Oczyszczalnia ścieków Lenna gmina Miedźna: Zasada działania
- Szczegóły
Na przełomie XII i XIII wieku w Europie Środkowo-Wschodniej doszło do znacznych przemian gospodarczych. Na wschód ruszyła fala niemieckojęzycznych osadników niosących ze sobą nowe rozwiązania prawne i organizacyjne. Zyskujący na znaczeniu handel i wprowadzenie renty pieniężnej na wsi spowodowało zwiększone zapotrzebowanie na metale szlachetne. Za kolonistami podążali poszukiwacze rud metali. Zachęcani przez władców penetrowali tereny już znane z bogactw naturalnych oraz te, które jak dotąd porośnięte były lasem. W miejscach gdzie dokonano odkryć powstawały osiedla górnicze. Niektóre z pośród nich przeradzały się z czasem w miasta górnicze stając się ważnymi ośrodkami produkcji metalurgicznej oraz centrami handlu i administracji. Ich specyficzną cechą była duża migracja ludności, zarówno poszukiwanych specjalistów z zakresu techniki górniczej i metalurgii jak i ludzi poszukujących pracy i poprawy warunków bytowych. Miasta te miały więc, ze sobą wiele wspólnego, tworząc poniekąd ponadregionalną strukturę, dzięki czemu uzasadnione jest badanie podjęcie badań nad nimi jako jednolitym zjawiskiem.
Definicja miasta górniczego
Podjęta problematyka badawcza dotyczy genezy miast górniczych, ich funkcji, formy oraz przekształceń. Analizie poddane zostaną miasta górnicze, rozumiane jako ośrodki, dla których górnictwo było impulsem do ich powstania oraz podstawą gospodarczą ich egzystencji. Definicja miasta górniczego jest zagadnieniem złożonym i zostanie przedstawiona poniżej. Wychodzę z założenia, że ośrodki górnicze w Europie Środkowo-Wschodniej w okresie od końca XII w. do XVII w., z racji podobnych warunków geograficznych, społecznych i politycznych, były do siebie podobne pod względem organizacji, struktury społecznej, rozwiązań technologicznych i możliwych przekształceń. Ponadto zakładam, że za rozwój i kryzys w miastach górniczych odpowiedzialna była w pierwszym rzędzie technika górnicza, oraz rytm przemian gospodarczych i społecznych w Europie. Przemianom tym odpowiadają określone struktury kultury materialnej. Celem niniejszej dysertacji jest wyjaśnienie szeregu problemów związanych z zagadnieniem miast górniczych. W pierwszej kolejności prześledzę warunki lokalizacji tych ośrodków, w odniesieniu do czynników topograficznych, zasobów środowiska naturalnego i starszej sieci osadniczej. Kolejnym problemem badawczym jest zagadnienie funkcjonowania i struktury rejonu górniczego powiązanego z miastem oraz rola miasta górniczego jako punktu centralnego. Rozważę jego funkcje administracyjne, handlowe, sakralne czy militarne. W dalszej kolejności skupię się na kształcie miasta górniczego rozumianym jako struktura urbanistyczna, typie zabudowy, przestrzeni publicznej i prywatnej czy też sakralnej. Na końcu rozważę kwestie wpływu górnictwa na środowisko naturalne i zdrowie mieszkańców miast górniczych. Powyższe problemy badawcze mają prowadzić do próby odpowiedzi na pytanie o jakość życia w mieście górniczym.
Pierwszym problemem, istotnym dla niniejszej dysertacji, jest określenie czym właściwie jest miasto górnicze. Pojęcie to może być rozpatrywane zarówno z perspektywy topograficznej, gospodarczej jak i prawnej. Podstawowym warunkiem powstania i funkcjonowania miasta górniczego były złoża rud metali szlachetnych, kolorowych, lub soli kamiennej (rudy żelaza były dostępne w wielu miejscach, więc ich rola miastotwórcza była raczej znikoma). W ujęciu topograficznym istotna jest przestrzenna relacja między osiedlem a górnictwem. Miasto mogło powstać w pewnej odległości od złóż, lub bezpośrednio w miejscu wydobycia i przerobu urobku. Fakt ten wpływa na charakter urbanistyczny miasta, możliwości jego rozwoju przestrzennego, dostępu do wody, warunków komunikacyjnych i jakości życia mieszkańców. Aspekty te istotne są dla badań z zakresu archeologii krajobrazu. Najczęściej taki typ miasta definiowany jest z perspektywy gospodarczej. Według definicji D. utrzymania częściowo bezpośrednio (produkcja, przetwórstwo i dystrybucja), częściowo pośrednio (zaopatrzenie i usługi niezbędne dla górnictwa) (Molenda 1976: 189). Według H. Ebnera było specjalnym typem miasta, które zawdzięczało swoją lokację, albo inną formę powstania, pośrednio lub bezpośrednio górnictwu. Posiadało ono szczególne przywileje i zamieszkałe było w większości przez ludzi, którzy pracowali w górnictwie, rzemiosłach i przedsięwzięciach związanych z górnictwem lub administracji górniczej (Ebner 1989: 58 za Schwabenicky 2009: 204). Podobnie miasto górnicze definiował Klaus Kratzsch (1974: 2). Żeby osiedle górnicze bądź hutnicze zostało miastem musiały pojawić się także funkcje produkcyjne i usługowe, tak by możliwa była różnorodna struktura gospodarcza osiedla. Powstanie monostruktury stwarzało niebezpieczeństwo dla rozwoju a nawet egzystencji miasta (Kaufhold 2004: VIII). P. Ratkoš podkreślał, że poza złożami rud w mieście górniczym musiała być grupa osób inwestujących w górnictwo oraz realizowano w nim wymianę towarową między rolniczą okolicą a rzemieślnikami i górnikami na miejskim targu (Ratkoš 1974: 33). Definicja ustalona na podstawie cech gospodarczych wydaję się jak dotąd najtrafniej opisywać zjawisko miasta górniczego.
Jednak cechą w dużej mierze wyróżniającą miasta górnicze spośród innych ośrodków o charakterze miejskim były kryteria prawne. Baza ekonomiczna, czyli złoża rud, nie była jedyną podstawą powstania osiedla górniczego i jego przekształcenia w miasto, ale była powodem, dla którego otrzymywało ono specyficzne przywileje, których nie posiadały inne ośrodki (Vozár 1980: 312). Podstawą działania górnictwa, zwłaszcza w XII i XIII w. była wolność górnicza, która gwarantowała prawo do swobodnego szukania i wydobywania kruszców oraz swobodnego przemieszczania się górników. Według Jana Kořana miasta górnicze powstawały jako kolonie obcych przybyszów, którzy opanowali technikę górniczą, dzięki czemu miały większą swobodę niż inne miasta. Funkcjonowało w nich prawo dziedziczenia, gwarantowana była swoboda poruszania się, zwolnienie z danin itd. (Kořan 1950: 5). Władca terytorium, na którym odkryto złoża, mógł osiedle zamieszkałe przez górników podnieść do rangi miasta nadając mu prawa, a jego mieszkańcom przywileje (wolność górniczą). Formowała się wtedy struktura będąca połączeniem osiedla miejskiego z przemysłem górniczym. połączenie górnictwa i miasta jako forma osadnicza, a z drugiej nowa jakość prawna (Kaufhold 2004: VII). Po raz pierwszy połączenie wolności miejskiej z wolnością górniczą skrystalizowało się we Freibergu w Miśni pod koniec XII w. (Blaschke 1980).
Miasta takie otrzymywały prawa swobodnego napływu i odpływu obywateli, swobodnego dysponowania majątkiem, zwolnienie z powinności wojennych, zwolnienie z podatków, przywileje o charakterze gospodarczym mające wspomóc zaopatrzenie w produkty żywnościowe i inne (dowóz towarów bez cła, swobodnego osiedlania się rzemieślników, wspierające wyrób słodu, piwa i innych produktów) (Jančárek 1971: 42), a także prawo targowe (Wagenbreth, Wächtler 1990: 108). Wraz z odkrywaniem nowych złóż rud metali nadawano osadom górniczym prawa miast czy miasteczek górniczych, dla podtrzymania poziomu wydobycia i ściągnięcia wystarczającej liczby ludności do pracy. Większość z nich nie mogła jednak pełnić swojej ekonomicznej funkcji, a miastem stawały się często dopiero po upadku górnictwa (Jančárek 1971: 42). Danuta Molenda zauważyła, że prawa miasta górniczego nadawano „na wyrost” osadom, które nigdy się nie rozwinęły. W niektórych przypadkach miasto miało cechy ośrodka górniczego tylko przez pewien okres swej historii. Specjalne prawa nadawano także starszym ośrodkom górniczym w celu nadania nowego impulsu dla górnictwa. D. Molenda uważała, że definiowanie według kryterium formalnego - posiadania uprawnień i statusu miasta górniczego - wydaje się niewystarczające (Molenda 1976: 189). Istotną kwestią wydaje się być zagadnienie pojęcia miasta górniczego w kontekście definicji miasta średniowiecznego. Wydzielić możemy dwie zasadnicze definicje miasta: prawno-topograficzną oraz opartą na kryteriach gospodarczych.
Przeczytaj także: Przydomowe oczyszczalnie ścieków Zawiercie
Według pierwszej funkcjonowały miasta późnośredniowieczne w zachodniej strefie Europy Środkowej. Cechowały je: gospodarka rzemieślniczo-handlowa, prawa miejskie, obecność gminy miejskiej zarządzanej przez własną radę dysponującą finansami miejskimi, duże rozwarstwienie społeczne i zawodowe, regularną zabudowę z centralnie położonym targiem, fortyfikacje wyznaczające granice miasta, rozwinięte funkcje ideologiczne i sztuka (Piekalski 1999: 25-26). Duża część omawianych miast górniczych spełniała te kryteria. centralne punkty administracyjno-polityczne, pełnić funkcje militarne, realizować cele religijne (Piekalski 1999: 26). Także w tym przypadku miasta górnicze spełniały niezbędne kryteria. Nurtująca jest w tym kontekście kwestia osiedli górniczych w odkrytych w Saksonii, identyfikowanych z opuszczonymi miastami górniczymi. Jedno z takich stanowisk, Treppenhauer w pobliżu miasta Frankenberg, identyfikowane było z wspominanym w źródłach pisanych z XIV w. miastem Bleiberg (Schwabenicky 2009: 167). Osiedle to położone było bezpośrednio w miejscu wydobycia, posiadało zabudowę mieszkalną ułożoną prawdopodobnie wzdłuż osi drogi, fortyfikacje ziemne, a odkryte artefakty świadczą o zamożności mieszkańców, uprawianiu rzemiosł i handlu. Jeżeli uznamy cechy takie jak handel, rzemiosło, fortyfikacje i znaczną wielkość za kryteria niezbędne (osiedla ma ok. 13 ha), to Treppenhauer/Bleiberg może je spełniać (Kenzler 2008: 295-296). Z drugiej strony miejsce to było centralnym punktem dla okolicznych kopalń ale już nie dla terenów rolniczych, dla których taki punkt stanowiło miasto Frankenberg (Schwabenicky 2009: 170-171). Czy zatem miasto górnicze może funkcjonować zupełnie niezależnie od sieci osadniczej i dalej być miastem nie spełniając w rzeczywistości funkcji centralnej? I czy możemy taki mały ośrodek postawić w jednym rzędzie z dużymi miastami górniczymi o rozwiniętych funkcjach centralnych i handlu dalekosiężnym?
Średniowieczne i wczesnonowożytne miasta górnicze były bardzo różnorodne i powstawały w różnych warunkach, więc wymykają się jednoznacznej definicji. Podsumowując można stwierdzić, że najważniejszą cechą jaką powinien posiadać omawiany typ miasta jest rozwinięte górnictwo, które było podstawową przyczyną powstania miasta i główną siłą napędową jego rozwoju. Następnie istotnym wyznacznikiem jest obecność praw górniczych i miejskich, bądź instytucji charakterystycznych dla samorządu miejskiego1. zaplecza rolniczego. Dla statusu miasta nie jest istotna lokalizacja prac górniczych, wpływa ona przede wszystkim na jego materialną formę. W niniejszej pracy przede wszystkim analizowane będą miasta górnicze w sensie topograficznym, bardzo blisko powiązane z górnictwem, a w następnej kolejności ośrodki górnicze powstałe poza złożami. Nie będę jednak poświęcał więcej miejsca miastom, które powstały bez związku z górnictwem, a prawa miasta górniczego miały tylko przez określony czas (jak np. Čáslav i Kolín w Czechach). Miasta takie są dosyć liczne, a badania nad nimi nie wprowadziłyby nic nowego do tematu.
Obszar badań
Europa Środkowo-Wschodnia obejmuje znaczne rozmiary sięgając od Bałtyku aż po Bałkany. Dla niniejszych badań istotna jest jej część, na której obszarze występują rudy metali. Należy do niej Górna Saksonia, gdzie powstały takie miasta jak Freiberg, Schneeberg, Annaberg, Marienberg (szczególnie tereny Rudaw były poddane intensywnej kolonizacji górniczej), obszar Czech (Jáchymov, Kutná Hora, Havlíčkův Brod), Morawy (Igława), tereny dzisiejszej Słowacji (Bańska Szczawnica, Bańska Bystrzyca, Kremnica, Gelnica, Smolnik), Dolny Śląsk (Złotoryja, Lwówek Śląski, Złoty Stok), Górny Śląsk (Bytom, Tarnowskie Góry), Małopolska (Olkusz, Sławków, Wieliczka, Bochnia). Do terenów tych zaliczyć także można Siedmiogród, niestety znikoma ilość dostępnych opublikowanych informacji o tamtejszych miastach górniczych nie pozwala na wyciągnięcie wniosków, więc obszar ten nie został ujęty w pracy. Tereny te mają kilka charakterystycznych cech, które skłaniają ku takiemu zakresowi geograficznemu badań nad górnictwem i osadnictwem górniczym. Po pierwsze, obszar ten nie zostały nigdy włączony do Imperium Rzymskiego, a co za tym idzie nie było tu antycznych tradycji urbanistycznych. Miasta, rozumiane jako samorządne gminy miejskie, zaczęły pojawiać się na terenach między Łabą a Odrą dopiero od końca XII w. Obszar ten określony został przez M. Małowista jako sudecko-karpacka strefa gospodarcza (Czechy, Węgry, Słowacja, Siedmiogród, Śląsk, południowa Polska). cyna, sól a także bydło, skóry, wosk, futra). Przebiegały tędy szlaki ze środkowych i południowych Niemiec oraz z Włoch nad Morze Czarne i Azowskie do istniejących tam ośrodków handlu włoskiego. W XIII i XIV w. strefa ta intensywnie się rozwijała (Małowist 2006: 25-26). Pomimo różnic w przydatności dla osadnictwa rolniczego, przynależności politycznej, cechą wspólną tych obszarów były właśnie bogactwa mineralne (Małowist 2006: 141). M. Małowist nie włączał w strefę sudecko-karpacką terenów Saksonii. Niemniej jednak, w niniejszej pracy obszar ten zostanie ujęty. Szczególnie ważne dla tematu jest pasmo Rudaw (Erzgebirge/Krušné Hory) i ich przedgórze. Z terenów tych rekrutowało się wielu górników, którzy powędrowali na wschód, a kontakty między miastami górniczymi w Miśni a tymi w królestwie Czech i innych krajach regionu były bardzo intensywne. Także rytm przemian górnictwa ...
Przeczytaj także: Oczyszczalnia oksydacyjna: zasady działania
Przeczytaj także: Jak ustawić napowietrzanie?
tags: #oczyszczalnia #ścieków #Lenna #gmina #Miedźna #zasada
