Duża Wilgotność a Borelioza: Związek i Implikacje
- Szczegóły
Borelioza z Lyme jest wywoływana przez zakażenie krętkiem Borrelia burgdorferi sensu lato, który jest przenoszony na ludzi podczas żywienia się kleszczy z rodzaju Ixodes. W Europie głównym wektorem jest I. ricinus, a także I. persulcatus (Europa wschodnia, dalekowschodnia Rosja).
Kleszcze (głównie Ixodes ricinus), działają zarówno jako wektory, jak i rezerwuary. Jest to najpowszechniejsza choroba przenoszona przez kleszcze, ze stale zwiększającą się liczbą przypadków w wielu krajach europejskich, takich jak Finlandia, Niemcy, Rosja, Szkocja, Słowenia i Szwecja. Co potwierdzają prospektywne badania populacyjne przypadków np. w południowej Szwecji.
Kleszcze Ixodes ricinus i ich środowisko
Największe znaczenie dla medycyny ludzkiej i weterynaryjnej w Polsce ma kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), który występuje praktycznie na terenie całego kraju. Uważa się, że typowymi dla tego gatunku siedliskami są lasy mieszane albo liściaste i ich obrzeża, dobrze zacienione, z bogatym runem leśnym, gdzie wilgotność względna przekracza 80%.
Spotykane są coraz bliżej siedlisk ludzkich na terenie miast - w parkach czy ogródkach przydomowych, przy czym preferują miejsca wokół zbiorników wodnych i wzdłuż rzek. Na ogół są to nie tylko tereny miejskie, podmiejskie, ale też rekreacyjne. Coraz częściej do inwazji dochodzi właśnie na tych terenach, jednak te typowe miejsca ich występowania to duże kompleksy leśne.
Rezerwuarem kleszcza pospolitego są zwłaszcza ssaki i ptaki, ale także gady. Dorosłe kleszcze atakują zwykle duże ssaki, takie jak bydło, owce i zwierzyna płowa, larwy natomiast żerują na małych ssakach (zwłaszcza na gryzoniach), ptakach i gadach, a nimfy pasożytują na małych i średnich kręgowcach. Szczyty aktywności występują od wczesnej wiosny do wczesnego lata oraz jesienią.
Przeczytaj także: Jak radzić sobie z wilgocią w łazience?
Cykl życiowy i warunki przeżycia kleszczy
Cykl życiowy I. ricinus trwa zwykle od dwóch do czterech lat. Larwy żerują od trzech do pięciu dni, potem odpadają od żywiciela i na powierzchni gleby, w ściółce linieją do stadium nimfy. Nimfa żeruje od czterech do siedmiu dni, potem odpada i linieje do postaci dorosłej. Dorosła samica żeruje od tygodnia do dwóch. Nienapite samce mają około 2,5-3 mm długości, a samice 3-4 mm. Napite samice mogą mieć nawet 1 cm długości.
W warunkach laboratoryjnych udowodniono, że śmiertelność kleszczy wzrasta w niskich i wysokich temperaturach. I. ricinus może przetrwać 24 godziny w temperaturze od -14,4 ° C do -18,9 ° C, a nawet 30 dni w temperaturze -10 ° C, choć śmiertelność nienapitych larw i nimf, będących w okresie diapauzy jest w tych warunkach wysoka. W środowisku naturalnym aktywność postaci dorosłych kleszczy następuje w temperaturze >5°C, aktywność nimf >8°C. Do oogenezy i przeżywalności poszczególnych stadiów, wektory potrzebują optymalnych temperatur.
Przeżycie w okresie diapauzy wymaga mikroklimatu o wilgotności względnej wynoszącej co najmniej 80%, co gwarantuje uniknięcie śmiertelnego wysuszenia. Na obszarach, gdzie obniżony poziom letnich opadów pokrywa się z podwyższonymi letnimi temperaturami, przeżycie, aktywność i gęstość rozmieszczenia I. ricinus prawdopodobnie ulegają zmniejszeniu z powodu ich podatności właśnie na wysychanie. W wilgotności mniejszej niż 80% samice kleszczy nie składają jaj, a w już złożonych nie następuje rozwój embrionalny.
I. ricinus występuje endemicznie na terenie Europy, z wyjątkiem regionu śródziemnomorskiego, w którym panuje ciepły, suchy klimat. Występuje również na południu aż do Morza Kaspijskiego i północnego Iranu, a także spotykany jest na północy Afryki.
Klimat a Rozmieszczenie Kleszczy
Temperatura przyspiesza cykl rozwojowy kleszczy, produkcję jaj, gęstość populacji i rozmieszczenie. Prawdopodobnie zmiana klimatu już doprowadziła do zmian w rozmieszczeniu populacji I. ricinus w Europie. Rozszerzył on swój zasięg występowania na tereny wyżej położone w ciągu ostatnich dwóch dekad, co było związane ze wzrostem średnich temperatur (badania w Czechach).
Przeczytaj także: Wilgotność powietrza a zdrowie
Ekspansji wektorów na nowe tereny towarzyszy pojawianie się na nich zakażeń, które wcześniej tam nie występowały. Wzrost zachorowalności na północy Szwecji i Norwegii na choroby odkleszczowe od połowy lat 80-tych jest związany z łagodniejszymi i krótszymi zimami, skutkującymi dłuższymi okresami aktywności kleszczy.
Modele klimatyczne z cieplejszymi i suchszymi latami przewidują, że choroby te będą występować także na wyżej położonych terenach. Same zmiany klimatyczne są jednak jednym z elementów tego zjawiska. Inne potencjalne przyczyny obejmują zmianę wzorców użytkowania gruntów, zwiększoną ilość dużych żywicieli dla dorosłych kleszczy (zwierzyna płowa), ekspansja siedlisk gryzoni, zmiany w rekreacyjnej i zawodowej działalności człowieka (wtargnięcie do naturalnych siedlisk kleszczy).
Przejście w kierunku łagodniejszych temperatur zimowych z powodu zmian klimatycznych może umożliwić ekspansję boreliozy z Lyme na wyższe szerokości geograficzne i wysokości, ale tylko wtedy, gdy wszystkie gatunki kręgowców, które są nosicielami kleszczy, są w równym stopniu zdolne do przemieszczenia się na nowe tereny. Z kolei susze i poważne powodzie wpływają negatywnie na liczbę kleszczy, przynajmniej tymczasowo. Przewiduje się, że Europa Północna doświadczy wyższej temperatury ze zwiększonymi opadami, podczas gdy Europa Południowa stanie się bardziej sucha, co wpłynie na rozmieszczenie kleszczy, zmieni ich aktywność sezonową i w konsekwencji zmieni wzorce narażenia.
Zmiany klimatyczne a choroby wektorowe
Zmiany klimatu, jakie obecnie obserwujemy, sprzyjają rozwojowi chorób przenoszonych przez owady. Są to tzw. choroby wektorowe. Według badań Światowej Organizacji Zdrowia na całym świecie rocznie umiera na nie ok.
Tą nazwą określane są owady, najczęściej komary i kleszcze, które są odpowiedzialne za rozprzestrzenianie się określonych chorób. Czym są wektory? Organizmy te mogą przenosić groźne wirusy i bakterie. Zmiany klimatu przejawiają się m.in. w stałym wzroście średnich temperatur czy wahaniach bilansu wodnego.
Przeczytaj także: Miłorząb japoński – poradnik uprawy
Te czynniki mogą znacząco wpłynąć na zwiększenie ryzyka zarażenia się chorobą wektorową. - Zmiany klimatu mają zasadniczy wpływ na rozwój oraz zwiększający się zasięg bytowania i występowania wektorów, które mogą przenosić odpowiedzialne za choroby wirusy i bakterie - tłumaczy Krzysztof Skotak, ekspert IOŚ-PIB.
Przeprowadzone między innymi przez Narodowy Instytutu Zdrowia Publicznego badania[2] potwierdziły, że w Polsce głównymi wektorami są kleszcze i komary. Wynikało z nich także, że zasięg występowania wektorów rozszerza się coraz bardziej na kraje Europy Północnej właśnie z powodu zmian klimatu.
Wymienić można boreliozę, babeszjozę czy odkleszczowe zapalenie mózgu, które mogą nieść bardzo poważne konsekwencje dla naszego zdrowia. Jakie choroby przenoszą kleszcze? - Największe skupiska wektorów w miastach występują oczywiście wokół akwenów, rzek i terenów zieleni miejskiej, czyli tzw. zielonej i błękitnej infrastruktury - mówi Krzysztof Skotak, IOŚ-PIB.
- Zmiany klimatu wymuszają stosowanie szeregu działań adaptacyjnych z uwzględnieniem planowania przestrzennego - stawiamy na zieleń w miastach w celu m.in. poprawy jego mikroklimatu, zwiększenia retencji wody czy choćby redukcji negatywnego wpływu miejskiej wyspy ciepła.
Jeśli zmiany klimatu będą w dalszym ciągu postępować w sposób zapewniający dogodne warunki rozwoju i bytowania wektorów, w perspektywie kilkudziesięciu lat w Polsce będziemy mogli zarazić się obecnie tropikalnymi chorobami, takimi jak gorączka Denga, gorączka Zachodniego Nilu czy gorączka Chikungunya. Choć w naszym kraju choroby wektorowe najczęściej pojawiają się pod postacią boreliozy i kleszczowego zapalanie mózgu, klimat cały czas się ociepla.
Borelioza - objawy i diagnostyka
Borelioza to choroba zakaźna przenoszona przez kleszcze, której przyczyną jest bakteria o nazwie Borellia burgdorferi. Zakażenie dotyczy wielu układów i jest trudne do rozpoznania. Objawy boreliozy są nieswoiste i zmienne w zależności od postaci choroby. Mogą obejmować rumień wędrujący (jest to jedyny charakterystyczny symptom choroby z Lyme), bóle stawów, znaczne osłabienie, bóle głowy, a gdy schorzenie nie jest odpowiednio wcześnie wykryte mogą wystąpić: niedowłady, drżenie mięśni, drgawki, problemy z koncentracją, otępienie.
Ma różnorodny obraz - może zająć mięsień sercowy, układ stawowy lub nerwowy, a także wywołać różne zmiany skórne. Istnieje kilkanaście różnych genogatunków Borrelii - spośród nich wyodrębniono podgrupę Borrelia burgdorferi sensu lato, z czego za chorobotwórcze dla ludzi uznaje się B. burgdorferi sensu stricto, B. afzelii, B. garinii, B. bissettii oraz B. spielmanii. W Europie za większość zakażeń odpowiadają B. afzelii i B.
Kleszcze mogą przenosić różne choroby - najczęściej boreliozę, kleszczowe zapalenie mózgu, ale także babeszjozę, erlichiozę, anaplazmozę, tularemię, gorączkę śródziemnomorską. Należy jednak pamiętać, że nie każdy kleszcz jest nosicielem krętka. Polska należy do krajów o wysokim i średnim odsetku kleszczy zakażonych krętkami - terenem największego ryzyka są wschodnie części Polski oraz Warmia i Mazury.
Cykl rozwojowy kleszcza trwa ok. 2 lata. Dorosła samica kleszcza po zapłodnieniu może złożyć średnio do 2 tysięcy jaj, z których wiosną wykluwają się larwy żerujące na małych zwierzętach (np. myszach). Kolejną postacią rozwojową w dalszym etapie jest nimfa bytująca już na większych kręgowcach (np. lisach), a także na ludziach.
Okres jej największej aktywności przypada na maj oraz czerwiec. Nimfa kleszcza osiąga rozmiar 1-1,5mm, a przez to często zostaje niezauważona na skórze. To sprawia, że znacznie częściej jest wektorem boreliozy niż osobniki dorosłe. Kleszcze zaczynają żerować już przy 2°C, zatem do pierwszych pokłuć może dojść już w lutym.
Dodatkowo ich rozwojowi sprzyja duża wilgotność środowiska. Pajęczaki wyczuwają swoją ofiarę za pomocą receptorów umieszczonych na przedniej parze odnóży - przyciągają je zapach ludzkiego potu, ciepło, ruch powietrza, jasne ubrania.
Do transmisji krętka dochodzi poprzez kontakt śliny kleszcza z krwią człowieka. Rumień wędrujący (erythema migrans, EM) to zmiana skórna w formie czerwonej plamy z przejaśnieniem w środku, o średnicy >5cm. Powiększa się obwodowo (czyli „migruje”), występuje najczęściej na tułowiu lub kończynach w miejscu ukąszenia przez kleszcza. EM uznaje się za objaw patognomoniczny boreliozy, pojawia się w ciągu miesiąca od ukłucia przez kleszcza.
To, co odróżnia go od odczynu alergicznego po ukąszeniu przez owady, to brak świądu, pieczenia, odczynu zapalnego z obrzękiem i zwiększonym uciepleniem. Odczyn alergiczny pojawia się bardzo szybko, w przeciągu 48 godzin i zmniejsza się po zastosowaniu leków przeciwhistaminowych, np.
Borrelial lymphoma jest rzadką postacią boreliozy, występuje w charakterze sinawego, bezbolesnego guzka zazwyczaj w okolicy ucha, krocza, sutków. Pojawia się częściej u dzieci. Rozpoznanie zakażenia B.
Rozsiana infekcja może objawiać się jako: rumień wędrujący mnogi, neuroborelioza, ostre zapalenie stawów, ostre zapalenie mięśnia sercowego. Mnogie rumienie są objawem dużego stężenia mnożących się we krwi krętków, często towarzyszy im gorączka, ból głowy, złe samopoczucie.
Neuroborelioza występuje najczęściej jako zajęcie nerwów czaszkowych - zazwyczaj dotyczy nerwów unerwiających mięśnie twarzy i gałki ocznej (twarzowy, okoruchowy, odwodzący, bloczkowy). W przypadku nerwów unerwiających mięśnie oka może dochodzić do zaburzeń widzenia (dwojenie obrazu), wystąpienia zeza itp. W przebiegu neuroboreliozy może dojść również do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia mózgu, rdzenia kręgowego, porażenia nerwów korzeniowych.
U dzieci (ze względu na ich niższy wzrost) najczęściej do pokłuć przez kleszcze dochodzi w okolicy głowy i szyi, zatem rumień wędrujący częściej występuje u nich właśnie w tym rejonie. Pojawia się on u większości dzieci (77-89%). W przypadku dzieci, częściej niż u dorosłych, borelioza objawia się jako chłoniak boreliozowy. Inaczej przebiega też rzadki zespół Bannwartha (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych z zajęciem korzeni nerwowych i towarzyszącymi niedowładami kończyn).
Podstawą rozpoznania boreliozy jest obraz kliniczny - jeżeli pacjent nie prezentuje żadnych objawów skórnych, sercowych lub ze strony układu nerwowego, stawowego, to nie ma podstaw do włączenia leczenia, nawet przy dodatnich testach laboratoryjnych w kierunku boreliozy. Są one badaniami pomocniczymi, najważniejszy jest wywiad.
Test ELISA jest testem przesiewowym i polega na wykryciu przeciwciał przeciwko krętkowi B. burgdorferi w klasie IgM i IgG. Przeciwciała IgM pojawiają się w ok.3-4 tygodniu od zakażenia, a przeciwciała IgG później, w 4-6 tygodniu. Maksymalne stężenie osiągają odpowiednio: w 6-8 tygodniu oraz 4-6 miesiącu.
Ze względu na to, że przeciwciała te mogą być fałszywie dodatnie (w przypadku chorób autoimmunologicznych, zakażenia HSV, EBV, albo innymi krętkami; szczególnie w kl. IgM, w przypadku pozytywnego wyniku należy oznaczyć przeciwciała metodą Western blot. Metoda Western Blot ma większą swoistość niż test ELISA, wykrywa swoiste przeciwciała przeciwko określonym, specyficznym antygenom na powierzchni komórki bakterii. Test ten nie powinien być wykonywany z pominięciem pierwszego etapu (ELISA).
Należy pamiętać, że przeciwciała przeciwko Borrelii mogą być wykrywane po prawidłowym leczeniu, dlatego nie powinny służyć do monitorowania jego skuteczności. Natomiast zbyt wczesne wykonanie diagnostyki serologicznej może wiązać się z uzyskaniem wyników fałszywie ujemnych - trzeba pamiętać o tzw.
Nie zaleca się badań typu hodowla Borrelii, wykrywanie jej antygenów w moczu, poszukiwanie antygenów lub cyst czy testy transformacji limfocytów. Pomocniczo mogą być wykonywane testy na obecność DNA bakterii w płynie mózgowo-rdzeniowym lub wycinku skóry metodą PCR.
Leczenie boreliozy
Leczenie boreliozy polega na zastosowaniu antybiotyków. Leczenie trwa 21-28 dni, lekami pierwszego rzutu są zazwyczaj amoksycylina, doksycyklina lub ceftriakson. Jeśli leczenie nie przynosi poprawy lub objawy nawróciły, to najpierw powinno się zweryfikować rozpoznanie i ew.
W przypadku braku efektu drugiego cyklu terapii, dalsze długotrwałe stosowanie antybiotyków jest przeciwwskazane. Brak jest wskazań do stosowania antybiotyków w przypadku każdego ukąszenia przez kleszcza w ramach profilaktyki boreliozy. Wynika to z tego, że nie każdy kleszcz jest nosicielem krętka B. burgdorferi i nie każde ukłucie grozi zarażeniem się (szczególnie jeśli kleszcz pozostaje na krótko w skórze i jest szybko usunięty).
Jeśli doszło do mnogich pokłuć przez kleszcze, to dopuszczalna jest jednorazowa, profilaktyczna dawka antybiotyku np. Ważna jest odpowiednia technika usunięcia kleszcza - nie należy go niczym smarować ani miażdżyć (kleszcz może bowiem zwymiotować, co zwiększa ryzyko przeniesienia bakterii z jego przewodu pokarmowego do krwi człowieka).
Podstawą powinno być jednak stosowanie repelentów odstraszających kleszcze, noszenie ubrań z długimi rękawami oraz zakładanie czapek (w szczególności u dzieci) w trakcie spacerów po parku czy lesie. Istotne jest też każdorazowe sprawdzanie ciała i ubrań w poszukiwaniu niechcianych „pasażerów na gapę”. prawidłowe oraz kompletne.
Profilaktyka i ochrona przed kleszczami
Kleszcze stają się aktywne, gdy temperatura otoczenia osiąga 10-15°C, a wilgotność powietrza ok. 80%. Łagodne zimy i zmiany klimatyczne sprzyjają przetrwaniu i rozmnażaniu kleszczy. Rozwój turystyki oraz zmiana stylu życia na bardziej aktywny i związany z naturą są przyczyną gwałtownego wzrostu zachorowań na choroby przenoszone przez kleszcze.
Na pokłucie przez kleszcza jesteśmy narażeni przy najprostszych czynnościach, wykonywanych na łonie natury - prace w ogrodzie, spacer po lesie, jogging w parku czy zabawa na placu zabaw. Pomocne będą różnego rodzaju środki ochronne w sprayu, mające za zadanie maskowanie zapachu naszego ciała, bowiem kleszcze wyczuwają potencjalną ofiarę specjalnym organem zwanym narządem Hallera, który reaguje na zapach potu, temperaturę, wilgotność oraz dwutlenek węgla.
Kolejnym, najważniejszym czynnikiem chroniącym przed kleszczami jest odpowiednie ubranie. Kleszcz, wbrew obiegowej opinii, nie skacze na ofiarę, ale wspina się na nią. Kleszcz pospolity może przebywać na roślinności do wysokości jednego metra, stanowi więc zagrożenie dla osób zbierających runo leśne: owoce czy grzyby, a także kwiaty czy rośliny, jak borówki.
Na taką wyprawę zaleca się założenie zakrytych butów, a najlepiej kaloszy, gdyż ich gładka powierzchnia utrudnia kleszczom wspinaczkę, oraz w miarę możliwości jasnego ubrania, na którym łatwiej jest zauważyć wspinającego się pasożyta. Należy również zabezpieczyć nogawki wsuwając je do butów i rękawy oraz kołnierz ubrania wierzchniego, tak żeby materiał był jak najbliżej ciała.
Po powrocie do domu należy obejrzeć dokładnie całe ciało, gdyż kleszcze wybierają do żerowania miejsca dobrze unaczynione, z delikatną skórą, a więc również trudno dostępne: pachwiny, zgięcia kolan, pachy, na głowie na linii włosów, na karku czy za uszami.
Choroby odkleszczowe stanowią obecnie globalny problem zdrowotny, a ich diagnostyka i leczenie stanowią wyzwanie dla współczesnej medycyny. W Polsce do najczęstszych chorób odkleszczowych u ludzi należą borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) - liczba rejestrowanych zachorowań systematycznie wzrasta. Pakiet badań w kierunku zakażeń odkleszczowych, znany również jako panel koinfekcji, zawiera badania wykrywające obecność specyficznych przeciwciał drobnoustrojów chorobotwórczych przenoszonych przez kleszcze, takich jak bakterie i pierwotniaki.
W przypadku zakażeń odkleszczowych, wczesna diagnoza jest kluczowa dla skutecznego leczenia i uniknięcia powikłań. Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest poważną chorobą powodowaną przez wirus KZM. Wirus ten atakuje komórki nerwowe w mózgu oraz otaczające go struktury. Najczęściej do zakażenia dochodzi poprzez pokłucie przez kleszcza i może prowadzić do groźnych powikłań. Na chwilę obecną nie ma dostępnego leku na KZM.
Kleszcze bytują w zależności od stadium rozwojowego na niższych lub wyższych roślinach - trawach, zaroślach i drzewach, tak w lasach i na łąkach, jak i na terenach zieleni miejskiej. Ich naturalnym środowiskiem jest każde delikatne wilgotne miejsce, w którym występuje roślinność i gryzonie. Preferowane miejsca charakteryzuje duża wilgotność powietrza (80-100%), małe skoki temperatury w ciągu doby, nie przewiewność.
Statystyki zachorowań na boreliozę w Polsce
Każdego roku w Polsce odnotowuje się wiele zachorowań na boreliozę. Kleszcze będące nosicielami krętków z gatunku Borrelia występują na terenie całego kraju. Obserwowany wzrost liczby przypadków boreliozy spowodował, że została ona uznana za chorobę zawodową.
W Polsce obowiązkową rejestrację boreliozy rozpoczęto dopiero w 1996 r. Od tego czasu liczba zachorowań na boreliozę rośnie. W 1996 r. w Polsce odnotowano 751 przypadków zachorowań na boreliozę, natomiast w 2016 r. aż 17 852 przypadki, przy czym dane te obejmują tylko okres od 1 stycznia do 15 listopada. W ciągu ostatnich 20 lat zaobserwowano prawie 25-krotny wzrost liczby zachorowań na boreliozę.
tags: #duża #wilgotność #a #borelioza
