Złota Opaska z Odwróconymi Greckimi Liśćmi: Historia i Symbolika
- Szczegóły
Kodeks Gertrudy, rękopis niezwykły pięknem iluminacji i zagadkowością swych dziejów, już w XVIII i XIX wieku zachwycał miłośników starożytności friulańskiego Cividale.
Na początku XX stulecia wszedł na stałe do obiegu naukowego, wprowadzony w roku 1901 monografią pióra niemieckich badaczy, Heinricha V. Sauerlanda i Arthura Haseloffa, a w 1906 - obszernym omówieniem Nikołaja P. Kondakowa.
Obfitość publikacji poświęconych ottoń-skiej części psałterzowej Kodeksu stopniowo usuwała w jej cień XI-wieczne dopełnienia, wywołujące znacznie więcej kontrowersji.
Całościowe więc opracowanie Gertrudiańskiej części stawało się coraz pilniejszym postulatem badawczym, szczególnie po opublikowaniu nowej edycji tekstu przez ks. Waleriana Meysztowicza w roku 1955.
Ostatnie lata przyniosły ożywienie zainteresowań Kodeksem w Cividale.
Przeczytaj także: Wszystko o opasce odwróconej
We Włoszech ukazała się edycja faksymilowa rękopisu pod redakcją Claudio Barberiego, z obszernym komentarzem zamieszczonym w osobnym tomie (Friuli-Venezia Giulia 2000).
W polskiej historiografii szczególne miejsce zajmują dwie publikacje: studium historycznoliterackie Modlitw Gertrudy pióra Teresy Michałowskiej (Warszawa 2001) oraz krytyczna edycja Modlitw z Kalendarzem, opracowana przez Brygidę Kiirbis we współpracy z Małgorzatą H. Malewicz (Kraków 2002).
We wszystkich tych pracach Xl-wieczne miniatury zdobiące Modlitewnik Gertrudy zajęły miejsce nad wyraz skromne.
Gertruda, córka króla Polski Mieszka II i niemieckiej margrabianki Rychezy, należała dzięki swemu pochodzeniu - Przypomnijmy, że była spokrewniona i skoligacona z wieloma europejskimi dworami, w tym z cesarskimi Bizancjum i Niemiec - ale także - jak się domyślamy - starannemu wykształceniu, do elity ówczesnej Europy.
Wychowana w Polsce i w Niemczech w duchu kultury łacińskiej, większą część życia spędziła na Rusi Kijowskiej, najpierw jako żona wielkiego księcia kijowskiego Izjasława Jarosławowicza, a po jego śmierci jako księżna--matka pod opieką synów, ukochanego Jaropełka-Piotra, a później Światopełka-Michała zasiadającego na kijowskim tronie.
Przeczytaj także: Problem z opaską filtra powietrza w C4 Picasso?
Nie poniechawszy nigdy przywiązania do tradycji łacińskiej, podzielać musiała z wieloma współczesnymi sobie przybyszami z Zachodu zachwyt dla piękna i artystycznego rozmachu Kijowa, prawdziwie „najświetniejszej ozdoby Grecji” według słów Adama z Bremy, skoro ozdobienie miniaturami swego osobistego zbioru modlitw napisanych po łacinie zleciła mistrzom bizantyńsko-ruskiego kręgu.
Jakże wymowne w tym kontekście wydaje się zestawienie łacińskiego brzmienia imienia księżnej, piszącej o sobie w modlitwach ego Gertruda, z zamieszczonym na pierwszej karcie Modlitewnika jej wizerunkiem, w którym księżna ukazana w głębokiej proskynezie na bizantyński sposób, określona została inskrypcją zapisaną cyrylicą.
Dzięki stypendium Fundacji z Brzezia Lanckorońskich na trzymiesięczny pobyt we Włoszech w 1993 roku miałam wyjątkową okazję poznania z autopsji wielu dzieł sztuki wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej, a nade wszystko przejmującą możliwość studiowania Kodeksu Gertrudy w oryginale.
Rękopis przechowywany od 1229 roku w Cividale, wpisany do katalogu pod numerem cod. CXXXV1 (dawniej: codici sacri 6), liczy obecnie 233 pergaminowe karty o wymiarach około 24 x 19 cm w XVlll-wiecznej oprawie z dwóch deseczek obciągniętych barwioną na czerwono skórą, z dwoma srebrnymi szyldzikami z wierzchu.
Rękopis składa się, najogólniej rzecz ujmując, z dwóch zasadniczych części, różnych pod względem czasu powstania, treści zapisów oraz tematyki i proweniencji artystycznej iluminacji.
Przeczytaj także: Srenrma i rola ministranta: Opaska
Część starszą stanowi łaciński Psałterz Egberta, dzieło benedyktyńskiego mnicha Ruodprechta z lat osiemdziesiątych X wieku.
W ostatniej ćwierci XI wieku Gertruda, żona księcia Izjasława, nadała tej księdze nowy kształt, dołączając do niej swój prywatny modlitewnik, ozdobiony pięcioma miniaturami figuralnymi i drobnymi motywami ornamentalnymi.
W obecnym stanie zachowania rękopisu pierwszą część osobistego modlitewnika Gertrudy stanowi odrębny poszyt pergaminowy, dołączony na początku kodeksu, drugą zaś pojedyncze modlitwy i jedna miniatura, naniesione na wolne karty Psałterza Egberta.
Przechowywany w Cividale rękopis początkowo określano terminem Liber Gertrudis lub Codex Gertrudianus.
Nazwy tej użyto po raz pierwszy w odniesieniu do całego rękopisu w roku 1494 w inwentarzu biblioteki kapitulnej w Cividale: „liberdictus sancte Gertrudis”.
Zachował ją również pierwszy badacz Kodeksu, Michele della Torre e Vatsassina, kanonik w kolegiacie Cividale i konserwator w Museo Archeologico di Cividale (1757-1844), choć był świadom, iż rękopis składa się w rzeczywistości z dwóch części powstałych w różnym czasie.
Podejmując tę myśl w roku 1901, niemieccy uczeni Heinrich V. Sauerland i Arthur Haseloff oddzielili ottoński Psałterz Egberta od późniejszych dodatków Gertrudy i XII-wiecznych zapisów dokonanych w Zwiefalten.
I choć rękopis w Cividale nazwali imieniem księżnej, jednak w tytule książki pierwszeństwo przyznali pierwszemu określeniu: Der Psalter Erzbischof-Egberts von Trier. Codex Gertrudianus in Cividale'.
W niniejszej książce w odniesieniu do całości rękopisu używana jest nazwa Kodeks Gertrudy, ponieważ to z woli księżnej Gertrudy obie części zostały zespolone w taki sposób, by księga stanowiła niedającą się rozdzielić całość.
Modlitwy, wyodrębnione już przez XVII- i XVIII-wiecznych badaczy, częściowo cytowane i reprodukowane przczH.V. Sauerlanda i A. Haseloffa(1901), opublikowane zostały w całości wraz z kalendarzem dopiero w roku 1955 przez ks. Waleriana Meysztowicza, jednak, jak wykazali liczni recenzenci tej edycji, nie bez błędów i opuszczeń⁴.
Nowa edycja tekstu w opracowaniu Małgorzaty H. Malewicz i Brygidy Kürbis ukazała się w roku 2002.
Poprzedziło ją tłumaczenie modlitw na język polski wraz z syntetycznym komentarzem o stanie badań, datowaniu, a także pochodzeniu i treści modlitw, opublikowane przez B. Kürbis w 1998 roku.
Od roku 2000 Kodeks Gertrudy dostępny jest szerszemu ogółowi w edycji faksymilowej, opatrzonej komentarzami zamieszczonymi w osobnym tomie, wydanymi pod redakcją Claudio Barberiego, niestety bez udziału polskich badaczy.
Jedynie Laura Pani, analizując tekst modlitw, powołuje się m.in. na edycję ks. W.
Układ i treść Modlitw Gertrudy zostały szczegółowo omówione przez B. Kürbis i M.H. Malewicz, tu więc przypomniane zostaną w ogólnym tylko zarysie.
Pierwszą modlitwę kieruje Gertruda do Boga, po niej zaś następują modlitwy o wstawiennictwo (kolejno do: św. Piotra, Archanioła Michała, wszystkich Aniołów, Apostołów, Ewangelistów i Świętych Pańskich) i w intencji (króla).
W dalszych B. Kürbis wyróżnia kilka wątków nabożnych, m.in. „królewski”, eucharystyczny, apologie mszalne, nawiązania do liturgii mszy i godzin, w intencji zmarłych i za grzeszników, pokutne oraz hymny uwielbienia Matki Boskiej.
Autorka, wskazując łacińskie pierwowzory lub odpowiedniki Modlitw Gertrudy, za najbliższe całemu ich zbiorowi uznaje karolińskie Libriprecum z początku IX wieku.
W ujęciu Teresy Michałowskiej Modlitwy Gertrudy są przede wszystkim źródłem wiedzy o samej Gertrudzie, która dała w nich wyraz własnym przeżyciom religijnym, ale także ogromnej miłości do ukochanego syna Piotra i nieopuszczającego jej lęku o jego losy.
Podkreślając pierwszorzędne znaczenie tych osobistych tonów w Modlitwach, Michałowska stwierdza ogólniejszą zależność całego zbioru od łacińskich libelli precum z IX-XI wieku, wskazując zarazem szczegółowe zbieżności pomiędzy nimi, jak np. graficzne wyodrębnienie na początkowych kartach korpusu czternastu modlitw zapisanych w takim samym porządku i brzmieniu jak w Li-hellusprecum z wieku XI, spisanym prawdopodobnie w Subiaco (Rzym, Biblioteka Watykańska, cod. Chigi D VI 79)⁶.
Podobnie treści teologiczne Modlitw Gertrudy są w ocenie Michałowskiej zgodne z głównymi założeniami teologii zachodniego chrześcijaństwa.
Równie konwencjonalne są także silnie zaznaczone w nich wątki penitencyjne, eschatologiczne pro defunctis oraz błagalne in tribulatione.
Wskazane odstępstwa od reguł tłumaczy Michałowska „przemożną chęcią Gertrudy mówienia o sobie: rejestrowania własnych doznań duchowych i stanów emocjonalnych wykraczających [...] poza standardy określone nie tylko przez modlitwę prywatną XI w., ale i przez ówczesną twórczość autobiograficzną”⁷.
Osobiste wątki, rozpoznane w poszczególnych modlitwach, konfrontuje Michałowska z innymi przekazami pisanymi o Gertrudzie oraz ogólniejszymi faktami z historii Polski, Niemiec i Rusi w drugiej połowie XI wieku, kreśląc przejmującą biografię, czy też - jak sama piszę - „impresję biograficzną” pobożnej, zatroskanej o losy syna, kniahini.
Przyjęty przez Gertrudę sposób włączenia modlitw i nowych miniatur w obręb Psałterza sprawia, że pierwotny zamysł ideowy czy też - używając języka historii sztuki - program ikonograficzny ilustracji tych modlitw można jedynie zrekonstruować w toku wielopłaszczyznowej analizy.
tags: #opaska #złota #odwrócona #greckie #liście #historia
