Założenia Dyrektywy Dotyczącej Oczyszczalni Ścieków Komunalnych: Streszczenie
- Szczegóły
PARLAMENT EUROPEJSKI I RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w szczególności jego art. 192 ust. 1, wydały dyrektywę dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych. Dyrektywa Rady 91/271/EWG została kilkakrotnie znacząco zmieniona. Ze względu na konieczność wprowadzenia dalszych zmian i w celu zapewnienia jasności dyrektywa ta powinna zostać przekształcona.
Woda jest podstawowym dobrem, które należy do wszystkich i ma służyć wszystkim. Ponieważ ten zasób naturalny jest kluczowy, niezastąpiony i niezbędny do życia, należy go rozpatrywać i integrować w trzech wymiarach: społecznym, gospodarczym i środowiskowym.
W dyrektywie 91/271/EWG ustanowiono ramy prawne zbierania, oczyszczania i odprowadzania ścieków komunalnych oraz odprowadzania ścieków ulegających biodegradacji pochodzących z niektórych sektorów przemysłu. Na ścieki komunalne mogą składać się różne mieszaniny ścieków bytowych, spływów powierzchniowych wód opadowych z terenów zurbanizowanych i ścieków innych niż bytowe pochodzących z innych źródeł. Do ścieków bytowych zaliczają się - powstające najczęściej w wyniku ludzkiego metabolizmu - ścieki pochodzące z instytucji takich jak biura, szkoły, kuchnie, w których przygotowywana jest żywność. Dyrektywa 91/271/EWG ma na celu ochronę środowiska przed niekorzystnymi skutkami odprowadzania niedostatecznie oczyszczonych ścieków komunalnych. Przyczynia się ona do osiągania celów ustanowionych na podstawie dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz innych właściwych przepisach prawa Unii.
Niniejsza dyrektywa powinna również mieć na celu zwiększenie synergii z dostosowywaniem się do zmiany klimatu i działaniami na rzecz odbudowy ekosystemów miejskich, w szczególności poprzez planowanie zintegrowanego gospodarowania ściekami komunalnymi, przy jednoczesnym optymalnym wykorzystaniu cyfryzacji. Co więcej, niniejsza dyrektywa powinna przyczynić się do stopniowej redukcji emisji gazów cieplarnianych z działań związanych ze zbieraniem i z oczyszczaniem ścieków komunalnych, w szczególności poprzez dalszą redukcję emisji azotu, lecz także poprzez wspieranie efektywności energetycznej i produkcji energii ze źródeł odnawialnych, a tym samym powinna przyczynić się do osiągnięcia celu na 2050 r. w zakresie neutralności klimatycznej, ustanowionego w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1119.
W 2019 r. Komisja przeprowadziła ocenę dyrektywy 91/271/EWG w ramach programu sprawności i wydajności regulacyjnej (zwaną dalej „oceną”). W wyniku tej oceny stwierdzono, że niektóre przepisy tej dyrektywy powinny zostać zaktualizowane. Zidentyfikowano trzy ważne źródła nieuwzględnionych w pełni w tej dyrektywie zanieczyszczeń ze ścieków komunalnych, których można uniknąć, a mianowicie przelewy burzowe i zanieczyszczone zrzuty spływu powierzchniowego wód opadowych z terenów zurbanizowanych, potencjalnie źle funkcjonujące systemy indywidualne, a mianowicie systemy oczyszczające ścieki bytowe, które nie trafiają do systemów zbierania, oraz małe aglomeracje, które obecnie nie są w pełni objęte dyrektywą 91/271/EWG. Te trzy źródła zanieczyszczeń wywierają znaczącą presję na jednolite części wód powierzchniowych w Unii.
Przeczytaj także: Przydomowe oczyszczalnie ścieków Zawiercie
Aby lepiej radzić sobie z zanieczyszczeniami pochodzącymi z takich aglomeracji i zapobiegać zrzutom nieoczyszczonych ścieków komunalnych do środowiska, zakres niniejszej dyrektywy powinien obejmować wszystkie aglomeracje o równoważnej liczbie mieszkańców (RLM) wynoszącej co najmniej 1 000.
Na forum Rady Europy wypracowano porozumienie dotyczące zmian w zapisach unijnej dyrektywy o oczyszczaniu ścieków komunalnych. To podstawa do negocjacji z Parlamentem Europejskim na temat ostatecznego kształtu przepisów w tym zakresie. Porozumienie zakłada elastyczność pod względem terminów i ścieżek wdrażania dyrektywy. Propozycja Rady Europy zapewnić ma równowagę między główną ambicją proponowanej zmiany, czyli usprawnieniem zbierania i oczyszczania ścieków komunalnych, a zapewnieniem państwom członkowskim elastyczności we wdrażaniu tej dyrektywy.
Cele dyrektywy - zgodnie z propozycją Komisji Europejskiej - zostały rozszerzone poza ochronę środowiska, tak by obejmowały one również ochronę zdrowia ludzi i redukcję emisji gazów cieplarnianych. Natomiast mając na względzie rozwiązanie problemu zanieczyszczeń pochodzących z małych aglomeracji, Rada Europy rozszerzyła zakres stosowania dyrektywy na wszystkie aglomeracje o równoważnej liczbie mieszkańców wynoszącej co najmniej 1250.
Dziesięć lat w działalności przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych to często okres dużych zmian. Ich impulsem jest w dalszym ciągu implementowanie standardów europejskich w zakresie ochrony środowiska oraz programy finansowania inwestycji wykorzystujące fundusze krajowe i unijne. Rok 2014 oraz kolejny były swoistym apogeum realizacji założeń trzeciej aktualizacji Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych (KPOŚK) zatwierdzonej w 2011 r. Wspomniana aktualizacja KPOŚK-u wdrożyła w życie dyrektywę Unii Europejskiej (UE) dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych, zgodnie z zasadami określonymi w traktacie akcesyjnym z terminami przejściowymi do końca 2015 r.
Trzeci termin przejściowy, który ustalono do dnia 31 grudnia 2013 r. zobowiązywał nasz kraj do uzyskania zgodności z dyrektywą 91/271/EWG w 1165 aglomeracjach, z których ładunek zanieczyszczeń biodegradowalnych stanowi 91% całkowitego ładunku zanieczyszczeń tego typu pochodzącego z aglomeracji.
Przeczytaj także: Oczyszczalnia oksydacyjna: zasady działania
Dyrektywę 91/271/EWG transponowano do polskiego systemu prawnego zakładając, że ze względów ekonomicznych i technicznych optymalny do spełnienia jest - alternatywny względem art. 5. ust. 2. - art. 5. ust. 4. Takie rozwiązanie pozwala na oczyszczanie ścieków odprowadzanych do obszarów wrażliwych w sposób mniej rygorystyczny, jeśli zostanie wykazane, że minimalna redukcja całkowitego ładunku zanieczyszczeń doprowadzanego do wszystkich oczyszczalni ścieków komunalnych wynosi co najmniej 75% w odniesieniu zarówno do azotu, jak i fosforu ogólnego. Pozwalało to wprowadzić podwyższone oczyszczanie biogenów tylko na niektórych oczyszczalniach tak, aby sumaryczna redukcja całkowitego zanieczyszczenia z terenu całego kraju była nie mniejsza niż 75% w zakresie azotu i fosforu ogólnego.
Realizując w praktyce ten przepis określono, że osiągnięcie takiego poziomu redukcji będzie możliwe przy zastosowaniu podwyższonego oczyszczania biogenów na wszystkich oczyszczalniach ścieków powyżej 15000 RLM (równoważnej liczby mieszkańców).
Komisja Europejska (KE) nie kwestionowała przyjętej przez Polskę strategii wdrażania dyrektywy 91/271/EWG, pomimo regularnej i wieloletniej sprawozdawczości z postępów prac w realizacji aż do kwietnia 2011 r. Wówczas KE zwróciła stronie polskiej uwagę na błędną interpretację postanowień Traktatu Akcesyjnego, stwierdzając że, brak stosowania art. 5 ust. 2 i kontynuacja stosowania art. 5 ust. 4 dyrektywy będzie skutkować błędnym wdrażaniem dyrektywy. Jednocześnie groziło to wystosowaniem do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wniosku przeciwko Polsce o naruszenie prawa unijnego, co mogło skutkować karami. Zburzyło to fundament, jakim było osiągnięcie celów dyrektywy 91/271/EWG, na bazie którego w 2003 r.
Dlatego początek ostatnich dziesięciu lat gospodarki ściekowej to oprócz rozpędzonego planu inwestycyjnego również prace nad zmianą założeń KPOŚK i transpozycją dyrektywy 91/271/EWG. Tym razem bazując jednak na art. 5 ust. 2. przygotowano projekt czwartej aktualizacji KPOŚK-u (pod roboczą skrótową nazwą AKPOŚK2013). Projekt ten zatwierdzono w kwietniu 2015 r. Nowa aktualizacja KPOŚK-u to również rewolucja w gminach i województwach. Była ona związana z weryfikacją obszarów aglomeracji, zgodnie z dokumentem pt. „Wytyczne do tworzenia i zmiany aglomeracji”.
Prawidłowe ustanawianie przebiegu granic aglomeracji, w tym wielkości RLM aglomeracji, miało być kluczowym elementem, który bezpośrednio będzie wpływał na właściwe ich wyposażenie w sieć kanalizacyjną i oczyszczalnie ścieków. Niestety pojawiły się problemy z interpretacją ww. wytycznych i błędy w określaniu granic aglomeracji. Brak spójności w definiowaniu potencjalnych ładunków skutkował na przykład nie uwzględnieniem w bilansie aglomeracji ładunku zanieczyszczeń z mleczarni. Dzięki temu aglomerację wyznaczono na 27000 RLM, podczas gdy oczyszczalnia ścieków obsługująca wyłącznie użytkowników aglomeracji miała obciążenie rzeczywiste 57000 RLM, przy projektowym 50000 RLM. Skutkiem tego ograniczyły się możliwości uzyskania środków pomocowych na modernizację oczyszczalni.
Przeczytaj także: Jak ustawić napowietrzanie?
Brak zgodności z KPOŚK-iem, a w konsekwencji brak ujęcia aglomeracji w Masterplanie, bo przecież oczyszczalnia ma „rezerwy”, czyli przepustowość większą niż potrzeby aglomeracji i nie wymaga inwestycji. Również w zakresie standardów oczyszczania nie kwalifikuje się do dofinansowania w ramach nowej perspektywy finansowej. Argument, że oczyszczalnia po wielu latach efektywnej pracy wymaga inwestycji nie miał znaczenia, a gmina jest zobowiązana zrealizować niezbędne nakłady ze środków własnych. Jedyną alternatywą, jak wskazał Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) - w przypadku braku możliwości wsparcia ze środków UE - pozostało skorzystanie z preferencyjnych kredytów, którymi dysponuje ów Fundusz. Na szczęście w kolejnych latach, wiele tego typu problemów związanych z wdrażaniem nowych warunków dyrektywy i błędów w wyznaczaniu aglomeracji udało się sprostować. Czasem jednak ta optymalizacja „na papierze” wielkości aglomeracji, w celu „poprawienia współczynników”, wygląda zastanawiająco. Ciekawym przykładem jest aglomeracja zatwierdzona w 2006 r.
Olbrzymie inwestycje w gospodarce ściekowej przynoszą efekty. Porównując rok 2003 do roku 2013 liczba ludności korzystającej z oczyszczalni ścieków zwiększyła się z 58% do 70%. Ogólna liczba oczyszczalni ścieków komunalnych (bez tzw. oczyszczalni przydomowych) zwiększyła się według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) z 2761 w 2013 r. do 3264 w 2017 r.
Stosowanie nowoczesnych wysokosprawnych technologii biologicznego oczyszczania ścieków, modernizacje i budowa nowych instalacji powodują, że tylko w latach 2003-2018 sucha masa wytwarzanych komunalnych osadów ściekowych zwiększyła się z 447 do 583 tys. ton na rok. Osady wytworzone w procesach oczyszczania są - z uwagi na ich charakterystykę, sposób prowadzonej stabilizacji i zagęszczania - odwadniane do wartości ok. 15-20% suchej masy, pozostałą część stanowi woda. Powoduje to rzeczywistą produkcję przez wszystkie krajowe oczyszczalnie od 2,5 do 3,5 mln ton na rok osadów, które należy przygotowywać do dalszego zagospodarowania lub przekształcenia.
Klasyczny bilans produkcji osadów zakłada zazwyczaj produkcję ok. 25 kg suchej masy osadu/RLM/rok. Natomiast stosując zaawansowane metody stabilizacji można przyjąć, że te wartości ulegną obniżeniu nawet o połowę, do 12-16 kg suchej masy osadu/RLM/rok.
Do podobnych wniosków można było dojść po analizie piątej aktualizacji KPOŚK-u, którą wprowadzono w 2017 r. W trakcie wielu dyskusji na ten temat podkreślano że ankiety i sprawozdania mają rozbieżne dane. Często potencjał oczyszczalni jest interpretowany - przez wypełniających zestawienia - jako wartości rzeczywiste. Wartości średnie rzeczywiste są mylone na przykład ze średnimi projektowanymi, lub z 85% percentylem ich wystąpienia. Również stosowanie różnych jednostek przeliczeniowych (metry sześcienne czy RLM) sprzyja pomyłkom.
Warto przy tym zaznaczyć, że problem z prowadzeniem gospodarki osadowej oczyszczalni ścieków nie jest tylko problemem ostatnich dziesięciu lat. Trwa on w zasadzie od czasu wdrożenia pierwszego KPOŚK-u z 2003 r. Wprowadzenie dokładnie dziesięć lat temu rozporządzenia w sprawie katalogu odpadów (zgodnie z DzU z 2014 r., poz. 1923) i kodu 19 08 05 - „Ustabilizowane komunalne osady ściekowe” było transpozycją prawa unijnego do prawodawstwa polskiego.
W opinii wielu ekspertów (m.in. Izby Gospodarczej „Wodociągi Polskie”) tłumaczeniem, które precyzyjniej określa kod 19 08 05, powinno być sformułowanie: „Przetworzone osady z komunalnych oczyszczalni ścieków”.
Dokument „Strategia postępowania z komunalnymi osadami ściekowymi na lata 2019-2022” przygotowany przez Ministerstwo Środowiska i przyjęty 18 listopada 2018 r., zaowocował wyłącznie dyskusją w branży. Na wstępie tego opracowania stwierdzono że „ …Przedmiotem strategii jest stworzenie warunków i wykreowanie mechanizmów sprzyjających rozwiązaniu narastającego problemu zagospodarowania komunalnych osadów ściekowych stanowiących odpady”. W dalszej części opracowania podkreślono, że nie obejmuje ona działań w zakresie inwestycji w linie osadowe oczyszczalni ścieków, w technologie ich przetwarzania, zapobieganie powstawaniu odpadów, w dezintegrację osadów ściekowych, odzysk fosforu z osadów, zagęszczanie, odwadnianie czy kondycjonowanie.
Tymczasem wprowadzono „nowe” rozporządzenie w sprawie komunalnych osadów ściekowych z dnia 6 lutego 2015 r. (DzU 2015, poz. 257), którego treść zasadniczo nie różni się od poprzedniego rozporządzenia. Bardziej rygorystycznie potraktowano jednak dwa zagadnienia. Pierwszym jest badanie gruntów przed zastosowaniem osadów, a drugim samo wprowadzenie osadu do gruntu. W 2021 r. ważną dyskusję w środowisku eksploatatorów wywołały, uzupełnienia w tym rozporządzeniu, które wprowadziły istotne, z punktu widzenia stabilizacji osadów ściekowych, zmiany w § 2 w ust. 1, dodając pkt 8. Doprecyzowano również metody referencyjne badań komunalnych osadów ściekowych. Zwiększono wymaganą częstotliwość badań, którą uzależniono od obciążenia oczyszczalni ścieków równoważną liczbą mieszkańców. Prawodawca dał na wprowadzenie opisanych powyżej zmian 48 miesięcy od dnia ogłoszenia. Oznacza to, że zaczną one obowiązywać od 14 stycznia 2026 r. i nie podjął żadnych innych działań.
W świetle obecnego postrzegania osadów ściekowych w krajach unijnych i zmian przepisów krajowych kierunek działań jest nieuchronny. Jednak oprócz świadomości decydentów musi być powiązany z instrumentami finansowymi na jego realizację. Gospodarka osadowa stanowi od wielu lat nierozwiązany problem, brakuje wizji na kompleksowe zagospodarowanie osadów ściekowych w następnych latach dla mniejszych i średnich oczyszczalni ścieków.
Sytuacji z osadami ściekowymi nie poprawiło również wejście w życie 1 stycznia 2016 r. rozporządzenia ministra gospodarki w sprawie kryteriów oraz procedur dopuszczania odpadów do składowania na składowisku odpadów danego typu (DzU z 2013 r., poz. 38). Wykluczyło ono możliwość deponowania osadów ściekowych na składowiskach. Problemy eskalowały, kiedy od grudnia 2018 r. w warszawskiej oczyszczalnia „Czajka” zepsuła się spalarnia osadów. Kłopoty z zagospodarowaniem osadów z tej oczyszczalni i szukanie możliwości na terenie całego kraju zbiegło się ze wzrostem rynkowych cen zagospodarowania tego rodzaju odpadów. Często wzrosty te były kilkukrotne i dochodziły nawet do poziomu powyżej 500 zł za tonę osadu wywożonego z oczyszczalni.
Pozytywne w tym wszystkim było na pewno „szukanie” przez operatorów oczyszczalni rozwiązań ograniczających finalną ilość wytwarzanych osadów. Przykładem takich działań była wymiana urządzeń do mechanicznego odwadniania na efektywniejsze.
Pomimo braku jasnej polityki państwa w zakresie gospodarki osadowej oraz dedykowanych funduszy, pojawiają się jednak inicjatywy oddolne. Są one inicjowane przez same przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne szukające swojej własnej drogi w zakresie zagospodarowania osadów. Powstają instalacje fermentacji beztlenowej, które wykorzystują dodatkowe surowce do prowadzenia koferementacji. Zastosowanie znajduje przy tym hydroliza, czy dezintegracja osadów, która zwiększa możliwości bilansowania się energetycznego oczyszczalni. W ramach tych oddolnych inicjatyw budowane są także instalacje do przekształcania osadów w produkty nawozowe. Przedsiębiorstwa przygotowują się do wdrażania idei circular economy - gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ), zgodnie z kierunkami działań nakreślonymi przez KE w 2015 r.
W sierpniu 2022 r. weszła w życie część przepisów Ustawy z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy - Prawo wodne oraz niektórych innych ustaw (DzU z 2022 r., poz. 1549). W zakresie opracowania w „zbiorze tych innych ustaw” znalazła się Ustawa z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. W ustawie Prawo wodne doprecyzowano art. 2 ust. Natomiast znowelizowana ustawa z o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (DzU z 2022 r., poz. 2519) nałożyła - od 1 stycznia 2023 r. - na wszystkie gminy w Polsce obowiązek prowadzenia ewidencji zbiorników bezodpływowych na nieczystości ciekłe (tzw. szamb) oraz ewidencji przydomowych oczyszczalni ścieków i kontroli ich regularnego opróżniania.
Przyczyną zmian była „kolejna opinia” skierowana do Rzeczypospolitej Polskiej 20 maja 2020 r. przez KE w związku z uchybieniem zobowiązaniom ciążącym na Polsce na mocy niektórych przepisów Dyrektywy Rady 91/271/EWG dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych. Zaktualizowana ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach wprowadziła obowiązek prowadzenia ewidencji i kontroli przez wójtów, burmistrzów lub prezydentów miast. Za niewykonywanie obowiązków grożą ww. organom kary pieniężne.
Z początkiem sierpnia bieżącego roku upływa termin, do którego gminy mają zakończyć kontrolę i spis szamb oraz przydomowych oczyszczalni na swoim terenie. Czasu jest zatem niewiele i tu znów zarówno włodarze gminy, jak i przedsiębiorstwa wodociągowe koordynują wywiązanie się z nałożonych obowiązków. Lepsza kontrola i wiedza na temat funkcjonowania na terenie gmin zbiorników bezodpływowych i przydomowych oczyszczalni jest potrzebna. Szacuje się że w kraju 93% ścieków ze zbiorników bezodpływowych nie dociera do oczyszczalni. Badania przeprowadzone przez Najwyższą Izbę Kontroli mówią że 77,4% nieruchomości niepodłączonych do sieci kanalizacyjnej nie było objętych umowami na wywóz nieczystości. Jednak zwiększone w ostatnim okresie kontrole wpłynęły c...
tags: #założenia #dyrektywy #dotyczącej #oczyszczalni #ścieków #komunalnych
