Rybnik Liderem Programu Czyste Powietrze: Raport o Jakości Powietrza
- Szczegóły
Polski Alarm Smogowy opublikował ranking najaktywniejszych miejscowości w Programie Czyste Powietrze. To pierwsze takie zestawienie, które prezentuje „ranking wszechczasów”, czyli statystyki od początku funkcjonowania ulubionego programu Polaków. Zestawienie wygrywa Rybnik, którego mieszkańcy złożyli największą liczbę wniosków. Udało nam się porozmawiać z włodarzem tego miasta.
Ranking Programu Czyste Powietrze
Ranking obejmuje lata 2018-2023. Uwzględnia dwa kryteria: liczbę wniosków o wymianę starych urządzeń grzewczych oraz liczbę wniosków odniesioną do liczby budynków jednorodzinnych w danej gminie. Biorąc pod uwagę liczbę wniosków, na pierwszym miejscu spośród wszystkich 2477 gmin w Polsce znajduje się Rybnik. Przoduje z liczbą 6481 złożonych wniosków. Pod względem liczby wniosków w przeliczeniu na liczbę budynków jednorodzinnych w gminie pozycję lidera zajmuje śląska gmina Radlin. Oprócz Rybnika w ciągu ostatnich lat największa liczba wniosków została złożona w Częstochowie, Łodzi, Jaworznie i Radomiu.
Drugie zestawienie to odniesienie liczby wniosków do budynków jednorodzinnych w danej gminie. Tu króluje wspomniany Radlin, za nim są Jejkowice i Rydułtowy. To oznacza, że podium przypada gminom ze Śląska. Kolejne trzy miejsca to: Górno ze świętokrzyskiego, Lyski ze śląskiego i Igołomia-Wawrzeńczyce z krakowskiego obwarzanka w Małopolsce.
Rybnik - Od Zagłębia Smogu do Antysmogowego Lidera
Przypadek Rybnika jest szczególny. Jeszcze kilka lat temu śląskie miasto było zagłębiem smogu. Opisywaliśmy to na naszych łamach wielokrotnie. W 2017 r. Rybnik z powodu smogu zawiesił zajęcia w szkołach i przedszkolach. Z kolei w 2020 r. publikowaliśmy niepokojące badania dotyczące rybnickich dzieci.
Rybniczanie złożyli niemal 6,5 tys. wniosków w programie Czyste Powietrze. W mieście mieszka 131 tys. osób. Okazuje się, że u polskich dzieci wykryto średnio pięć razy wyższe stężenie czarnego węgla niż u badanych z Francji. Jest to rakotwórczy składnik zanieczyszczonego powietrza, który odkłada się w naszych organizmach. - Nigdy wcześniej czegoś takiego nie widziałem - mówił wtedy epidemiolog prof. Tim Nawrot, komentując polsko-francusko-belgijskie badania. Polegały one na porównaniu stężeń tak zwanego „czarnego węgla” w moczu dzieci z Rybnika i Strasburga.
Przeczytaj także: Oczyszczalnia ścieków – Rybnik, opinie mieszkańców
Cztery lata później w Rybniku można spokojnie oddychać. Co prawda wciąż zdarzają się smogowe dni, ale ich liczba zauważalnie spadła. - Jeszcze w 2010 r. mieliśmy 134 dni smogowe. W 2023 takich dni było tylko 16! - mówi nam Piotr Kuczera, prezydent Rybnika. Dodaje, że podstawowym czynnikiem, który wpłynął na lepszy stan powietrza, jest wymiana źródeł ciepła przez samych mieszkańców. - Pogoda ma wpływ, ale nie aż tak duży - podkreśla Kuczera zapytany przez SmogLab.
Europejskie Centrum Czystego Powietrza (ECAC) sprawdziło na przykładzie Rybnika, co wpłynęło na poprawę jakości powietrza. Badano na ile do tej poprawy przyczyniają się działania antysmogowe, a na ile jest to wynik czynników meteorologicznych. Jak wynika z analizy ECAC, które badało poprawę jakości powietrza w Rybniku w ostatnich latach, aż 71 proc. poprawy uzyskano dzięki działaniom antysmogowym takim jak wymiana starych, najbardziej zanieczyszczających powietrze urządzeń grzewczych, tzw. kopciuchów, w których spalany jest węgiel lub drewno. - Zaledwie 29 proc. poprawy można przypisać czynnikom meteorologicznym, czyli efektowi „ciepłej zimy” - mówi Dominika Mucha, wiceprezeska ECAC-u i dodaje, że Rybnik może służyć za wzór skuteczności działań antysmogowych dla innych samorządów. - Jestem dumny z naszego miasta i z rybniczan - komentuje wspomniany prezydent Piotr Kuczera. Mieszkańcy podjęli ten wysiłek i z pełną konsekwencją przystąpili do wymiany kopciuchów. Te działania oparliśmy na trzech filarach: edukacja, dotacja i kara. Szczególnie w naszym mieście przejęto się pierwszymi dwoma. Po pierwsze działania edukacyjne przynoszą skutek, a po drugie bardzo dobrze wykorzystaliśmy opcje dotacyjne, co widać zresztą w dzisiejszym rankingu - zauważa włodarz.
Dodaje też, że „dobrze zagrała synergia między administracją publiczną, a oddolnymi działaniami mieszkańców”. - Pracę na samym dole wykonywał też Rybnicki Alarm Smogowy. Dziś ta zmiana jest bardzo widoczna - zauważa Kuczera.
Aktywność Samorządów Kluczem do Poprawy Jakości Powietrza
Wśród dwudziestu najaktywniejszych samorządów w Czystym Powietrzu najwięcej jest gmin z województwa śląskiego. W zestawieniu pokazującym liczbę wniosków o dotację w odniesieniu do liczby budynków jednorodzinnych w danej gminie, aż 16 gmin na 20 najaktywniejszych pochodzi z tego województwa.
Polski Alarm Smogowy podkreśla, że to przede wszystkim od aktywności samorządu lokalnego zależy stopień poprawy jakości powietrza. - Tam, gdzie samorząd działa prężnie i pomaga mieszkańcom przy wymianie starych źródeł ciepła, tam widać efekty w postaci czystszego powietrza - mówi Andrzej Guła, lider PAS. - W Rybniku i Radlinie prowadzono też wiele kampanii. Ich celem było zachęcanie mieszkańców do sięgania po dotacje. To właśnie dzięki tej postawie i tak dużemu zaangażowaniu ze strony samorządu gminy te znalazły się na szczycie rankingu - dodaje Guła.
Przeczytaj także: Technologia Oczyszczania w Kłokocinie
Poprawa jakości powietrza w Rybniku jest spektakularna. W 2010 roku odnotowano 134 smogowych dni, w 2014 r. - 127, w 2018 r. - 108, w 2021 r. - 67, a w 2023 r. zaledwie 16 dni z przekroczeniami dopuszczalnego dobowego poziomu pyłu zawieszonego PM10. - Poprawę jakości powietrza udało się uzyskać dzięki wymianie kilkunastu tysięcy kopciuchów w ostatnich latach w ramach Czystego Powietrza czy ze środków zdobywanych przez samorząd w innych źródłach - mówi Janusz Piechoczek, działacz PAS i Rybnickiego Alarmu Smogowego. Piechoczek dodaje, że jeszcze kilka lat temu Rybnik był na czele rankingu Światowej Organizacji Zdrowia najbardziej zanieczyszczonych miejsc w Europie. Obecnie jest na dobrej drodze do tego, aby osiągnąć jakość powietrza zgodną ze standardami WHO.
Program Czyste Powietrze - Inicjatywa na Rzecz Zdrowszego Klimatu
Czyste Powietrze to dziesięcioletni program Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który został uruchomiony w 2018 r. Jego założeniem jest poprawa jakości powietrza poprzez wymianę źródeł ciepła i poprawę efektywności energetycznej budynków jednorodzinnych.
W kwietniu program zostanie poddany modyfikacji, zmieni się kilka reguł jego funkcjonowania. Jakie są główne założenia zmian, które wchodzą w życie od 22 kwietnia? Ukrócenie nieuczciwych praktyk i lepsza ochrona osób korzystających z dotacji. Dzięki temu dotacja ma trafiać do tych, którzy rzeczywiście jej potrzebują.
Celem programu jest wymiana 3 milionów „kopciuchów” (pozaklasowych kotłów na węgiel i drewno) do 2029 r. Według barometru Czystego Powietrza, który prowadzi PAS, do końca lutego 2024 r. złożono 689 tys. wniosków na wymianę kopciuchów, co stanowi 23 proc. założonego celu.
Jakość Powietrza w Polsce w Perspektywie Europejskiej
Według raportu „Jakość powietrza w Europie w 2021 r.” (ang. "Air quality in Europe 2021”) autorstwa Europejskiej Agencji Środowiska (ang. European Environment Agency - EEA) jakość powietrza w Unii Europejskiej nadal negatywnie wpływa na zdrowie ludzi. W 2019 r. zanieczyszczenie powietrza doprowadziło do 307 tys. przedwczesnych zgonów w UE.
Przeczytaj także: Wymagania na stanowiska w oczyszczalni
Sprawa Rybnika w Sądzie - Walka o Prawo do Czystego Powietrza
W 2015 r. mieszkaniec Rybnika pozwał Skarb Państwa - Ministra Środowiska oraz Ministra Energii, wnosząc tym samym o zadośćuczynienie w wysokości 50 tys. zł za naruszenie swoich dóbr osobistych przez zanieczyszczenie powietrza w mieście w okresie jesienno-zimowym. Jak utrzymywał powód, ze względu na przekraczane normy pyłu PM10 m.in. w trakcie ferii zimowych nie mógł wyjść z dziećmi na zewnątrz i uprawiać sportu. Mężczyzna powołał się na naruszenie przez państwo prawa do życia w czystym środowisku, zdrowia, ochrony życia prywatnego i mieszkania, a także swobodnego przemieszczania się.
W 2018 r. Sąd Rejonowy w Rybniku oddalił powództwo mieszkańca wskazując, że zanieczyszczone powietrze nie stanowi naruszenia dobra osobistego m.in. w postaci zdrowia. Sąd nie uznał też prawa do życia w czystym środowisku za podlegające ochronie dobro osobiste.
Po oddaleniu powództwa do walki o prawo do oddychania czystym powietrzem zaangażował się RPO. - RPO argumentował, że zły stan środowiska - sprzeczny z art. 13 dyrektywy CAFE (dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy) - jest źródłem naruszenia dóbr osobistych powoda. RPO wskazał, że Konstytucja (art. 74 ust. Diametralnie inaczej do opisywanej sprawy odniósł się Sąd Okręgowy w Gliwicach, który w grudniu br. orzekł, że długotrwałe zanieczyszczenie powietrza narusza dobro osobiste wspomnianego rybniczanina. Jak poinformowało biuro RPO, za zaniechania Skarb Państwa będzie musiał wypłacić zadośćuczynienie w wysokości 30 tys. zł.
Świadomość Ekologiczna Polaków a Problem Smogu
Fundacja More in Common Polska, we współpracy z Polskim Alarmem Smogowym i agencją Profeina, przeprowadziła wiosną najbardziej kompleksowe badanie opinii dotyczące zanieczyszczenia powietrza w naszym kraju. Raport zatytułowany “Pełną piersią? Wnioski są alarmujące: aż 87% z nas ma pełną świadomość szkodliwości pyłów i gazów w powietrzu.
Po niemal 10 latach walki o czyste powietrze, smog osadził się w naszej świadomości jako jeden z problemów, które powinny być rozwiązane przez rządzących. Wyniki badań pokazują, że wciąż sporo osób kojarzy zanieczyszczenie powietrza jako problem miejski, podczas gdy smogowi rekordziści to przede wszystkim miejscowości mniejsze - często miasteczka i wsie - ze względu na to, że to w tego typu miejscowościach znajduje się najwięcej tzw. “kopciuchów”, czyli starych kotłów na węgiel i drewno, które emitują dużo zanieczyszczeń. Warto, aby rządzący bardziej aktywnie podeszli do budowania tej świadomości w społeczeństwie.
Według danych KOBiZE, głównym winowajcą w skali kraju pozostają domowe źródła ogrzewania. Spalanie węgla i drewna odpowiada za 85% emisji pyłów PM2.5. Mimo to widać światełko w tunelu. GIOŚ w corocznych raportach wykazuje stopniową poprawę. Między 2015 a 2024 rokiem średnioroczne stężenie pyłów PM2.5 w Polsce spadło o 35%. Niestety, ostatni rok przyniósł niepokojące wzrosty na niektórych stacjach pomiarowych.
W walce z trucizną pomagają uchwały antysmogowe, które obowiązują już w 14 z 16 województw, obejmując zasięgiem 93,4% ludności kraju. Przez siedem lat trwania programu „Czyste Powietrze” udało się wymienić milion kopciuchów. Nadal jednak zimą normy są regularnie przekraczane. Ponad 2 miliony domów wciąż ogrzewanych jest starymi piecami, a tyle samo budynków wymaga ocieplenia.
Świadomość, że oddychanie zanieczyszczonym powietrzem szkodzi zdrowiu, jest dziś powszechna - niezależnie od wieku, płci czy miejsca zamieszkania. Okazuje się, że w kwestii czystego powietrza Polacy są wyjątkowo zgodni. 57% z nas uważa, że domowe piece na węgiel niszczą nasze zdrowie. Połowa badanych oczekuje większego zaangażowania władz w walkę o zdrowe płuca.
Poziomy Jakości Powietrza - Wartości Indeksu Jakości Powietrza (AQI)
| Poziom AQI | Wartość Indeksu | Opis | Zagrożenie dla Zdrowia |
|---|---|---|---|
| Dobra | 0 - 50 | Jakość powietrza jest uznawana za zadowalającą, a zanieczyszczenie powietrza stanowi niewielkie ryzyko lub jego brak. | Niewielkie ryzyko lub jego brak |
| Średnia | 51 - 100 | Jakość powietrza jest dopuszczalna; jednak niektóre zanieczyszczenia mogą być umiarkowanie szkodliwe dla bardzo małej liczby osób, które są niezwykle wrażliwe na zanieczyszczenie powietrza. | Umiarkowanie szkodliwe dla bardzo małej liczby osób wrażliwych |
| Niezdrowa dla osób wrażliwych | 101 - 150 | U osób wrażliwych mogą wystąpić negatywne skutki dla zdrowia. Większość populacji może nie odczuwać negatywnych objawów. | Negatywne skutki dla osób wrażliwych |
| Niezdrowa | 151 - 200 | Każdy może zacząć doświadczać negatywnych skutków zdrowotnych; U osób wrażliwych mogą wystąpić poważniejsze skutki zdrowotne. | Możliwe negatywne skutki dla każdego, poważniejsze dla osób wrażliwych |
| Bardzo niezdrowa | 201 - 300 | Ostrzeżenie zdrowotne, poziom alarmowy. Bardzo prawdopodobny negatywny wpływ na całą populację. | Bardzo prawdopodobny negatywny wpływ na całą populację |
| Zagrożenie dla życia | 300+ | Alarm Zdrowotny: każdy może doświadczyć poważniejszych skutków zdrowotnych. | Każdy może doświadczyć poważniejszych skutków zdrowotnych |
tags: #rybnik #jakość #powietrza #raport
