Odwrócona Lekcja Języka Niemieckiego: Metodyka, Motywacja i Relacje Uczeń-Nauczyciel
- Szczegóły
Pomysł na napisanie tego tekstu zrodził się po udziale autora w webinarium "Gute Vorsätze für meinen Unterricht", które 21 stycznia 2021 r. poprowadziła dr Olga Sacharowa. Tematyka webinarium, poświęconego planowaniu procesu dydaktycznego, zostanie w tym artykule rozszerzona o kwestię podtrzymywania relacji między uczniem a nauczycielem w czasie nauczania zdalnego.
Wraz z rozwojem pandemii koronawirusa zdalny model nauczania stał się standardem w polskiej edukacji systemowej. Może to jednak oddziaływać na relacje zarówno w samym zespole klasowym, jak i między klasą a nauczycielem.
Celem tego artykułu jest ukazanie wybranych problemów dydaktycznych, które wpływają na sukces ucznia, kształtują jego motywację i utrzymują pozytywne relacje z nauczycielem. Mimo że akcent zostanie położony na lekcję języka niemieckiego, proponowane działania mogą znaleźć zastosowanie w nauczaniu innych języków obcych.
Relacje Uczeń-Nauczyciel: Pierwszy Etap Kształtowania
Na potrzeby dalszych rozważań można założyć, że pierwszy etap kształtowania relacji między uczniem a nauczycielem odbywa się jeszcze przed lekcją - niejako w głowie nauczyciela.
Model Analizy Dydaktycznej Wolfganga Klafki
W webinarium jako sposób planowania lekcji języka niemieckiego zaproponowano model analizy dydaktycznej niemieckiego pedagoga Wolfganga Klafki (1962). Prelegentka wydzieliła sześć elementów stanowiących bazę modelu:
Przeczytaj także: Sterowniki i usterki ASUS K52J
- Cele nauczania (Lenrziele)
- Położenie wyjściowe (Ausgangslage)
- Działania ucznia (Lernaktivitäten)
- Działania nauczyciela (Lehraktivitäten)
- Formy pracy (Arbeitsund Sozialforum)
- Materiały nauczania (Lernmaterialien)
Wszystkie te elementy mają potencjał zarówno do rozwijania sprawności językowych, jak i stwarzania okazji do doświadczania emocji w czasie lekcji.
Emocje i Motywacja w Procesie Uczenia się
W psychologii temat emocji i motywacji jest dobrze poznany. Emocja jest definiowana jako „subiektywny stan psychiczny, uruchamiający priorytet dla związanego z nią programu działania. Odczuwaniu emocji towarzyszą zwykle zmiany somatyczne, ekspresje mimiczne i pantomimiczne oraz specyficzne zachowania” (Maruszewski i in. 2008: 514).
W czasie lekcji uczniowie mogą przeżywać różne emocje, pozytywne i negatywne, które są reakcjami na np. określoną aktywność, interakcję z rówieśnikami lub nauczycielem. Emocje, zwłaszcza pozytywne, mogą stanowić bodziec do działania, np. wykonania nowego ćwiczenia, będąc ważnym ogniwem procesów motywacyjnych.
Uczeń pozytywnie nastawiony do wykonania zadania, zachęcony formą, treścią lub sposobem wprowadzenia zadania przez nauczyciela, będzie zmotywowany do jak najlepszego wykonania. Sama aktywność jest w stanie uruchomić kolejne emocje i przez to zwiększyć szansę na odniesienie sukcesu.
Natomiast u ucznia doświadczającego negatywnych emocji w reakcji na aktywność lub kontakt z nauczycielem mogą pojawić się trudności w realizacji stawianych mu wymagań, wskutek czego jego chęć do pracy na lekcji będzie niska, a przedmiot i nauczyciel staną się źródłem negatywnych skojarzeń.
Przeczytaj także: Zastosowanie wężyków do filtra osmozy
To, jak uczeń radzi sobie z emocjami, jak wpływają one na efektywność uczenia się, w tym również odczuwanie satysfakcji z odnoszonych sukcesów, oraz komunikację z nauczycielem, wynika ze zdolności ucznia do regulacji emocji. Regulacja emocji odbywa się poprzez radzenie sobie jednostki z napięciem emocjonalnym, które w zależności od różnych czynników sytuacyjnych przybiera wartość negatywną lub pozytywną, przekładając się na mniejszy lub większy poziom zaangażowania w wykonywanie określonej aktywności.
Bodźce występujące np. podczas kontaktu ucznia z nauczycielem, powodują, że uczeń czuje się bardziej lub mniej bezpieczny, przez co lepiej lub gorzej reguluje swoje emocje i zdolność do podejmowania konkretnych aktywności. Mechanizm regulacji emocji wiąże się bezpośrednio z motywacją.
Pobudzenie emocjonalne pozwala zatem na pojawienie się motywu, czyli uruchomienie specjalnego programu działania, umożliwiając realizację określonej czynności - osiągnięcie założonego celu. Niebagatelne znaczenie dla powodzenia procesu uczenia się ma również motywacja wewnętrzna, dzięki której jednostka (uczeń) podejmuje i kontynuuje aktywność, ponieważ jest ona źródłem pozytywnych wzmocnień, dając tym samym satysfakcję.
Zadaniem nauczyciela powinno być takie projektowanie i realizowanie lekcji, by wyzwalać w uczniach ten rodzaj motywacji - budzić u nich zainteresowanie rozwijaniem poziomu języka. Należy ponadto zwrócić uwagę na fakt, że za ujawnienie się motywacji wewnętrznej u uczniów mogą odpowiadać pozytywne relacje z nauczycielem oraz uznanie dla jego kompetencji.
Niemniej warto pamiętać, że poziom motywacji wewnętrznej jest zróżnicowany indywidualnie, przy czym na uwagę zasługują zwłaszcza dwa czynniki: wytrwałość i poczucie skuteczności, które są ze sobą powiązane. Można przyjąć, że wytrwałość będzie wskazywać na to, jak bardzo uczeń koncentruje się na danej aktywności i czy w ogóle ją ukończy. Z kolei poczucie skuteczności będzie determinowało to, czy wykonanie aktywności zakończy się sukcesem, tj. spełni określone wymagania.
Przeczytaj także: Odwrócona osmoza: Twój przewodnik
W zgodzie ze wspomnianym na wstępie modelem Klafki, zostaną tutaj zaproponowane działania, które mają na celu zarówno rozwijanie sprawności w zakresie języka niemieckiego, jak i regulowanie emocji. Rzecz jasna, będzie to tylko pewna propozycja, która nadaje się do dalszej modyfikacji - w zależności od tego, z jakimi uczniami i na jakim poziomie pracuje dany nauczyciel.
Uczenie się języka może stać się dla każdego ucznia bodźcem motywującym. Dlatego wypada zawsze przyjąć, że nawet w grupie z jakiegoś powodu zniechęconej do uczenia się języka (niemieckiego) odpowiednie działania dydaktyczne, zapewniające jednocześnie atmosferę do bezpiecznej regulacji emocji, przyniosą pozytywny skutek. Nie ma oczywiście gwarancji, że działania podejmowane przez nauczyciela przyniosą szybkie zmiany, niemniej ich wdrażanie znajduje uzasadnienie w wiedzy psychologicznej.
Podejście uwzględniające uwarunkowania osobowościowe ucznia jest zresztą zgodne z Europejskim Systemem Opisu Kształcenia Językowego. Każdy uczeń dysponuje indywidualnym stylem poznawczym, własnym systemem wartości, zróżnicowanymi postawami, odmiennym poziomem motywacji itp.
Cele Nauczania
Obszar celów nauczania, wynikających z podstawy programowej, specyfiki programu nauczania, ale też z założeń przyjętych przez nauczyciela, należy w szkolnictwie do najbardziej podstawowych. Powszechnie znana jest ponadto taksonomia Benjamina Blooma (1965), która stanowi swego rodzaju instrukcję planowania lekcji opartych na różnych celach. Co ciekawe, między celami według modelu Klafki a elementami taksonomii istnieją pewne podobieństwa - chodzi zwłaszcza o wiedzę (Wissen), działanie (Tun) i postawę (Haltung/Meinung), które w języku ucznia wskazują na wiedzę faktograficzną, zastosowanie wiedzy w praktyce oraz ewaluację, czyli umiejętność wyrażania opinii, a w terminologii psychologicznej odzwierciedlają wiedzę deklaratywną, proceduralną oraz postawy.
Cele są tym, co niejako buduje strukturę lekcji - wyznaczają pewien zakres wiedzy, którą uczeń będzie miał okazję opanować w trakcie lekcji. Wypada przy okazji dodać, że cele nie przekładają się bezpośrednio na pamięciowe opanowanie materiału czy natychmiastowe zrozumienie nowych zagadnień - cele co najwyżej inicjują oraz porządkują proces uczenia się, ale efekty kształcenia nie muszą być od razu widoczne.
Z tego względu cele nauczyciela nie zawsze pokrywają się z celami ucznia - zbyt wiele celów zaplanowanych przez nauczyciela na jednej jednostce lekcyjnej ma niewielkie szanse na zrealizowanie. Co więcej, nadmiar wymagań na ogół utrudnia uczenie się i negatywnie oddziałuje na motywację.
W kontekście regulacji emocji i kształtowania relacji w czasie lekcji wydaje się, że nauczyciel powinien tak dobierać cele, by uczeń był w stanie im sprostać, ale przede wszystkim widzieć swój udział w ich osiąganiu, co może również być efektem dobrej atmosfery w trakcie lekcji. Oznacza to, że aktywności ucznia z jednej strony muszą być powiązane z celami dydaktycznymi, a z drugiej - nauczyciel powinien wspierać ucznia w realizacji tych aktywności.
Przykładowo: uczeń poznaje zasadę tworzenia czasu przeszłego Perfekt - wie, jak tworzyć imiesłów Partizip II, a następnie - na tej podstawie - układa poprawne zdania z podanych wyrazów. Potrafi w końcu, po wykonaniu kilku ćwiczeń typowo gramatycznych, wyrazić prostą opinię, np. Dein neues Hemd hat mir wirklich gut gefallen. Już tak prosta aktywność, jeśli będzie rzeczywiście efektem pracy ucznia, stanie się jego sukcesem, wywołując pozytywne emocje, które następnie zwiększą jego poziom motywacji, np. uczeń chętnie, z większym zaangażowaniem, wykona kolejne zadanie.
Jest to oczywiście sytuacja idealna, w której wykonanie zadania przynosi określoną reakcję psychologiczną. W rzeczywistości istnieje szereg czynników zakłócających, jak choćby samopoczucie, nastawienie do nauki, postawa wobec przedmiotu itp. Nauczyciel, który ma na uwadze stany emocjonalne ucznia, może próbować tak pokierować lekcją, by zminimalizować ich negatywny efekt.
Cele mogą ponadto być ukierunkowane na konkretny obszar lekcji. Uświadomienie sobie przez nauczyciela między innymi, z jaką grupą uczniów pracuje, jaki prezentują poziom języka oraz jakie są ich potrzeby, pozwoli również na lepsze zaprojektowanie lekcji - precyzyjne określenie celów.
Przy tej okazji warto podkreślić nieocenioną wartość informacji zwrotnej, która jest współcześnie podstawą oceniania kształtującego, będąc jednocześnie formą wsparcia emocjonalnego, tak potrzebnego w warunkach zapośredniczonej komunikacji. Można by jeszcze dodać, że w zasadzie planowanie każdej nowej lekcji zaczyna się od rozpoznania położenia wyjściowego.
Aktywności Ucznia
Uczestnictwo ucznia w lekcji języka (niemieckiego) wymaga podejmowania zróżnicowanych aktywności, w tym zwłaszcza skutecznej interakcji z nauczycielem i rówieśnikami. Co więcej, jak już podkreślono, podstawową kwestią powinna być możliwość takiego wyrażania emocji, by nie powodowały one niepotrzebnego stresu ani nie zakłócały relacji z nauczycielem.
Planowanie, a następnie prowadzenie lekcji zdalnej dałoby się sprowadzić do trzech nierozłącznych i uzupełniających się aspektów: form pracy (jakie sprawności językowe będą rozwijane, za pomocą jakich działań itp.), materiałów nauczania (jakie teksty, filmy, nagrania itp. będą wykorzystane) oraz szeroko pojętych sposobów wspierania procesu regulacji emocji i wzmacniania relacji interpersonalnych.
Formy pracy będą tutaj traktowane jak pojęcie szersze, przynajmniej częściowo obejmujące swym zakresem materiały nauczania, gdyż realizacja form pracy, np. indywidualne rozwijanie sprawności rozumienia ze słuchu, wymaga z jednej strony planu (czego uczniowie będą słuchać, co zrobią w trakcie słuchania, a co po odsłuchu itp.), z drugiej zaś strony przyjmuje postać konkretnych zadań (np. test typu prawda czy fałsz) bądź ćwiczeń doskonalących wybrane zagadnienia językowe.
Wśród działań służących wspieraniu uczniów, które nauczyciel możne podejmować niezależnie od planowanych form pracy i materiałów, trzeba by wskazać przede wszystkim dobrą komunikację z klasą, co powinno oznaczać wsłuchiwanie się w potrzeby uczniów. Ważne jest stwarzanie takiej atmosfery, która będzie sprzyjać regulowaniu emocji w bezpieczny sposób. To w zasadzie nauczyciel ma zadanie niejako odczytywać sygnały od uczniów świadczące o napięciu emocjonalnym i na tej podstawie wdrażać strategie umożliwiające złagodzenie dystresu (por. Czub 2004: 66). Może to czynić przez komunikaty pokazujące, że rozumie sytuację ucznia.
Istotne będą wzmocnienia pozytywne za najmniejsze nawet sukcesy.
tags: #odwrócona #lekcja #język #niemiecki #metodyka
