Zasoby Wody Pitnej w Polsce: Rocznik Statystyczny GUS
- Szczegóły
Zasoby wodne Polski są niewielkie w porównaniu do innych państw europejskich. Charakteryzuje je ponadto duża zmienność sezonowa i nierównomierne rozmieszczenie. Decyduje o tym przede wszystkim niska, zróżnicowana przestrzennie suma opadów atmosferycznych, dość duże parowanie, a także niewystarczające retencjonowanie wody.
Ponad 70% zasobów wodnych w Polsce stanowią zasoby wód powierzchniowych, natomiast niecałe 30% wody podziemne. Wielkość odpływu powierzchniowego w Polsce jest ważna głównie z powodu ograniczonego dostępu do wody i coraz niższych opadów. Jest to tempo spływania wody z powierzchni gleby uzależnione od różnych czynników (np. tekstura gleby, nachylenie stoku itp.).
Stosunek odpływu powierzchniowego do opadów określa zasobność Polski w wodę. W ostatnich latach wielkości tych zjawisk nie napawają nadzieją, wręcz odwrotnie- przewiduje się coraz dłuższe susze hydrologiczne i coraz więcej zjawisk ekstremalnych.
Średni roczny odpływ wód powierzchniowych (łącznie z dopływami z zagranicy), w latach 1985-2017 wyniósł 58,5 km3, a z obszaru kraju 51,0 km3. ,,Stosunek wielkości odpływu do opadu wynosi w Polsce średnio 0,28, tzn. że zaledwie 28% opadów odpływa z terenu kraju. Największa objętość odpływu przypada na dorzecze Wisły (55% rocznego odpływu), znacznie mniejsza na dorzecze Odry (25%), Rzeki Przymorza (9,5%) i na pozostałe zlewnie. Dopływ spoza granic kraju stanowi 12,6% całkowitych zasobów wód płynących” (Gutry‑Korycka 2018)
Średnia roczna ilość wody przypadająca w roku na jednego mieszkańca Polski wynosi ok. 1600 m3 i jest 2,5 razy mniejsza od średniej europejskiej i 4,5 razy mniejsza od przeciętnej dla świata. W niektórych regionach jest ona jeszcze niższa np. na obszarze województwa łódzkiego wynosi ok. 1000 m3/rok/osobę, a w okolicach Łodzi nie przekracza nawet 500 m3/rok/osobę. W tych warunkach niezbędne jest retencjonowanie wody i ciągła kontrola stanu ilościowego i jakościowego jej zasobów.
Przeczytaj także: Gdzie kupić wodę destylowaną?
W roku bardzo suchym zasoby te mogą być mniejsze niż 40 km3, a w roku bardzo mokrym - większe niż 90 km3. Retencja powierzchniowa (jeziora, bagna) wynosi 17,4 km3, zaś retencja glebowa 19,6 km3. Zbiorniki retencyjne w Polsce posiadają małą pojemność. Zatrzymują tylko 6% rocznego odpływu wód w kraju. To zbyt mało dla zapewnienia dostatecznej ochrony przed okresowymi nadmiarami lub niedoborami wody.
Zasoby Wód Powierzchniowych
Poniższa tabela przedstawia zasoby wód powierzchniowych w Polsce w latach 2010, 2015, 2016 i 2017.
| Wyszczególnienie | 2010 | 2015 | 2016 | 2017 |
|---|---|---|---|---|
| Opady w mm | 802,9 | 501,2 | 701,2 | 789,2 |
| Opady w km3 | 251,1 | 156,7 | 219,3 | 246,8 |
| Odpływ całkowity w km3 | 86,9 | 40,8 | 41,4 | 61 |
| Odpływ na 1 km2 w dam3 | 277,9 | 130,5 | 132,4 | 195,1 |
| Odpływ na 1 mieszkańca w dam3 | 2,3 | 1,1 | 1,1 | 1,6 |
| Odpływ z obszaru kraju w km3 | 73,6 | 36 | 36,4 | 54,3 |
| Odpływ z obszaru kraju na 1 km2 w dam3 | 235,4 | 115,2 | 116,4 | 173,5 |
| Odpływ z obszaru kraju na 1 mieszkańca w dam3 | 1,9 | 0,9 | 0,9 | 1,4 |
Źródło: „Mały Rocznik Statystyczny Polski 2018”, Zakład Wydawnictw Statystycznych, GUS 2018, dostęp w internecie: stat.gov.pl
Zasoby wszystkich wód podziemnych nie są w pełni rozpoznane. Ocenia się, że zasoby wód pierwszego poziomu wodonośnego wynoszą ok. 76 km3, a rocznie odnawia się ok. 30% tej ilości. Natomiast zasoby głębszych poziomów szacowane są na 21 km3.
Na obszarze blisko 80% powierzchni kraju występują poziomy wodonośne mające charakter użytkowy, z których można pobierać wodę w sposób trwały. To różni zasoby wodne Polski od większości państw europejskich. Zdecydowana większość zasobów odnawialnych wód podziemnych w Polsce (ok. 75%) występuje w czwartorzędowych poziomach wodonośnych tworzonych przez piaszczysto‑żwirowe osady międzymorenowe.
Przeczytaj także: Inwestycje w Jakość Wody w Proszówkach
Zasoby Eksploatacyjne Wód Podziemnych
Poniższa tabela przedstawia zasoby eksploatacyjne wód podziemnych w hm3/h w latach 2010, 2015, 2016 i 2017.
| Wyszczególnienie | 2010 | 2015 | 2016 | 2017 |
|---|---|---|---|---|
| Z utworów geologicznych: czwartorzędowych | 11 380 | 11 678 | 11 790 | 11 864 |
| Z utworów geologicznych: trzeciorzędowych | 1 785 | 1 857 | 1 886 | 1 910 |
| Z utworów geologicznych: kredowych | 2 343 | 2 438 | 2 466 | 2 494 |
| Z utworów geologicznych: starszych | 1 669 | 1 724 | 1 743 | 1 753 |
| OGÓŁEM | 17 177 | 17 697 | 17 885 | 18 021 |
Źródło: „Mały Rocznik Statystyczny Polski 2018”, Zakład Wydawnictw Statystycznych, GUS 2018, dostęp w internecie: stat.gov.pl
Niedobór wody występuje wówczas, gdy zapotrzebowanie na wodę jest większe niż dostępne zasoby wodne. Analizy zjawiska niedoboru wody powinny uwzględniać zarówno czynniki naturalne decydujące o obiegu wody, jak i uwarunkowania antropogeniczne związane poborem wody i jej wykorzystaniem.
Przyczyny niedoboru wody w Polsce są różnorodne. Można stwierdzić, że Polska poprzez zróżnicowaną strukturę przyrodniczą wpływającą na obieg wody jest niejako skazana na występowanie regionalnych jej niedoborów. Zasoby wód w Polsce są bowiem rozmieszczone w sposób nierównomierny. Pas pojezierzy oraz południowe rejony kraju charakteryzują się większymi zasobami wód powierzchniowych. W tych regionach występują jednak niedobory wód podziemnych. Z kolei środkowa część Polski ma problem z obniżeniem zasobów wód powierzchniowych, natomiast na odpowiednim poziomie kształtują się zasoby wód podziemnych (najwyższe w Polsce, eksploatacyjne zasoby wód podziemnych występują na obszarze Kujaw i Mazowsza).
Wspomniany niedobór zasobów wód powierzchniowych w centralnej Polsce jest wywołany wyraźną dysproporcją między wysokością opadu i parowania, które to czynniki decydują o niekorzystnych cechach klimatycznego bilansu wodnego, który jest wskaźnikiem umożliwiającym określenie stanu uwilgotnienia środowiska przy wykorzystaniu danych meteorologicznych.
Przeczytaj także: Woda mineralna Józef: Zalety
Obniżenie opadów w centralnej Polsce, jest spowodowane m.in. cieniem opadowym polegającym na zatrzymywaniu opadów po zawietrznej stronie wzniesień pasa pojezierzy. Widać to wyraźnie na przykładzie Pojezierza Pomorskiego (suma opadów przekracza 700 mm) i sąsiadującego z nim od południa Pojezierza Wielkopolskiego (gdzie suma opadów jest o ponad 200 mm niższa).
Przejściowe położenie Polski w strefie kontaktu kontynentalnych i oceanicznych mas powietrza powoduje, że opady wykazują dużą zmienność sezonową. Dodatkowym czynnikiem niekorzystnie wpływającym na zasoby wodne kraju są pojawiające się coraz częściej bezśnieżne zimy.
Coraz częściej występują w Polsce trzy etapy suszy: atmosferyczna, glebowa i hydrologiczna. Towarzyszy temu nasilenie erozji wietrznej gruntów uprawnych, spadek poziomu wód rzecznych oraz częstsze występowanie niżówek hydrologicznych. To z kolei powoduje zwiększenie zasilania rzek przez wody podziemne, czego konsekwencją jest obniżenie ich zwierciadła. W efekcie w różnych regionach kraju występują niedobory wody.
Istotny wpływ na zmniejszenie zasobów wodnych ma także ogromne zapotrzebowanie na wodę ze strony przemysłu, rolnictwa i gospodarki komunalnej. W 2017 roku 83% poboru wód stanowiły wody powierzchniowe a 17% podziemne. Największy pobór wód występuje w centralnej i północno‑zachodniej części kraju (województwa: mazowieckie, wielkopolskie).
Pobór Wód Powierzchniowych i Podziemnych
Poniższa tabela przedstawia pobór wód powierzchniowych i podziemnych w Polsce w latach 2010, 2015, 2016 i 2017.
| Wyszczególnienie | 2010 | 2015 | 2016 | 2017 |
|---|---|---|---|---|
| Pobór wody (w hm3) ogółem | 10 866 | 10 503 | 10 581 | 10 080 |
| Ze źródeł: wód powierzchniowych | 9 173 | 8 770 | 8 841 | 8 357 |
| Ze źródeł: wód podziemnych | 1 625 | 1 677 | 1 688 | 1 673 |
| Ze źródeł: wód z odwadniania zakładów górniczych oraz obiektów budowlanych | 69 | 55 | 3 | 50 |
| Na cele: produkcyjne (poza rolnictwem, leśnictwem, łowiectwem i rybactwem) | 7 651 | 7 463 | 7 493 | 7 035 |
| Na cele: nawodnień w rolnictwie i leśnictwie oraz napełniania i uzupełniania stawów rybnych | 1 153 | 992 | 1 043 | 1 018 |
| Na cele: eksploatacji sieci wodociągowej | 2 062 | 2 048 | 2 046 | 2 028 |
Rejony największych, stałych niedoborów wody pokrywają się z obszarami dynamicznej urbanizacji, dla której charakterystyczna jest duża koncentracja ludności, intensywnego rozwoju przemysłu, zwłaszcza paliwowo‑energetycznego i wydobywczego oraz terenami użytkowanymi rolniczo. Występują one m.in. na obszarze Górnego Śląska, w okolicach Krakowa, Warszawy, Łodzi i innych dużych ośrodków miejsko‑przemysłowych.
Zapotrzebowanie na wodę w przemyśle jest głównie zaspokajane z zasobów wód powierzchniowych. Jedynie 3% stanowią wody podziemne, a 4% przypada na wodę krążącą w obiegu zamkniętym. W przemyśle największy udział w wykorzystaniu wody ma przemysł paliwowo‑energetyczny (89% ogólnego zużycia wody w przemyśle). Na kolejnych miejscach sytuuje się przemysł chemiczny (7%) i metalurgiczny (3%).
Istotne znaczenie w powstawaniu niedoboru wód ma również przemysł wydobywczy, choć jego oddziaływanie nie łączy się z poborem wody do celów technologicznych, ale odwadnianiem obszarów eksploatacji złóż. Funkcjonowanie kopalń (podziemnych i odkrywkowych) jest bowiem przyczyną powstania leja depresyjnego na otaczającym terenie powodującego wysychanie studni, degradację szaty roślinnej, utratę bioróżnorodności, zanikanie rzek i cieków oraz straty w sektorze rolnym. Szacuje się, że wykopy o głębokości dochodzącej do 100 m powodują obniżenie zwierciadła wód podziemnych w promieniu 10‑15 km. Lej depresyjny sąsiedztwie odkrywkowej kopalni węgla brunatnego w Bełchatowie ma powierzchnię 450 km2.
Niedobór wody powoduje istotne konsekwencje dla rozwoju przemysłu. Woda jest bowiem wszechstronnie wykorzystywana - bezpośrednio w procesach produkcyjnych, ale także jako chłodziwo lub nośnik ciepła. Deficyt wody może stać się więc barierą ograniczającą produkcję przemysłową. Rozwiązaniem jest wprowadzenie nowoczesnych, ale jednocześnie bardzo kosztownych technologii produkcji wykorzystujących zamknięty obieg wody.
Gospodarka komunalna ma ok. 20% udział w poborze wody. Głównym źródłem wody w sieci wodociągowej są wody podziemne, które mają znacznie lepszą jakość. W 2017 r. w eksploatacji sieci wodociągowej stanowiły one 72%. Przeciętne zużycie kształtuje się na poziomie 100‑150 dm³/osobę. Z tej objętości tylko 3 dm³/osobę zużywane są do picia i gotowania, pozostała część po wykorzystaniu w postaci ścieków komunalnych jest kierowana do sieci kanalizacyjnej. Przeciętnie (wg różnych źródeł) 36% wody w gospodarstwie domowym przeznaczane jest do mycia, 30% do spłukiwania WC, 15% do prania, 10% do mycia naczyń, 6% do sprzątania, 3% do picia i gotowania.
Nadmierny pobór wód do celów komunalnych z ujęć wód podziemnych jest przyczyną powstawania lejów depresyjnych - w rejonie Gdańska lej depresyjny ma ok. 300 km2, w rejonie Lublina ok. 250 km2.
Niedobór wody powoduje istotne konsekwencje dla gospodarki komunalnej. Odczuwamy je już dzisiaj, zwłaszcza w sezonie letnim, kiedy np. decyzją władz miast i gmin coraz częściej wprowadzane jest racjonowanie wody i zakaz jej wykorzystywania do innych celów niż bytowe. Tymczasem ogromna ilość wody dostarczana wraz z opadem na teren miasta marnuje się, szybko bowiem odpływa siecią kanalizacyjną. Częściowym rozwiązaniem tego problemu może być retencja wody opadowej, którą można przeznaczyć do celów komunalnych (z wykluczeniem zastosowań bytowych).
Występujące zwłaszcza w sezonie letnim niedobory wody powodują znaczne straty w rolnictwie i leśnictwie oraz gospodarce łąkarskiej. Jest to poważny problem, bowiem z roku na rok susza rolnicza obejmuje coraz większą powierzchnię gruntów rolnych. W 2018 roku wystąpiła na niemal całym obszarze Polski, obejmując 63% gruntów ornych. Z tego względu stan tzw. suszy glebowej jest na bieżąco kontrolowany przez System Monitoringu Suszy Rolniczej prowadzony przez Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa. Szacuje się, że powtarzające się w kolejnych latach stany suszy mogą wywołać spadek produkcji roślinnej o ok. 7%, a przy braku działań zapobiegawczych nawet o 25%, w tym zmniejszenie nawet trzy lub czterokrotnie produkcji ziemniaków. Powierzchnia gruntów wyłączonych z użytkowania ze względu na spadek możliwości produkcyjnych może osiągnąć nawet 50% w stosunku do stanu obecnego.
Przyczyną niedoboru (zwłaszcza wody pitnej) może być także chemiczne i biologiczne zanieczyszczenie wód powierzchniowych i podziemnych, którego źródłem jest przemysł, gospodarka komunalna i rolnictwo. Niedobór ten nie przejawia się jednak, jak w poprzednio omówionych przypadkach, bezwzględnym zmniejszeniem zasobów wodnych, ale ograniczoną dostępnością wód o odpowiedniej jakości.
tags: #woda #pitna #rocznik #statystyczny #GUS
