Oczyszczalnia ścieków Kaszów koło Krakowa: Informacje o Jurze Krakowskiej i ochronie środowiska
- Szczegóły
Pomiędzy Krakowem a Wieluniem rozciąga się Wyżyna Krakowsko-Wieluńska. Nazwa „Jura” pojawiła się na przełomie XIX i XX wieku i stała się najpopularniejszym określeniem tego regionu.
Termin „Jura” jest pochodzenia obcego. Na pograniczu Szwajcarii i Francji wznosi się pasmo górskie o tej nazwie, a utwory geologiczne, z których jest zbudowane, po raz pierwszy tam właśnie zostały zbadane i opisane. Dlatego też odpowiedni okres geologiczny w erze mezozoicznej nazwano jurą, a ponieważ znaczna część Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej zbudowana jest z wapieni okresu jurajskiego, zapożyczono nazwę Jura dla określenia tego regionu.
Julian Zinkow pisał: „W odczuciu turystów i krajoznawców określenie „Jura” jest najbardziej dźwięczne i najpełniej odzwierciedla wszystkie najpiękniejsze i niepowtarzalne w innych regionach Polski uroki tej krainy. Kiedy słyszą owo „magiczne” słowo „Jura”, w wyobraźni ich bezwzględnie jawią się kontury wapiennych skał, bądź w formie ostańców, w najrozmaitszych kształtach ostro rysujących się na tle błękitu nieba, bądź szybko biegnących chmur, bądź jako stromościenne zbocza jarów - skalnych kanionów, słynących z piękności i niepowtarzalnego uroku dolinek podkrakowskich; skalne, jałowcowe i piaszczyste pustynie, wartkie wody Białej Przemszy i Rudawy, duże połacie lasów Ojcowskiego Parku Narodowego, ziejące ciemnymi otworami wyloty setek jaskiń i schronisk skalnych”.
Jura jest regionem wyjątkowym, krainą niezwykłych kontrastów. Spotkać tu można występujące obok siebie elementy przyrody różnych, bardzo odległych nieraz obszarów. Żaden z pozostałych regionów naszego kraju nie może poszczycić się większą różnorodnością. Nigdzie indziej w Polsce nie spotkamy tak bogatego krajobrazu o charakterze krasowym.
Wyżyna Krakowsko-Wieluńska nie stanowi całkiem jednolitego grzbietu, lecz jest wyraźnie rozczłonkowana. Zaznaczają się w jej obrębie istotne różnice regionalne, uwarunkowane budową geologiczną oraz odmienną rzeźbą i krajobrazem. Dla Jury Krakowskiej charakterystyczny jest wybitnie mozaikowy układ biocenoz. Na stosunkowo małym obszarze sąsiadują ze sobą zgrupowania roślinności o skrajnie różnych wymaganiach ekologicznych i pochodzeniu. Przejścia między takimi zbiorowiskami wynoszą czasami zaledwie kilkadziesiąt centymetrów!
Przeczytaj także: Przydomowe oczyszczalnie ścieków Zawiercie
W wyróżniających się szczególnie urozmaiconą rzeźbą terenu „dolinkach podkrakowskich” oraz Ojcowskim Parku Narodowym, na powierzchni paru hektarów dostrzec można nawet kilkanaście różnych zbiorowisk roślinnych. Na Wyżynie Krakowskiej występuje ok. 60 naturalnych i półnaturalnych zbiorowisk roślinnych. W lasach, zajmujących około 20% powierzchni Jury, stwierdzono 16 odrębnych zespołów leśnych.
Do najbardziej interesujących należą reliktowe zespoły górskie występujące tu z dala od swych zwartych zasięgów. Na cienistych zboczach dolin zachowała się żyzna buczyna karpacka oraz jaworzyna górska. Do wartościowych zbiorowisk należy ciepłolubna buczyna storczykowa, reprezentująca element południowoeuropejski i zajmująca silnie nasłonecznione, skaliste zbocza oraz wzgórza wapienne. To osiągające tu kres swego zasięgu, południowe zbiorowisko, poza Wyżyną Krakowską stwierdzono tylko w Pieninach. Innymi zespołami lasów bukowych są kwaśna buczyna niżowa i buczyna sudecka.
Zupełnie odmienny charakter mają zbiorowiska łęgowych lasów liściastych występujące na siedliskach wilgotnych i zabagnionych. Spotykamy je przede wszystkim w Puszczy Dulowskiej oraz w postaci niewielkich fragmentów w dolinach Wisły i Rudawy, a niekiedy także w wilgotnych dnach dolinek jurajskich. W Puszczy Dulowskiej zachowały się dość rozległe powierzchnie podmokłych łęgów jesionowo-olszowych. Jednym z najrzadszych zbiorowisk leśnych w Polsce jest łęg wiązowy.
W krajobrazie Wyżyny dominują jednak zbiorowiska nieleśne. W dnach dolin, wzdłuż potoków występuje wiele półnaturalnych zbiorowisk łąkowych o różnym stopniu wilgotności, a także coraz rzadziej spotykane zbiorowiska torfowiskowe i szuwarowe. W Puszczy Dulowskiej oraz w dolinie Wisły zachowały się niezwykle bogate w rzadkie gatunki łąki trzęślicowe z kosaćcem syberyjskim, pełnikiem europejskim, goryczką wąskolistną, mieczykiem dachówkowatym, storczykami. Na żyźniejszych stanowiskach występują łąki rdestowe, ostrożeniowe.
Odrębne środowisko tworzą charakterystyczne dla Jury bystre potoki i źródła krasowe. Ich cechą jest silne natlenienie oraz duża zawartość dwutlenku węgla, sprzyjające bujnemu rozwojowi roślinności, która przez prawie cały rok pokrywa dna potoków. Południową granicę Jury Krakowskiej stanowi natomiast dolina Wisły.
Przeczytaj także: Oczyszczalnia oksydacyjna: zasady działania
Znaczna różnorodność warunków siedliskowych spowodowała, że na Wyżynie Krakowskiej wykształciła się lub zachowała z poprzednich okresów klimatycznych bardzo bogata szata roślinna, nigdzie indziej w Polsce w tak dużym urozmaiceniu nie spotykana. Flora roślin naczyniowych (kwiatowych) liczy ok. 1300 gatunków, co stanowi połowę flory polskiej.
Występuje tu bardzo dużo gatunków podlegających ochronie prawnej oraz znajdujących się na czerwonej liście roślin zagrożonych w Polsce. Wśród roślin naczyniowych jest ich przeszło 70. Należą tu liczni przedstawiciele flory górskiej i kserotermicznej, a także wiele roślin związanych ze środowiskami wodnymi, jak np. aldrowanda pęcherzykowata, oraz podmokłymi, np. turzyca bagienna, kosaciec syberyjski, goryczka wąskolistna czy fiołek bagienny, mający na Jurze jedyne stanowisko w Polsce. Do roślin objętych ochroną i umieszczonych na czerwonej liście należy także większość rodziny storczykowatych.
Na terenie tym spotykamy rośliny występujące na oderwanych od swych zwartych zasięgów, reliktowych stanowiskach. Z tych zaś wyróżniają się liczebnością gatunki górskie i stepowe. Przeciwieństwem roślin górskich pod względem wymagań siedliskowych jest flora kserotermiczna i ciepłolubna. Ta licząca prawie 300 gatunków grupa, reprezentująca południowy i południowo-wschodni element geograficzny, jest szczególnie charakterystyczna dla Wyżyny Krakowskiej. Należą tu stepowe trawy, np. ostnica Jana, kostrzewa bruzdkowana, oraz okazałe gatunki dwuliściennych ziół, jak oman wąskolistny, rumian żółty, dziewanna austriacka, przetacznik ząbkowany i wiele innych.
W dolinie Dłubni oraz w Dolinie Ojcowskiej rośnie rzadki na wyżynie aster gawędka oraz ostrożeń panoński. Na słonecznych zboczach i skałach występuje kilka gatunków kserotermicznych macierzanek: nagolistna, panońska, Marschala, austriacka. Szczególnie interesująca jest macierzanka wczesna, występująca w Polsce jedynie na skałach wapiennych Wyżyny Krakowskiej, gdzie ma reliktowe stanowisko, znacznie oddalone od swego centrum występowania w południowej i wschodniej Europie.
Bardzo interesująca jest grupa gatunków północnych (borealnych), z których rosnąca w bagiennym borze Puszczy Dulowskiej turzyca kulista ma tu stanowiska położone 500 km na południe od strefy swojego występowania. Towarzyszą jej gwiazdnica długolistna oraz bagno zwyczajne.
Przeczytaj także: Jak ustawić napowietrzanie?
Świat zwierząt Wyżyny Krakowskiej również odznacza się szczególnym bogactwem i różnorodnością. Stwierdzono tu 50 gatunków ssaków, ponad 170 gatunków ptaków (w tym ok. 150 lęgowych), ok. 20 gatunków płazów i gadów oraz 25-30 gatunków ryb. Faunę bezkręgowców reprezentuje ponad 1200 gatunków motyli, 700 gatunków chrząszczy, 250 gatunków pszczołowatych i prawie 100 gatunków mięczaków.
Fauna dużych ssaków, z uwagi na gęste zaludnienie Wyżyny, jest natomiast uboga. Na uwagę zasługuje występujący w Puszczy Dulowskiej łoś. Z innych ssaków można wymienić: sarnę, dzika, borsuka, kunę leśną, zająca szaraka, bobra, wydrę, chomika europejskiego.
Wyjątkową wartość przyrodniczą ma fauna nietoperzy. Spośród 21 gatunków krajowych, na terenie Jury występuje aż 19. Takim bogactwem nie może poszczycić się żaden inny region w Polsce. Niektóre, jak podkowiec duży oraz nocek orzęsiony, nie występują w innych rejonach Polski.
Wśród niezwykle bogatej fauny ptaków, obejmującej prawie 50% awifauny Polski, występują gatunki rzadkie, takie jak: bocian czarny, zimorodek, derkacz, dzierzba gąsiorek. Drapieżne ptaki reprezentują: trzmielojad, jastrząb gołębiarz, puszczyk, krogulec, błotniaki zbożowy, łąkowy i stawowy, myszołów włochaty, orlik krzykliwy, drzemlik, kobuz i kruk, a sowy: puszczyk, płomykówka, sowa uszata, pójdźka.
Bardzo bogata jest fauna bezkręgowców. Prócz istniejących form ochronnych proponuje się utworzenie 6 rezerwatów przyrody oraz trzech użytków ekologicznych i jednego zespołu przyrodniczo-krajobrazowego. W projekcie planu ochrony Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego znajduje się również propozycja utworzenia użytków ekologicznych: lasu łęgowego w Przegorzałach oraz łąk w Kostrzu, których powołania domagają się od kilku lat organizacje ekologiczne.
Przyroda Wyżyny Krakowskiej została w znacznym stopniu ukształtowana przez działalność człowieka. Pierwsze ślady istot ludzkich datowane są na ok. 120 tys. lat p.n.e., ale człowiek prowadzący wówczas koczowniczy tryb życia i gospodarkę zbieracko-łowiecką w niewielkim stopniu przyczyniał się do przeobrażenia środowiska. Prymitywne kultury nie wywarły większego wpływu na krajobraz i przyrodę Jury. Dopiero od neolitu, tj. ok. 4000 lat p.n.e. człowiek zaczął wywierać coraz wyraźniejszy wpływ na przyrodę, wypalając lasy pod uprawę roli i hodowlę.
Niszczenie lasów nasiliło się w VI i VII w., kiedy pojawiły się pierwsze grodziska obronne. Z czasem w ich sąsiedztwie zaczęto zakładać osady rolnicze. Były to jednak tylko niewielkie osiedla usytuowane na skraju lasów i drzewostany niszczono jedynie w ich bezpośrednim otoczeniu. Teren Wyżyny jeszcze w XII w. pokryty był zwartym płaszczem leśnym. Towarzyszące zamkom osadnictwo rozwinęło się w średniowieczu. Czas istotnych przekształceń krajobrazu to okres „wielkich lokacji”. Trwał on od XIII w. do XV w., lecz właśnie wtedy wytyczono układy przestrzenne większości dzisiaj istniejących miast i wsi. Karczunek puszcz pod osadnictwo przetrzebił je radykalnie.
W dolinach rzek, wykorzystując energię wody budowano systemy młynówek napędzających różnego typu zakłady przemysłowe. Powszechnie zakładane były stawy dla hodowli ryb, a także zbiorniki wody pitnej. Od XII w. rozpoczął się rozwój kopalnictwa kruszców, przeważnie rud ołowiu, żelaza i srebra, później również węgla. Powstały także liczne kamieniołomy. Okres ten trwał do końca XVII w., aż złoża zaczęły się wyczerpywać. Efektem rozwoju kopalnictwa, hutnictwa i osadnictwa było wyniszczenie do końca XVIII w. ogromnych powierzchni leśnych. Kompleksy leśne zachowały się jedynie w rejonach trudno dostępnych lub bardziej oddalonych od osiedli. W najlepszym stanie przetrwały lasy w sąsiedztwie zamków, które od XIV w.
Najbardziej zabójcze dla przyrody Jury okazało się jednak ostatnie 200 lat. Żywiołowy rozwój przemysłowy zachodniej części Jury rozpoczął się na początku XIX w. (kopalnie węgla kamiennego, huty cynku). Pod koniec lat czterdziestych XIX w. wybudowano linię kolejową z Krakowa do Mysłowic, co umożliwiało dalszą rozbudowę przemysłu w tej okolicy. W związku z wielkim rozwojem kolejnictwa i przemysłu rozbudowywały się kopalnie i kamieniołomy. Przy większych miejscowościach powstawały duże zakłady przemysłowe (tartaki, cegielnie itp.).
Dalszy rozwój przemysłu ciężkiego nastąpił po II wojnie światowej. Powstały trzy największe krajowe kombinaty metalurgiczne: Huta „Katowice” w Dąbrowie Górniczej, Huta im. Lenina w Krakowie oraz Huta im. Bieruta w Częstochowie, a także mniejsze huty w Zawierciu i Dąbrowie Górniczej. W rejonie Olkusza wydobywa się większość krajowych rud cynku i ołowiu, które przerabia się na miejscu w hucie w Bolesławiu. Rozwinęło się górnictwo węgla kamiennego (Siersza) i metali nieżelaznych (w Chrzanowie-Kątach i Trzebini). W miejsce istniejących wcześniej zakładów powstały nowe - znacznie rozbudowane.
Dawną hutę cynku przekształcono w Zakłady Metalurgiczne „Trzebinia” uruchamiając: prażalnię, fabrykę kwasu siarkowego, walcownię blach cynkowych, hutę magnezu, hutę miedzi, rafinację aluminium, produkcję proszków metali, a później gotowych wyrobów z tych proszków. Kilkakrotnie wzrosła produkcja rafineria nafty. W Trzebionce uruchomiono ponownie kopalnię rud cynkowych. Istniejące wcześniej kopalnie połączone zostały w Kopalnię Węgla Kamiennego „Siersza”.
Ideologicznie ukierunkowany rozwój gospodarczy odbywał się z kompletnym brakiem poszanowania środowiska przyrodniczego i zdrowia ludzi, powodując ogromne zanieczyszczenie powietrza, powierzchni ziemi (hałdy odpadów produkcyjnych) i wody (ścieki z fabryk). W ostatnich latach widać wyraźny spadek zanieczyszczeń powietrza. Wpływ mają na to zarówno działania modernizacyjne, jak i upadek wielu przedsiębiorstw oraz spadek produkcji w pozostałych. Mimo to na obszarze Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i w jej bezpośrednim sąsiedztwie nadal istnieje duża liczba źródeł zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego.
Udział okręgu przemysłowego Chrzanów, Trzebinia, Oświęcim, Bukowno, Olkusz w emisji zanieczyszczeń gazowych w skali województwa małopolskiego wynosi ok. 78%, a aglomeracji krakowskiej ok. 16%. Duży problem stanowi czystość wód podziemnych i powierzchniowych. Do najczystszych potoków na terenie Jury należą Sąspówka i Bolechówka, o czym świadczy ich interesująca oraz bogata flora i fauna wodna. Czyste są również górne odcinki potoków - dopływów Rudawy i Wisły. Niestety pozostałe cieki są znacznie zanieczyszczone.
Na terenie Jury znajdują zbiorniki się Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): górnojurajski zbiornik częstochowski oraz triasowy zbiornik olkusko-zawierciański. Na stan wód niekorzystnie wpływa nieuporządkowana gospodarka wodno-ściekowa (zły stan infrastruktury, bądź jej brak, zwłaszcza sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków). Wody powierzchniowe zanieczyszczane są poprzez zakłady przemysłowe oraz ścieki komunalne. Niska jakość wód spowodowana jest zarówno niedostateczną sprawnością oczyszczalni zakładów przemysłowych, jak i zrzutem ścieków komunalnych nie oczyszczonych bądź oczyszczonych niedostatecznie. Największy wpływ na zanieczyszczenie wód powierzchniowych i podziemnych wywiera jednak przemysł.
Największym zagrożeniem dla jakości wód GZWP Olkusz-Zawiercie było odprowadzanie przez Fabrykę Papieru i Celulozy w Kluczach ścieków będących wynikiem produkcji celulozy metodą siarczynową. Najbardziej szkodliwym składnikiem tych ścieków były związki lignosulfonowe. Ścieki były odprowadzane na...
tags: #oczyszczalnia #ścieków #Kaszów #koło #Krakowa #informacje
