaczenie funkcji pełnionych przez te substancje.
Pozyskiwanie Olejków Eterycznych
Olejki lotne pozyskuje się na skalę przemysłową ze świeżych bądź suszonych roślin. Są wyodrębniane z odpowiedniego surowca roślinnego najczęściej przez destylację z parą wodną lub ekstrakcję.
Metodom wytwarzania olejków eterycznych na skalę przemysłową z olejkodajnych surowców roślinnych poświęcony jest odrębny dział technologii chemicznej, ściśle związany z inżynierią procesową. Technologia obejmuje sposoby przygotowania surowców, wyodrębniania użytecznych składników oraz ich oczyszczania, przetwarzania i przechowywania.
Metody otrzymywania olejków eterycznych:
- Destylacja z parą wodną: Jest to najpopularniejsza metoda ekstrakcji olejków eterycznych z roślin. Para wodna przepływa przez surowiec roślinny, uwalniając olejki eteryczne, które następnie są skraplane.
- Ekstrakcja rozpuszczalnikiem: Metodę tę stosuje się w przypadku roślin, które źle tolerują ciepło lub których olejki eteryczne są zbyt delikatne, aby można je było ekstrahować przez destylację.
- Tłoczenie na zimno: Metoda ta stosowana jest głównie w przypadku owoców cytrusowych (pomarańczy, cytryn, grejpfrutów) i polega na wyciśnięciu olejku eterycznego ze skórki poprzez tłoczenie.
- Enfleurage (absorpcja w tłuszczach na zimno): najstarsza oraz najbardziej kosztowna z metod. Stosuje się tłuste, nieparujące oleje, w których umieszcza się surowiec. Po wielu dniach tłuszcz nasiąka olejkiem i otrzymujemy tzw. pomadę.
- Działanie na roślinę nadkrytycznym dwutlenkiem węgla: Roślinę poddaje się działaniu nadkrytycznego CO2 (to dwutlenek węgla w 33℃, nie jest ani cieczą, ani gazem).
HEBBD - Gwarancja jakości olejków eterycznych
Etykieta ta gwarantuje, że olejek eteryczny spełnia pewne rygorystyczne kryteria jakości, w oparciu o precyzyjną identyfikację botaniczną i biochemiczną rośliny źródłowej. Oto, co to oznacza:
Przeczytaj także: Webber AP8400 - wymiana filtrów
- Dokładna definicja botaniczna
- Dokładna definicja biochemiczna
- Metoda ekstrakcji
- Pochodzenie i identyfikowalność
- Analiza i kontrola jakości
Właściwości i Skład Olejków Eterycznych
Olejki eteryczne to złożone mieszaniny różnych składników w zmiennych stężeniach. Składniki te należą głównie do dwóch grup charakteryzujących się odmiennym pochodzeniem biogenetycznym: terpenoidy oraz substancje biosyntetyzowane z kwasu shikimowego, dające początek pochodnym fenylopropanu.
Olejki w temperaturze pokojowej są zwykle rzadkimi, ruchliwymi i bardzo lotnymi cieczami, rzadziej mają konsystencję oleistą, mazistą lub wyjątkowo nawet stałą. Zwykle są bezbarwne, lekko żółtawe lub zielonkawe, rzadko mają wyraźne zabarwienie zielone, błękitne lub brunatne. Ich ciężar właściwy jest prawie zawsze mniejszy od wody, do nielicznych wyjątków cięższych należą m.in. olejek cynamonowy i goździkowy.
W większości nie rozpuszczają się w wodzie, ewentualnie czynią to tylko w minimalnym stopniu. Łatwo rozpuszczają się natomiast w alkoholach, eterze, chloroformie oraz w tłuszczach ciekłych.
Olejki cechują się wysokimi temperaturami wrzenia, zawsze przekraczającymi 100 °C, czasem sięgając nawet 300 °C. Wszystkie są palne, przy czym palą się bardzo kopcąc.
Przykłady składników olejków eterycznych:
- Eugenol
- Geraniol
- Kamfen
- Kariofilen
- Karwakrol
- Limonen
- Linalol
- Mentol
- Pineny
Zastosowanie Olejków Eterycznych
Olejki eteryczne są od tysięcy lat stosowane jako specyfiki medycyny naturalnej, kosmetyki i dermatologii. Stosuje się je szeroko w aromaterapii, jednak nie są traktowane jak typowe leki przez lekarzy i farmaceutów. Wiąże się to z faktem, że są niezwykle skomplikowanymi mieszaninami do kilkuset różnorodnych związków chemicznych o nie zawsze całkowicie znanej i często zmiennej zawartości.
Przeczytaj także: Optymalne rozcieńczenie bimbru
Olejki lotne znajdują również zastosowanie do zwalczania grzybic, świerzbu i innych pasożytów skórnych. Olejki lotne są stosowane do produkcji perfum, choć tu są coraz częściej zastępowane przez syntetyczne związki zapachowe.
Olejki stanowią również ważny składnik wielu roślin używanych jako przyprawy w gospodarstwie domowym i w przemyśle spożywczym. Poprawiają smak potraw i pobudzają trawienie. Odgrywają także ważną rolę w produkcji napojów alkoholowych i bezalkoholowych jako składniki smaków i zapachów.
Sposoby stosowania olejków eterycznych:
- Inhalacje/wziewanie/wdychanie: Daje korzyści fizyczne i psychiczne. Można wdychać olejek bezpośrednio z buteleczki, można skropić nim kawałek materiału i wdychać zapach.
- Stosowanie miejscowe: Niektóre olejki działają miejscowo antyseptycznie, ułatwiają gojenie, ale też przenikają do krwioobiegu i mogą wywołać działanie ogólne.
- Stosowanie doustne: Należy upewnić się, że dany olejek można bezpiecznie spożywać! Niektóre olejki można bowiem dodać w ilości kilku kropel na szklankę naparu ziołowego lub wody.
- Odświeżacze powietrza: Olejki eteryczne sprawdzą się doskonale jako odświeżacze powietrza do domu lud samochodu.
- Środki czystości: Olejki eteryczne doskonale nadają się do przygotowania własnych, ekologicznych środków czystości, np. płynów myjących lub środków wybielających.
Działanie olejków eterycznych:
- pobudzające i odświeżające, pomaga w koncentracji, łagodzi lęki i bezsenność
- przeciwbólowe, zwłaszcza przy bólach pochodzenia neurologicznego - migreny, nerwobóle, także reumatyczne, artretyczne i mięśniowe
- jako składnik antyseptyczny wspomaga inne olejki przy przeziębieniach, pobudza siły obronne organizmu
- drażniące - drażnią czuciowe i bólowe zakończenia nerwów, rozszerzają naczynia krwionośne, wywołując przekrwienia i stany zapalne, co przyspiesza wytwarzanie przeciwciał przez ustrój
- przeciwbakteryjne - wstrzymują rozwój drobnoustrojów lub zabijają je
- wykrztuśne - pobudzają wydzielanie śluzu i dezynfekują drogi oddechowe
- moczopędne - pobudzają wydzielanie moczu i działają dezynfekująco na drogi moczowe
- żółciopędne - pobudzają tworzenie i wydzielanie się żółci oraz przeciwdziałają skurczom woreczka żółciowego
- uspokajające i znieczulające - porażają ośrodki kory mózgowej i rdzenia przedłużonego
Bezpieczeństwo Stosowania Olejków Eterycznych
Olejki lotne użyte w zbyt dużych dawkach mogą wywołać reakcje alergiczne lub lokalne podrażnienia skóry, co może doprowadzić do powstania pęcherzy i zapaleń. Stosowane w nadmiarze przyprawy mogą powodować podrażnienia błon śluzowych i schorzeń układu pokarmowego.
Bezpieczne stosowanie olejków eterycznych w produktach kosmetycznych zależy zarówno od jakości użytych surowców, jak i od metody ekstrakcji, za pomocą której wytwarza się czysty olejek eteryczny. Olejki eteryczne powinny mieć zidentyfikowane określone cechy fizyczne i chemiczne oraz być przechowywane w dobrze wypełnionych, szczelnych pojemnikach, chronionych przed światłem.
Wiele olejków eterycznych, które są uważane za nietoksyczne może mieć szkodliwe działanie na pewne grupy ludzi. Na efekty te może wpływać wcześniejsze uczulenie na dany olejek eteryczny, grupę olejków eterycznych zawierających podobne składniki lub jakiś składnik w olejku eterycznym. Istotny jest również wiek osoby, dlatego osoby bardzo młode i starsze są szczególnie narażone na działanie produktów stosowanych na skórę.
Olejki eteryczne to skomplikowane mieszaniny wielu substancji chemicznych. Im bardziej mamy doskonałe metody analiz, tym częściej należy zastanowić się nad bezpieczeństwem stosowania niektórych produktów. Olejki składają się bowiem nie tylko z prozdrowotnych związków.
W codziennym użyciu należy pamiętać, by olejki eteryczne używać w formie rozcieńczonej. W żadnym wypadku nie należy korzystać z nich w formie czystej, a już zwłaszcza na błony śluzowe lub skórę uszkodzoną. Zawsze w przypadku niepożądanego zdarzenia z olejkiem eterycznym należy usunąć go ze skóry za pomocą środków myjących na bazie oleju. Następnie umyć skórę delikatnym mydłem i spłukać ciepłą wodą. W razie potrzeby czynność powtórzyć.
Przed użyciem nowego olejku eterycznego koniecznie należy wykonać próbę uczuleniową. W tym celu nakłada się kilka kropli rozcieńczonego produktu na skórę wewnątrz przedramienia i obserwuje zachodzące zmiany. Ewentualne zaczerwienienia lub mocne uwrażliwienie miejsca aplikacji wskazują na reakcję alergiczną. Czasem dzieje się to natychmiast, a czasem dopiero po 24 godzinach.
Niektóre spośród olejków mają działanie fototoksyczne: są to głównie olejki cytrusowe.
Olejki eteryczne, których należy unikać w ciąży:
- olejek cynamonowy
- olejek goździkowy
- olejek tymiankowy
- olejek z gałki muszkatołowej
- olejek z oregano
- olejek anyżowy
- olejek jaśminowy
Olejki eteryczne bezpieczne w ciąży, połogu i podczas karmienia piersią:
- olejek z geranium
- olejek lawendowy
- olejek mirrowy
- olejek kocankowy
- olejek z drzewa sandałowego
- olejek z rumianku rzymskiego
Jak Wybrać Prawdziwy Olejek Eteryczny?
Na półkach drogerii i sklepów internetowych aż roi się od produktów opisanych jako „olejki eteryczne”. Niestety, wiele z nich ma z naturą niewiele wspólnego. Syntetyczne kompozycje zapachowe, olejki „aromatyczne” czy „zapachowe” często podszywają się pod prawdziwe olejki eteryczne, ale nie mają ich właściwości terapeutycznych.
Prawdziwy olejek eteryczny to naturalny, lotny ekstrakt pozyskiwany z roślin - poprzez destylację parą wodną lub tłoczenie na zimno (w przypadku cytrusów). Zawiera setki naturalnych związków chemicznych, które wpływają na nastrój, odporność i kondycję skóry.
Z kolei olejek zapachowy (aromatyczny) to mieszanina syntetycznych substancji, mająca jedynie imitować zapach natury. Pachnie podobnie, ale nie ma żadnych właściwości terapeutycznych. Często zawiera rozpuszczalniki i sztuczne utrwalacze, które mogą podrażniać drogi oddechowe lub skórę.
Kluczowe cechy prawdziwego olejku eterycznego:
- Nazwa łacińska rośliny (np. Lavandula angustifolia)
- Informacje o metodzie pozyskiwania (destylacja parą wodną, tłoczenie na zimno)
- Ciemne, szklane opakowanie
- Pojemność zazwyczaj 5, 10 lub 15 ml
- Cena adekwatna do kosztów pozyskania (niezwykle niskie ceny powinny wzbudzić podejrzenia)
Test papierowy - szybka domowa próba:
Upuść jedną kroplę na biały papier i odczekaj kilka godzin. Jeśli po odparowaniu nie zostanie tłusta plama - to znak, że to czysty olejek eteryczny. Jeśli zostaje tłusty ślad, produkt prawdopodobnie został rozcieńczony olejem roślinnym lub syntetycznym rozpuszczalnikiem.
Jak Dobrać Olejek Eteryczny do Dolegliwości?
Olejki eteryczne mogą wspomagać leczenie wielu dolegliwości. Poniżej przedstawiono przykłady zastosowania różnych olejków eterycznych:
| Olejek eteryczny | Właściwości i zastosowanie |
|---|---|
| Olejek cytrynowy | Wspomaga układ pokarmowy i procesy trawienia, łagodzi niestrawność; poprawia krążenie. Niweluje zmarszczki, tonizuje i wybiela skórę. |
| Olejek z drzewa herbacianego | Koi ropne zmiany skóry, działa antyseptycznie. Pomaga goić podrażnienia skóry, leczy zmiany trądzikowe. |
| Olejek eukaliptusowy | Łagodzi objawy grypy i przeziębienia, zapalenia zatok, zapalenia oskrzeli, zapalenia ucha. |
| Olejek goździkowy | Głównie w stomatologii: przeciwgnilnie, przeciwbólowo, ściągająco, miejscowo znieczulająco. Stosowany też w reumatyzmie, artretyzmie, depresji, słabym krążeniu. |
| Olejek lawendowy | Działa przeciwskurczowo, antyseptycznie. Tonizuje skórę wrażliwą, delikatną. Pielęgnuje i leczy skórę trądzikową. |
| Olejek miętowy | Chłodzi i koi. Zmniejsza bóle głowy (również napięciowe). Łagodzi swędzenie skóry, objawy łuszczycy i egzemy. |
| Olejek rozmarynowy | Poprawia koloryt skóry, hamuje łupież, wypadanie włosów, łojotok, trądzik. Koi suchą i spierzchniętą skórę, zaczerwieniania, oparzenia, drobne rany. Działa przeciwzmarszczkowo. |
| Olejek tymiankowy | Przyspiesza leczenie przeziębień i innych infekcji, działa przeciwzapalnie. Redukuje ból mięśni i stawów, pobudza ukrwienie. Regeneruje błonę śluzową jamy ustnej. |
Pamiętaj, że olejki eteryczne to potężne substancje, które wpływają na nas holistycznie - oddziałują zarówno na ciało, jak i na umysł. Poprzez zmysł węchu i skórę, mogą wywoływać szereg pozytywnych zmian w naszym samopoczuciu i zdrowiu. Znajdź swój ulubiony zapach i zacznij czerpać korzyści z ich niezwykłych właściwości.
tags: #olejek #eteryczny #filtracja #informacje
