Działania naprawcze w zakresie jakości powietrza w Polsce

Szczegóły: Opublikowano: 27. March 2026

Zanieczyszczenie powietrza w Polsce osiąga stężenia niespotykane w innych krajach Unii Europejskiej. W całej Europie jedynie na Bałkanach występują stężenia pyłów i benzo(a)pirenu porównywalne do notowanych w Polsce. Odbija się to na zdrowiu i życiu ludzi - według Europejskiej Agencji Środowiska samo zanieczyszczenie pyłem PM2,5 prowadzi każdego roku do 46 tys. przedwczesnych zgonów.

Jak wskazuje Najwyższa Izba Kontroli, główną przyczyną niedostatecznej jakości powietrza w Polsce jest emisja pyłów zawieszonych i benzo(a)pirenu z domowych pieców i lokalnych kotłowni węglowych, w których spalanie węgla odbywa się w nieefektywny sposób. Jest to tzw. niska emisja. Jej cechą charakterystyczną jest to, że powodowana jest przez liczne źródła wprowadzające do powietrza niewielkie ilości zanieczyszczeń. Jednak duża liczba takich emitentów powoduje, że zjawisko to jest bardzo uciążliwe. Zanieczyszczenia gromadzą się wokół miejsca powstawania, a są to najczęściej obszary o zwartej zabudowie mieszkaniowej.

Monitoring i ocena jakości powietrza

Najlepszym źródłem informacji na temat zanieczyszczenia powietrza są wyniki pomiarów dokonywanych na stacjach pomiarowych prowadzonych przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska (GIOŚ) w ramach systemu Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ). Aktualne wyniki tych pomiarów są publikowane na stronie internetowej GIOŚ oraz na stronach internetowych prowadzonych przez poszczególne wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska (WIOŚ). Tam, gdzie nie ma stacji pomiarowych PMŚ, pomocne mogą być dane pochodzące z modelowania matematycznego, które opracowują organy inspekcji ochrony środowiska. Dane takie są publikowane w rocznych ocenach jakości powietrza, sporządzanych dla poszczególnych województw oraz zbiorczo dla całego kraju.

W ocenach wojewódzkich wskazane są konkretne obszary przekroczeń dla każdego z analizowanych zanieczyszczeń. Można w ten sposób sprawdzić, czy nasza miejscowość znajduje się w obszarze przekroczeń. W razie wątpliwości warto skierować do właściwego WIOŚ pytanie w formie wniosku o udostępnienie informacji o środowisku. Oczywiście modelowanie nie jest tak wiarygodne jak rzeczywiste wyniki pomiarów.

Programy Ochrony Powietrza (POP)

W sytuacjach niespełnienia norm dotyczących powietrza po przekazaniu oceny rocznej jakości powietrza do zarządu województwa, sejmik województwa jest zobowiązany nakreślić działania naprawcze. Program Ochrony Powietrza (POP) to akt prawa miejscowego, opracowywany dla stref (obszarów danego województwa), w których poziom choćby jednej substancji (pyłu zawieszonego PM10, pyłu zawieszonego PM2,5, dwutlenku azotu, benzo(a)pirenu, ozonu) przekracza poziom dopuszczalny, poziom docelowy, informowania lub alarmowy.

Przeczytaj także: Zastosowanie zaworów 4-drogowych w osmozie

Najważniejszą częścią POP jest opis działań naprawczych, które mają na celu możliwie najszybsze wyeliminowanie przekroczeń dopuszczalnych i docelowych stężeń zanieczyszczeń. Obowiązki te określa harmonogram rzeczowo-finansowy. POP nie podaje wyłącznie ograniczeń, wskazuje również na środki służące ochronie wrażliwych grup ludności, w tym dzieci.

Niezbędne w POP jest:

określenie działań naprawczych w podziale na: długoterminowe (6 lat), średnioterminowe (4 lata) i krótkoterminowe (2 lata);
wskazanie ilościowe działań (np. ilość kotłów do wymiany w danym roku, ilość przeprowadzonych akcji edukacyjnych);
określenie mierzalnych wskaźników realizacji działań.

W celu monitorowania i poprawy lubelskiego powierza Sejmik Województwa Lubelskiego przyjął do realizacji dwa programy ochrony powietrza (tzw. POP-y), które obowiązują - oddzielnie - dla aglomeracji lubelskiej (obejmującej Lublin - miasto na prawach powiatu) oraz strefy lubelskiej (pozostałej części województwa). W programach zostały wyznaczone obszary, gdzie występują przekroczenia dobowych stężeń pyłu PM10 (27 obszarów w strefie lubelskiej i 8 w aglomeracji) oraz PM2,5 (analogicznie: 18 i 1), a także średniorocznych stężeń benzo(a)pirenu (193 i 26).

Dokumenty zawierają analizę przyczyn występowania zanieczyszczeń oraz możliwych sposobów ograniczenia emisji ze źródeł mających największy wpływ na jakość powietrza. Celem POP-ów jest określenie działań, które doprowadzą do osiągnięcia wymaganej jakości powietrza - działania naprawcze zakładają konieczność obniżenia emisji powierzchniowej pyłu zawieszonego PM10 w obszarach przekroczeń o ok. 23%, natomiast benzo(a)pirenu aż o 85%.

Koszty inwestycji redukcji emisji z sektora komunalno-bytowego, oszacowane zostały na podstawie wymaganej redukcji emisji substancji zanieczyszczających. Wynoszą one łącznie dla strefy lubelskiej ok. 1,8 mld zł, a dla aglomeracji lubelskiej ok. 426 mln zł i odnoszą się do całego okresu realizacji Programu, czyli lat 2020-2026.

Przeczytaj także: Biologiczne oczyszczalnie - korzyści i rodzaje

Działania naprawcze w programach ochrony powietrza skupiają się przede wszystkim na działaniach związanych z redukcją emisji z indywidualnych systemów grzewczych na paliwa stałe, wśród których warto wymienić: wymiany pieców/kotłów, termomodernizacje budynków, domowe instalacje OZE, zarządzanie wymianami oraz uchwałami antysmogowymi, inwentaryzacje emisji z indywidualnych źródeł ciepła, edukację oraz kontrole zachowania obowiązujących przepisów.

Uchwały Antysmogowe

Uchwały antysmogowe to potoczne określenie uchwał podejmowanych przez sejmik województwa na podstawie art. 96 p.o.ś. w sprawie ograniczeń lub zakazów w zakresie eksploatacji instalacji, w których następuje spalanie paliw. Uchwały mogą obejmować całe województwa lub wybrane obszary, np. uzdrowiska lub poszczególne gminy.

Uchwały antysmogowe wprowadzają:

zakaz spalania najgorszej jakości paliw, takich jak muły i flotokoncentraty, część miałów węglowych oraz biomasa o wilgotności w stanie roboczym powyżej 20%;
zakaz eksploatacji kotłów niespełniających wymagań ekoprojektu lub piątej klasy według normy PN-EN 303-5:2012 ze wskazaniem dat przejściowych dla kotłów, których eksploatacja rozpoczęła się przed wejściem w życie uchwały (najwcześniej przewidywana jest likwidacja tzw. kopciuchów - kotłów niespełniających wymagań żadnej klasy według normy PN-EN 303-5:2012);

Działania krótkoterminowe

Plany działań krótkoterminowych (PDK) - nie są odrębnymi dokumentami, lecz stanowią integralną część POP (w formie odrębnego rozdziału). Celem PDK jest określenie działań naprawczych o charakterze krótkoterminowym, wdrażanych w celu szybkiej poprawy jakości powietrza, kiedy występują wysokie poziomy zanieczyszczeń. W zależności od wysokości stężeń ogłasza się poziomy zagrożenia (zwykle poziom I odpowiada przekroczeniu poziomu dopuszczalnego, poziom II - przekroczeniu poziomu informowania, a poziom III - najwyższy - przekroczeniu poziomu alarmowego), do których przyporządkowane są określone działania wraz ze wskazaniem organów i innych podmiotów odpowiedzialnych za ich wdrażanie.

System działań krótkoterminowych służy powiadamianiu poszczególnych grup ludzi o zagrożeniu spowodowanym ponadnormatywnymi stężeniami zanieczyszczeń w powietrzu oraz ochronie przed skutkami wysokich stężeń. Ustawa Prawo ochrony środowiska określa, iż powiadomienie skierowane do społeczeństwa, w sposób zwyczajowo przyjęty na danym terenie (telewizja, radio, internet, itd.), powinno zawierać:

Przeczytaj także: Działanie Oczyszczalni Ścieków

datę, godzinę i obszar, na którym wystąpiło ryzyko przekroczenia albo przekroczenie oraz przyczyny tego stanu,
prognozy zmian poziomów substancji w powietrzu łącznie z przyczynami tych zmian, obszaru, którego dotyczy oraz czasu trwania przekroczenia albo ryzyka jego wystąpienia,
wskazanie grup ludności wrażliwych na przekroczenie, obejmujących w szczególności osoby starsze i dzieci oraz środki ostrożności, które mają być przez nie podjęte,
informację o obowiązujących ograniczeniach i innych środkach zaradczych.

Rekomendacje dla poszczególnych województw mogą się różnić, jednakże w celu poprawy jakości życia, ochronę zdrowia i warunków życia, z uwzględnieniem zasad ochrony środowiska, mieszkańcy powinni:

stosować się do przekazywanych zaleceń,
przestrzegać zakazów i nakazów wprowadzonych w związku z realizacją działań krótkoterminowych,
starać się nie przebywać na powietrzu oraz nie wietrzyć mieszkań, w obszarach, gdzie występują nadmierne stężenia,
nie wyprowadzać dzieci przedszkolnych i żłobkowych na spacery w dniach i na terenach, gdzie występują nadmierne stężenia zanieczyszczeń,
ograniczyć swoją aktywność fizyczną na otwartej przestrzeni,
w miarę możliwości ograniczać własną emisję zanieczyszczeń.

Organy administracji publicznej odpowiedzialne za ochronę powietrza

Ochroną powietrza zajmuje się wiele organów administracji publicznej:

Zarząd województwa sprawuje nadzór nad wykonywaniem POP przez gminy.
Starosta - przyjmuje zgłoszenia, wydaje pozwolenia na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza.
Wójt/burmistrz/prezydent miasta - jest uprawniony do prowadzenia kontroli przestrzegania przepisów o ochronie środowiska w domach i budynkach mieszkalnych (w tym kontroli palenisk), realizuje większość działań naprawczych określonych w POP; może wydać decyzję nakazującą ograniczenie emisji z instalacji spalania paliw; występuje jako oskarżyciel publiczny w sprawach o wykroczenia przeciwko środowisku, ujawnionych w wyniku kontroli; podlega mu straż gminna (miejska).

Państwowa Inspekcja Ochrony Środowiska (PIOŚ)

Ujmując ogólnie, do zadań Inspekcji Ochrony Środowiska należy działalność kontrolna, działania w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska oraz przeciwdziałanie poważnym awariom w środowisku. Kontrole przeprowadzają generalnie wojewódzcy inspektorzy ochrony środowiska (WIOŚ), natomiast sprawy związane z Państwowym Monitoringiem Środowiska prowadzi Główny Inspektor Ochrony Środowiska (GIOŚ). Tym samym, w zakresie jakości powietrza GIOŚ prowadzi monitoring, a WIOŚ-e przeprowadzają kontrole u przedsiębiorców w zakresie przestrzegania przepisów dotyczących powietrza.

Projekt zintegrowany LIFE

Wdrożenie Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego zostało wzmocnione dzięki projektowi zintegrowanemu LIFE pn. „Wdrażanie Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego - Małopolska w zdrowej atmosferze”. Projekt realizowany jest w okresie od października 2015 r. do końca 2025 r.

Główne działania projektu:

sieć Eko-doradców w gminach w Małopolsce wspierających wdrażanie Programu ochrony powietrza poprzez pozyskiwanie środków zewnętrznych na działania ograniczające emisję zanieczyszczeń oraz mobilizowanie mieszkańców do włączenia się w te działania - finansowanie działalności Eko-doradców w ramach projektu LIFE-IP MAŁOPOLSKA zakończyło się w grudniu 2023 r.,
doradztwo dla mieszkańców Małopolski w zakresie najbardziej efektywnych sposobów ograniczenia emisji i źródeł finansowania, w tym zapobieganie ubóstwu energetycznemu poprzez działania służące oszczędności kosztów energii,
Centrum Kompetencji na poziomie regionalnym, obejmujące szkolenia i bazę wiedzy dla wszystkich samorządów lokalnych, aby wspomóc gminy w realizacji prowadzonych działań,
wzmocnienie doradztwa i obsługi administracyjnej dla mieszkańców Krakowa w zakresie likwidacji starych pieców i kotłów na paliwa stałe, w tym uruchomienie punktów informacyjnych, w których udzielana będzie pomoc osobom zainteresowanym ubieganiem się o dofinansowanie przedsięwzięć oszczędzających energię,
narzędzie do wysokorozdzielczego modelowania rozkładu zanieczyszczeń w Krakowie oraz analiza modelowych wariantów wdrożenia działań ograniczających emisje zanieczyszczeń do powietrza na przykładzie Krakowa - do wykorzystania przez inne gminy,
międzyregionalna baza źródeł emisji dla Małopolski, Czech i Słowacji wraz z modelowaniem jakości powietrza.

W każdej gminie nadal będą funkcjonowali ekodoradcy, czyli specjaliści w dziedzinie ochrony środowiska. Głównym celem ich działań będzie podnoszenie świadomości mieszkańców na temat ochrony powietrza oraz wspieranie działań proekologicznych. Dzięki zaplanowanym działaniom mieszkańcy Małopolski zyskają czystsze powietrze, wsparcie finansowe w wymianie starych źródeł ciepła, profesjonalne doradztwo i ułatwiony dostęp do programów finansowych.

Podsumowanie

W ostatnich latach, wraz ze wzrostem świadomości społecznej, kwestia zanieczyszczenia powietrza zyskała wymiar polityczny. Efektem tego było podjęcie wielu działań na poziomie krajowym i regionalnym - w szczególności zmian legislacyjnych oraz uruchomienia programów dofinansowań (program „Czyste powietrze” oraz „Stop smog”).

Wyniki analiz pomiarów stężeń zanieczyszczeń wskazują na systematyczną poprawę jakości powietrza w Polsce, zwłaszcza w zakresie pyłu zawieszonego PM10 i PM2,5. Średnie roczne stężenia benzo(a)pirenu, który ma szczególnie istotny negatywny wpływ na zdrowie ludzi, zmniejszyły się także w ostatnich latach, jednak postęp w redukcji stężeń tego zanieczyszczenia nie ma tak dużego tempa, jak w przypadku pyłu zawieszonego. Pojawiające się nadal przekroczenia wartości normatywnych, obserwowane w głównej mierze w strefach Polski południowej, świadczą o konieczności prowadzenia dalszych, zintensyfikowanych działań naprawczych na rzecz poprawy jakości powietrza.

tags: #działania #naprawcze #jakość #powietrza