Historia Papiernictwa w Polsce
- Szczegóły
Papier był znany Chińczykom już na 160 lat przed Chrystusem. Wyrabiano go z bawełny, ze słomy ryżowej, z trzciny bambusowej, z kory drzewa morwowego, papierowego i używano nietylko do pisania, ale i jako chustki do nosa, serwety, obicia pokojowego, do okien zamiast szyb, do parasoli, a nawet jako materii do ubrania.
Papier wyrabiano równocześnie i w Egipcie, a to z różnych krzewów i roślin, mianowicie z rośliny papyrusa, następnie przez Arabów z bawełny na sposób chiński, którego zaczęto używać jeszcze w IX wieku. Starożytni Grecy sprowadzali papier z Egiptu. Ostatni sposób przeniesiony do Europy, aż do pierwszej połowy XIV wieku jedynie był w użyciu. Wyrabiania ze szmat płóciennych pierwsi próbowali Włosi, a upowszechnili je Niemcy, jako mający po dostatkiem odpowiedniego ku temu materiału. Fabryki te pochodzą od r. 1307. W r. 1390 była już w Norymberdze papiernia Ulmana Stromera.
Jednocześnie z sąsiadującymi Niemcami zaprowadzono i w Polsce użycie i wyrób papieru. Z początku dostarczały go najwięcej fabryki ślązkie. W przechowywanych atoli dotąd rękopismach są niezawodne ślady istnienia papierń krajowych już w XIV wieku. W ogóle zakłady tego rodzaju we Włoszech i Niemczech zaczęły się rozpowszechniać dopiero od XV wieku. Rejestru skarbowe Jagiełły wspominają, że w r. 1394 za 4 libry papieru do przepisywania pięciu ksiąg Salomona, dano na rozkaz królowej Jadwigi mistrzowi Bartłomiejowi, rektorowi szkoły Najśw. Panny sandomirskiej 8 skojców.
W Polsce zaczęto według Lelewela papier wyrabiać przy końcu XIV i w XV wieku, jak tego dowodzą filigrany papieru używanego wówczas w Polsce, których wzory umieszczone są w drugim tomie jego wyż wspomnianego dzieła, jednak bliższych wiadomości o nich nie mamy. O papierniach w Polsce wiemy, że istniały w Wrocławiu w XV wieku, byłby to zatem najdawniejszy polski papier. Z początku XVI wieku w Miechowie, w Krakowie gdzie w r. 1535 za ryzę papieru płacono od 22-34 groszy, stosownie do gatunku.
Około r. 1573 był w Krakowie jakiś Wawrzyniec papiernik, od którego lwowski drukarz Iwan Fedorowicz brał papier na druk swego Apostoła (według aktów lwowskich miejskich), później brał on papier z papierni w Busku istniejącej także w tym czasie. Była także papiernia w Lublinie za Zygmunta Augusta; Niemcewicz wspomina w swoich podróżach, że jeszcze z początku XIX wieku były tu wyborne fabryki papieru; w Prądniku duchackim pod Krakowem kupił Jan Heller drukarz w r. 1510 papiernię, którą Jan Ciser zarządzał.
Przeczytaj także: Woda niezdatna do picia - Nowa Dęba
Konstanty Hoszowski wspomina, że w Mogile pod Krakowem jeszcze w pierwszej połowie XVI wieku istniała papiernia, którą opat Białobrzeski w r. 1566 odstąpił niejakiemu Janowi Weiss (Yaris) i jego żonie Hannie za 100 zlt. tudzież 12 grzywien rocznego czynszu i trzy ryzy papieru rocznie na cały czas ich życia. Później w r. 1569 wypuścił Białobrzeski papiernię mogilską w dożywocie Bartłomiejowi Pielgrzymowi za 200 złt. i 12 grzywien rocznego czynszu, oraz trzy ryzy papieru. Opat Piasecki dużo się przyczynił do ustalenia tej papierni, która pod ów czas żadnemu zagranicznemu podobnemu zakładowi nie ustępy wała. W późniejszych czasach za Jana Tarnowskiego opata t. j. w drugiej połowie XVII wieku, papiernia ta, została zniesioną z powodu niedozoru i złego zarządu. Znaki wodne papieru tutaj wyrabianego przedstawiają gwiazdy, a dawniejsze akta klasztoru mogilskiego pisane są zapewne na papierze tutaj wyrabianym.
W Wilnie stanęła w r. 1522 pierwsza papiernia na całą Litwę; była tu także w r. 1665 papiernia Śmiałowskiego, a w Balicach sławna papiernia Bonerów jeszcze za czasów Zygmunta Starego; wyrabiano tu papier tak doskonały, że go nam zagranica pozazdrościć mogła; rejestra Seweryna Bonera dla Zygmunta I, znajdujące się w zbiorze Pawła Popiela w Krakowie, pisane są na papierze tutaj wyrabianym; papier ten był podobny do pergaminu i miał znak wodny, herbową lilię podwójną (Bonarowa, herb Bonerów).
W Warszawie powstała papiernia pierwsza w r. 1564 z początku na rzece Drnie, należała ona pierwotnie do skarbu, potem oddano ją w dzierżawę dziekanowi kolegiaty św. Jana, wreszcie innym prywatnym; fabryka ta upadła w drugiej połowię II wieku. V Rakowie była papiernia przy końcu XVI wieku; papier rakowski spożytkowano na druki ariańskie w Rakowie, chociaż dostarczano go i krakowskim drukarzom, mianowicie tłoczni Skalskiego. W Czerwonaku pół mili od Poznania, pozwolił w r. 1545 Maciej Śliwnicki, proboszcz katedry poznańskiej Tomaszowi Stemfrowi papiernikowi młyn w Czerwonaku obrócić na papiernię. W Gloicnie pod Poznaniem była papiernia z początku XVI wieku; w r. 1593 był tu papiernikiem Zachariasz Mayer; na początku XVII wieku przeszła ona do rąk Jerzego Bolcza i istniała aż do pierwszej wojny szwedzkiej za Jana Kazimierza. IV Poznaniu była papiernia w r. 1597.
Była także papiernia Michała Elsnera z Gdańska, obywatela poznańskiego w blizkości Poznania na rzece Warcie, w miejscu zwanem Spuszna Gać w połowie XVI wieku, któryto fabrykant założył tu w r. 1549 także fabrykę kart do gry. Papier ze znakiem wodnym przedstawiającym krzyż podwójny pochodzi z fabryki z czasów Zygmunta I, były na nim pisane rachunki wielkorządców krakowskich od r. 1524 Seweryna Bonera dla Zygmunta I.
Na papierze ze znakiem wodnym : tarczą herbową ukoronowaną z krzyżykiem w pośrodku podkowy jest pisana księga wydatków na budowania w zamku niepołomskim z r. 1538, którą wydał Wład. Łuszczkiewicz w Sprawozdaniach komisii do badania historii sztuki w Polsce. We wsi Krechów w Żółkiewskim, według podania tamtejszych mnichów była na miejscu gdzie dziś stoi monaster, niegdyś przed kilkaset laty papiernia. W Kiejdanach na Litwie założył Krzysztof Radziwiłł w XVII wieku wyborną papiernię, w której wyrabiano prześliczny papier i tak doskonały, jak holenderski z napisem wodnym : „ Civitatis Caiodunensis“; w Nieświeżu wyrabiano papier w XVI wieku, który miał wodny znak przedstawiający herb Radziwiłłów. Założył ją Maciej Kawieczyński rządca Radziwiłłów w Nieświeżu w spółce z braćmi swymi; na jego papierze drukował Daniel z Łęczycy. (Bartoszewicz: Literatura). W Zamościu była papiernia w XVII wieku, która dostarczała papieru drukom tamtejszym (Moraczewskiego: Starożytności polskie I, str. 80). W Brzuchowicach pode Lwowem znajdowała się miejska papiernia z XVI wieku.
Przeczytaj także: Problem niezdatnej wody do picia
Z połowy XVI wieku papiery najczęściej przyozdobione są wodnemi znakami, które wyobrażają herby znamienitych domów w Polsce, co dowodzi, że panowie ci albo sami papiernie swoje mieli, albo w dobrach swoich na własny dochód innym zakładać pozwalali. Często sprowadzano do nas papier z zagranicy, ponieważ papiernie francuzkie i holenderskie lepszy papier produkowały, jak nasz. W XVIII wieku wzmogła się potrzeba papieru w Europie, toteż namnożyło się mnóstwo papierń.
W Polsce powstały wówczas papiernie: w Bydgoszczy założona około r. 1790 przez Sasa Braune, w Ojcowie, na Prądniku, w Płockiem, Lubelskiem, w Postawach Antoniego Tyzenhauza, w Jeziornej na Mazowszu założył w r. 1780 Frydryk Fisch, obywatel miasta Warszawy własną fabrykę papieru, po którego śmierci fabryka przeszła na własność Samuela Bruschta: fabryka ta dostarczała w r. 1792 znacznych ilości stępia dla komisii skarbu koronnego, a w r. 1812 uzyskał Bruscht przywilej królewski na wyrabianie papieru stęplowego; w r. 1832 przeszła ta papiernia na własność banku polskiego i wyrabiała wszelkiego gatunku papiery wyrównywające zagranicznym. Na jej wzór powstało potem wiele innych papierń w kraju. W Korytnicy była w XVIII wieku papiernia ks. Lubomirskiej, w Radostowie papiernia Niemierzyca, w Przysusze w powiecie radomskim Dembińskich wyrabiano w XVIII wieku najlepszy papier na cały powiat; w Supraślu pod Prenami, w Łomży, w Stredlówce milę od Berdyczowa, w Mędrowie, w Mostkach, Suchowie dobrach biskupa krakowskiego i jakaś papiernia Wybickiego, wszystkie w XVIII wieku.
Z początku XIX wieku powstały papiernie: w Białem Błocie, w Busku w Złoczowskiem, Czerlanaeh koło Gród' " w mieście Częstoehowia w gub. piotrkowskiej, we Fuj nie Micewskiego, w Geryniu w Stryj skiem, w Hucisku w Złoczowskiem, w Jaworzynie Spizkiej, w Krechowicach Romaszkana, w Kozaczyżnie Sapieżyny, w Krzywotułach w Stanisławowskiem, Kutkorzu niedaleko Złoczowa, w Lachowcu w Stryjskiem Dzieduszyckiego, w Lelechówce, we Lwowie, w Majdanie barona Bonia, w Minkowcach na Podolu, w Meżyrowie gub. podolskiej, w Morańcach, w Mostach małych, w Naw ar i i koło Lw ow a, w Nowogrobli w Brzeżańskiem hr. Potockiego, w Pilicy, w Piwnicznej w Sądeckiem, w Porębie Mrzygłodzkiej, w Pabianicach, w Podzameczku Rodakowskiego, w Przedborzu, w Rudzie Różanieekiej Branickiego, w Sassowie założoną została papiernia w r. 18G5. w miejscu gdzie była fabryka glinianych wyrobów, jest ona własnością Zygmunta Weis era i wyrabiała dawniej tylko papier do pakowania, dziś zaś papier cygaretowy. Pracuje w tej fabryce 230 robotników a produkcia roczna wynosi 460G00 złr. a eksport wynosi 280•000 złr. W Śnitówce czy Śnitkowie na Podolu wyrabiano bibułę, intrata roczna z tej fabryki wynosiła 4000 złp. w Soczewce w Gostyńskiem, w Straszowicach kapituły greckiej przem yskiej, w Staszowie Lubomirskich, w Szkle niedaleko Lwowa, papiernia ta należała do Pillera drukarza lwowskiego, w Wadowicach, w Wierbce gub. radomskiej, w Wróblaczynie Cieleckiego, w Zakopanem, w Zagwożdziu Jabłonowskiego, w Zawadowie obwodzie lwowskim, w Brzeźnie w Płockiem, w Brodowych Łąkach, w Rudkach w Augustowskiem, w Chudku, Łęgu, Czerzewie, Piotrowicach, Duraju, Soplu, Bednarach, Gromku, Ruszenicy, Dębowej Górze, Krzemieniu, Łochowie, Noropnicku, Dzbankach, Lubiczu, Fraszce, Orchowie, Wiercicy, Zawadzie, Sławniowie, Czajowicach, Sykowie, Mędrowie, Modliborzycach i wielu innych miejscach. Papiernia rządowa w Marymoncie pod Warszawą wyrabiała z pocz. XIX wieku rocznie 1200 ryz welinu, 100 ryz papieru z rogóżek i 600 ryz okładkowego, a spotrzebowała rocznie do 100 cetnarów szmat.
Oprócz tej była także papiernia na Solcu pod Warszawą. W samej gubernii grodzieńskiej było w r. 1815 sześć papierń, z których jedna w powiecie grodzieńskim, dwie w powiecie wołkowyskim a trzy w powiecie Słonimskim; tych 6 papierń wyrabiało w jednym roku 4631 ryz papieru, który sprzedano w guberniach: grodzieńskiej, wileńskiej i mińskiej. Nieco później powstały papiernie w Bielsku, Białej Fijałkowskiego, w Hamerni w powiecie biłgorajskim, w Rajczy, w Unicliowie Wawrzyńca Puttkamera w powiecie nowogrodzkim, w Kurniku w Poznańskiem, w Warszawie, Jeziornej, Soczewce, Natolinie, Częstochową], Pabianicach, Rzekach, Wigolowicach i Żywcu. Według urzędowych wykazów istniało w r. 1884 w samem królestwie polskiem 33 papierń. Wielki zbiór znaków papiernych czyli filigranów papierów polskich, posiada znany uczony krakowski p. Piekosiński.
Przykładowe papiernie w Polsce w XIX wieku
| Papiernia | Lokalizacja |
|---|---|
| Rządowa w Marymoncie | Pod Warszawą |
| Na Solcu | Pod Warszawą |
| W Bielsku | Brak danych |
| Białej Fijałkowskiego | Brak danych |
| W Hamerni | Powiat biłgorajski |
Przeczytaj także: Skażona woda w czterech miejscowościach
tags: #niezdatna #woda #do #picia #Koden #przyczyny
