Wyłącznik awaryjny w oczyszczalniach ścieków: przepisy bezpieczeństwa

Szczegóły: Opublikowano: 18. April 2026

Zatrzymanie awaryjne w maszynach jest jednym z najistotniejszych elementów procesu projektowania maszyny. Funkcja zatrzymania awaryjnego ma za zadanie w jak najszybszy sposób przerwać niebezpieczny proces bez stwarzania zagrożenia dla ludzi i środowiska oraz uszkodzenia samej maszyny.

Podstawy prawne

Najważniejszym dokumentem, patrząc z perspektywy rynku Unii Europejskiej jest Dyrektywa Maszynowa WE2006/42/WE, która opisuje zatrzymanie awaryjne w punkcie 1.2.4.3:

„Maszyna musi być wyposażona w co najmniej jedno urządzenie do zatrzymywania awaryjnego, umożliwiające zapobieżenie istniejącemu lub zagrażającemu niebezpieczeństwu.

Stosuje się następujące wyjątki:

maszyny, w których urządzenie do zatrzymywania awaryjnego nie obniżyłoby ryzyka, ponieważ albo nie skróciłoby czasu zatrzymania albo nie umożliwiłoby podjęcia szczególnych środków, niezbędnych do przeciwdziałania ryzyku,
maszyny przenośne trzymane w ręku lub prowadzone ręcznie.

(…) do zatrzymywania awaryjnego po wydaniu polecenia zatrzymania, polecenie to musi zostać podtrzymane przez zablokowanie urządzenia do zatrzymywania awaryjnego aż do momentu, w którym zablokowanie to zostanie w sposób zamierzony zniesione; urządzenia nie można zablokować bez wydania polecenia zatrzymania; odblokowanie urządzenia może nastąpić wyłącznie przez dokonanie odpowiedniej czynności, przy czym odblokowanie to nie może ponownie uruchomić maszyny, a powinno jedynie umożliwiać jej ponowne uruchomienie.

Przeczytaj także: Definicja Kanału Awaryjnego w Oczyszczalni

Funkcja zatrzymania awaryjnego musi być dostępna i gotowa do użycia przez cały czas, bez względu na tryb pracy w taki sposób, aby elementy sterownicze zatrzymujące, w tym urządzenie do zatrzymywania awaryjnego, mogły zatrzymać nie tylko samą maszynę, ale i wszystkie powiązane z nią urządzenia, jeżeli dalsze działanie tych urządzeń może być niebezpieczne.”

Polskimi przepisami, które powołują postanowienia ww. Dyrektywy Maszynowej jest Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 21 października 2008 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn (Dz.U. Nr 199, poz. 1228) w § 24 ust. 1:

„Maszyna powinna być wyposażona w co najmniej jedno urządzenie do zatrzymywania awaryjnego, umożliwiające wyeliminowanie zaistniałego niebezpieczeństwa lub zapobieżenie jego wystąpieniu.”

Od stosowania powyższego przepisu (§ 24 ust. 1) rozporządzenie dopuszcza wyjątki, które mają zastosowanie w przypadku:

maszyn, w których urządzenie do zatrzymywania awaryjnego nie obniży ryzyka ze względu na brak możliwości skrócenia czasu zatrzymania lub brak możliwości podjęcia szczególnych środków niezbędnych do przeciwdziałania ryzyku,
maszyn przenośnych, trzymanych w ręku i prowadzonych ręcznie.

Zgodnie z powyższym, urządzenia do zatrzymania awaryjnego są wymagane w każdej maszynie, z wyjątkiem tych, w których takie urządzenie nie powoduje żadnej korzyści w postaci obniżenia ryzyka zagrożenia, czy też skrócenia czasu jej zatrzymania oraz w przypadku maszyn przenośnych, trzymanych w ręku i prowadzonych ręcznie. Polskie rozporządzenie zawiera również kilka bardzo ważnych zagadnień:

Przeczytaj także: Rozwiązania dla Sprintera w Trybie Awaryjnym

odblokowanie urządzenia nie może ponownie uruchomić maszyny, a powinno jedynie umożliwić jej ponowne uruchomienie - np. powinien być wymagany sygnał resetu,
gotowość urządzenia do uruchomienia powinna być zachowana przez cały czas bez względu na tryb pracy maszyny,
jeśli niebezpieczeństwo może wystąpić pomimo uruchomienia zatrzymania awaryjnego należy także zablokować pozostałe urządzenia, które mogą stwarzać niebezpieczeństwo, czyli np. cały zespół maszyn.

Zgodnie z § 24 ust. 3 ww. rozporządzenia, urządzenie do zatrzymywania awaryjnego powinno:

mieć wyraźnie rozpoznawalne i widoczne oraz szybko dostępne urządzenia sterujące,
możliwie jak najszybciej zatrzymać niebezpieczny proces, bez stwarzania dodatkowego ryzyka,
w koniecznych przypadkach inicjować lub umożliwiać zainicjowanie pewnych ruchów zabezpieczających.

W praktyce urządzeniami zatrzymania awaryjnego mogą być kurtyny świetlne, wyłączniki linkowe lub przyciski zatrzymania awaryjnego, w produkcji których specjalizuje się firma Eaton.

Wymagania normy PN-EN ISO 13850:2016

Urządzenia te muszą spełniać wszystkie wymagania normy PN-EN ISO 13850:2016 dotyczącej projektowania urządzeń zatrzymania awaryjnego oraz normy PN-EN 60947-5-5 odnośnie aparatury sterowniczej zatrzymania awaryjnego z funkcją blokady mechanicznej, np.

przyciski muszą być wyraźnie rozpoznawalne i widoczne, dlatego charakteryzują się czerwoną barwą na żółtym tle,
przyciski odblokowywane przez przekręcenie, które posiadają strzałki graficzne pokazujące przekręcenie muszą być w bardzo bliskim kolorze do grzybka, aby nie sugerowały kierunku ruchu uruchamiania,
uruchomienie przycisku musi nastąpić zawsze poprzez naciśnięcie,
żółte tło musi być albo zintegrowane w przycisku albo jako osobna tabliczka pod czerwonym przyciskiem. Wyjątkiem jest zastosowanie symbolu z normy IEC 60417-5638, które oznacza zatrzymanie awaryjne:
aktualna norma PN-EN ISO 13850:2016-03 nie zaleca znakowania tekstem ani symbolami zarówno elementu sterowniczego, jak i jego tła. W praktyce częściej spotyka się opisane tło za pomocą tekstów, np. EMERGENCY STOP, niż opisany element sterowniczy,
przycisków ze stacyjką, które są odblokowywane przez kluczyk, nie zaleca się wg powyższej normy używać w przypadku rozwiązań, w których może istnieć konieczność szybkiego odblokowanie przycisku w przypadku ryzyka wystąpienia urazu człowieka.

Natryski i oczomyjki bezpieczeństwa

Natryski oraz oczomyjki bezpieczeństwa - nazywane również urządzeniami awaryjnymi - należy stosować wszędzie tam, gdzie istnieje niebezpieczeństwo kontaktu z substancjami toksycznymi, radioaktywnymi lub żrącymi oraz ryzyko skaleczeń, poparzeń termicznych i chemicznych. Natychmiastowe spłukanie poparzonych miejsc zmniejsza stopień obrażeń i może zapobiec utracie wzroku, trwałemu kalectwu, a nawet śmierci. Urządzenia awaryjne powinno się instalować wszędzie, gdzie istnieje ryzyko kontaktu pracowników z substancjami niebezpiecznymi np.

Informacja wskazującą na potrzebę stosowania tych urządzeń może znaleźć się również w karcie charakterystyki substancji chemicznej z którą mamy do czynienia (Sekcja 4: Środki pierwszej pomocy).

Przeczytaj także: Przydomowe oczyszczalnie ścieków Zawiercie

Norma EN 15154 dzieli się na 6 części których znaczenie ilustruje poniższa tabela. Warto jednak zaznaczyć, że części od 3 do 6 stanowią rozwinięcie normy i nie zmieniają pierwotnych wytycznych zawartych w częściach 1 i 2. Część 5 i 6 dokonuje rozgraniczenia natrysków awaryjnych do stosowanie w laboratoriach od pozostałych, m.in. Część 5 normy EN 15154 weszła w życie 20 kwietnia 2020 i jest bardzo istotna ponieważ porusza m.in.

Taki podział wynika z faktu, że strumień opłukujący natrysku jest zbyt silny i mógłby powodować uszkodzenie oka w trakcie opłukiwania. Dlatego wyróżniona została osobna grupa urządzeń o niższym natężeniu przepływu, odpowiednim do komfortowego i bezpiecznego opłukiwania oczu. Drugim powodem takiego rozgraniczenia jest rozmiar i miejsce potencjalnego zachlapania substancją niebezpieczną. Jeżeli ilości stosowanych substancji są niewielkie to wystarczająca może okazać się sama oczomyjka. Niewielkie zachlapanie odzieży nie stanowi zagrożenia dla życia i zdrowia pracownika, a zanieczyszczoną odzież można szybko zdjąć. Oczy natomiast niezależnie od ilości używanych substancji są najbardziej narażone na uraz, którego konsekwencją może być nieodwracalny uszczerbek na zdrowiu a nawet kalectwo.

Urządzenia ratunkowe powinny być montowane w bezpiecznym miejscu umożliwiającym dotarcie poszkodowanemu w ciągu 10 sekund, nie dalej niż 20m od miejsca potencjalnego wypadku. Gdy mamy do czynienia z silnie agresywnymi chemikaliami odległość ta nie powinna być większa niż 3 - 6 metrów. Dostęp do urządzenia powinien być swobodny z trzech stron. Na dystansie 20 metrów między miejscem potencjalnego zdarzenia, a urządzeniem awaryjnym, nie mogą znajdować się żadne przeszkody. Zabrania się instalowania urządzeń w osobnych pomieszczeniach np.

Integralnym warunkiem zapewnienia właściwego działania urządzenia jest dostarczenie wody o temperaturze umożliwiającej skorzystanie z niego przez odpowiednio długi czas. Udowodniono, że woda o temperaturze przekraczającej 37°C jest szkodliwa dla oczu i może przyspieszyć oddziaływanie substancji chemicznej na oczy i skórę, zaś temperatura 15°C jest najniższą dopuszczalną temperaturą letniej wody, nie wywołującą hipotermii u użytkownika urządzenia.

Urządzenia awaryjne należy regularnie testować. W normie EN 15154 przeczytamy: "Producent powinien w komplecie z natryskiem awaryjnym dostarczyć informacje dotyczące montażu, obsługi i konserwacji, jak również informacje dotyczące metod i częstotliwości przeprowadzania okresowych prób działania natrysku". Stosowanie ręcznych płukanek do oczu bezpośrednio na miejscu pracy nie zwalnia z obowiązku posiadania urządzenia awaryjnego.

Przeciwpożarowy wyłącznik prądu (PWP)

Przeciwpożarowy wyłącznik prądu (PWP) to kluczowy element bezpieczeństwa w wielu obiektach budowlanych. Jego głównym zadaniem jest odcięcie dopływu prądu do wszystkich obwodów elektrycznych w przypadku pożaru, z wyjątkiem tych, których funkcjonowanie jest niezbędne do prowadzenia akcji ratowniczej. Pozwala to na wyeliminowanie ryzyka porażenia prądem ekip ratowniczych, a także ogranicza rozprzestrzenianie się ognia.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, przeciwpożarowy wyłącznik prądu jest wymagany w strefach pożarowych o kubaturze przekraczającej 1000 m³ lub zawierających strefy zagrożone wybuchem. Urządzenie powinno być umieszczone w pobliżu głównego wejścia do obiektu lub złącza i musi być odpowiednio oznakowane. (Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. Dz.U. 2022 poz. 1225).

Certyfikacja PWP i najnowsze wytyczne

Obecne regulacje wymagają, aby zestaw PWP był certyfikowanym wyrobem budowlanym. Wymagane jest uzyskanie Krajowej Oceny Technicznej (tzw. „KOT”), która potwierdza wypełnienie wszystkich wymagań prawnych przez urządzenie. Dodatkowo jednostka certyfikacyjna wydaje Krajowy Certyfikat Stałości Właściwości Użytkowych. Natomiast producent wydaje Krajową Deklarację Właściwości Użytkowych.

Nowoczesny zestaw PWP składa się z kilku elementów:

Urządzenie wykonawcze: rozłącznik lub wyłącznik odcinający prąd.
Urządzenie uruchamiające: specjalny przycisk sterujący.
Urządzenie sygnalizujące: informuje o statusie wyłącznika.

Ważne jest, aby PWP był zaprojektowany w taki sposób, żeby w przypadku awarii automatycznego wyłączenia, możliwa była bezpieczna obsługa ręczna.

Jak często należy wykonywać przeglądy?

Według panujących przepisów, to jest “Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów” (DzU nr 109 z dnia 22.06.2010 r., poz. 719) przeglądy wyłączników przeciwpożarowych powinny być wykonywane nie rzadziej, niż raz do roku.

Zakres przeglądu

Podczas takich kontroli nasz zespół dokonuje sprawdzenia:

poprawności zadziałania wyłącznika
zgodności umiejscowienia oraz jego oznakowania
stanu technicznego aparatu
obwodów elektrycznych systemu
podtrzymania zasilania urządzeń i systemów których praca jest niezbędna w czasie pożaru

Obowiązujące przepisy nie określają konkretnego zakresu ani formy sprawdzania działania przeciwpożarowego wyłącznika prądu. Zakres naszego przeglądu to przede wszystkim sprawdzenie zadziałania samego przycisku, skontrolowanie czy wszystkie urządzenia, z wyłączeniem systemów, które muszą być zasilane po użyciu przycisku, zostały pozbawione zasilania. W przypadku poprawnego działania przeciwpożarowego wyłącznika prądu, po jego użyciu, obiekt powinien zostać pozbawiony zasilania, co może powodować zaskoczenie wśród mieszkańców czy użytkowników. Zalecamy zatem o informowaniu lokatorów o możliwych przerwach w dostawie energii elektrycznej.

Co zawiera protokół?

Protokół z przeglądu zawiera informacje o lokalizacji przycisków sterujących, lokalizacji rozdzielni elektrycznej, stan techniczny urządzenia oraz odpowiednie oznakowanie. Bardzo często przeciwpożarowy wyłącznik jest błędnie oznakowany, co może powodować wiele kłopotów w przypadku konieczności jego użycia.

Najczęstsze awarie

Dość często przyciski umieszczone są w miejscach narażonych na działanie wilgoci. Styki śniedzieją i powodują niepoprawne działanie układu. Rozwiązaniem długofalowym jest wymiana wyłącznika w obudowie o odpowiedniej odporności na wodę, np. IP65. Kolejnym, często spotykanym, powodem niedziałania przycisku jest jego nieprawidłowe podłączenie. W trakcie przeglądu usterka tego typu jest niezwłocznie naprawiana.

Regulacje prawne dotyczące zagospodarowania wody deszczowej

Polskie prawo w kwestii zagospodarowania wody deszczowej jest dość ubogie, a w obecnych przepisach brakuje uregulowań jeszcze wielu zagadnień z tym związanych. Nie powstała choćby norma regulująca wykonywanie urządzeń budowlanych służących do retencjonowania deszczówki, dlatego punktem odniesienia dla firm zajmujących się systemami zagospodarowania deszczówki są wzorce krajów innych państw, szczególnie Niemiec (m.in. norma DIN 1989). Aktualnie w Polsce nie wymaga się pozwolenia na instalację systemu do zagospodarowania deszczówki. To co przyjęło się zakładać jako wyznacznik postępowania przy ich montażu to przepisy regulujące montaż przydomowej oczyszczalni ścieków, wymagają one m.in. by zgłosić instalację w odpowiednim starostwie powiatowym lub urzędzie miasta. Zaleca się również stosowanie odpowiednich odległości jak w przypadku oczyszczalni oraz zbiorników bezodpływowych. Oczywiście należy przestrzegać wszystkich obostrzeń prawnych, dotyczących wykopów, BHP, montażu i umiejscowienia elementów systemu w odniesieniu do innych istniejących lub planowanych obiektów oraz instalacji.

Istniejące regulacje prawne dotyczą głównie bezpieczeństwa użytkowania i czystości wód odprowadzanych do gruntu. Ważną kwestią jest uniemożliwienie skażenia wtórnego wody wodociągowej wodą deszczową, dlatego urządzenia typu centrale deszczowe powinny posiadać przerwę powietrzną typu AA, zgodnie z normą PN-EN 1717. Dotyczy to również tzw. zestawów napełniających, które służą do dopełniania zbiornika wodą wodociągową w przypadku braku deszczówki.

Istotną zmianę w postrzeganiu deszczówki wprowadziła Ustawa Prawo Wodne z dnia 20 lipca 2017 r. (Dz. U. 2017 poz. 1566). Poprzez wody opadowe lub roztopowe rozumie się wody będące skutkiem opadów atmosferycznych. Ustawa uregulowała opłaty za usługi wodne, tj. odprowadzanie wód opadowych lub roztopowych ujętych w otwarte lub zamknięte systemy kanalizacji deszczowej służące do odprowadzania opadów atmosferycznych albo systemy kanalizacji zbiorczej w granicach administracyjnych miast do wód. Wprowadziła ona również tzw. podatek od deszczu, czyli opłatę za zabudowanie gruntu o powierzchni powyżej 3 500 metrów kwadratowych lub obiektów budowlanych trwale związanych z gruntem mających wpływ na zmniejszenie retencji terenowej przez wyłączenie więcej niż 70% powierzchni nieruchomości z powierzchni biologicznie czynnej na obszarach nieujętych w systemy kanalizacji otwartej lub zamkniętej, które powoduje, że wody opadowe nie infiltrują w grunt, ponieważ powierzchnia została utwardzona.

Są to głównie tereny, na których wybudowano magazyny, galerie handlowe, fabryki bądź wielkopowierzchniowe parkingi. Stawka wynosi 50 groszy za każdy metr kwadratowy powierzchni, w przypadku braku urządzeń do retencjonowania opadu z uszczelnionych powierzchni. W przypadku, gdy na nieruchomości znajdują się urządzenia do retencji o pojemności wynoszącej więcej niż 30% odpływu rocznego z danej powierzchni uszczelnionej, to stawka podatku deszczu wynosi 5 groszy za 1 m2. Właściciel nieruchomości jest zobligowany do uiszczenia opłaty w przeciągu 14 dni od momentu otrzymania informacji o wysokości podatku. 90% kwoty otrzymuje Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, a 10% idzie do gminy, na terenie której znajduje się dana nieruchomość.

Dla wyżej opisanych przypadków określono górne jednostkowe stawki za opłaty stałe i zmienne. W formie opłaty stałej - 5 zł na dobę za 1 m3/s za określoną w pozwoleniu wodnoprawnym albo w pozwoleniu zintegrowanym maksymalną ilość wód opadowych lub roztopowych odprowadzanych do wód z otwartych lub zamkniętych systemów kanalizacji deszczowej służących do odprowadzania opadów atmosferycznych.

Ustawa Prawo Wodne określa również przypadki, w których należy ubiegać się o pozwolenie wodnoprawne. Co istotne sam zbiornik na deszczówkę nie wymaga uzyskania pozwolenia wodnoprawnego. Należy pamiętać, że zbiornik powinien mieć zapewniony przelew awaryjny na wypadek jego przepełnienia. Właśnie na takie sytuacje przewidziany jest przelew awaryjny zbiornika, który najczęściej jest podłączany do układu rozsączającego za zbiornikiem, np. w postaci tuneli lub skrzynek rozsączających.

Ustawa reguluje, że na tego typu instalacje wymagane jest pozwolenie wodnoprawne. Dokładnie, to na urządzenia wodne jakim są wspomniane tunele oraz skrzynki, a także na usługę wodną - odprowadzanie do wód lub do urządzeń wodnych - wód opadowych lub roztopowych, ujętych w otwarte lub zamknięte systemy kanalizacji deszczowej służące do odprowadzania opadów atmosferycznych albo w systemy kanalizacji zbiorczej w granicach administracyjnych miast. Zgodnie z ustawą w takiej sytuacji należy złożyć wniosek o wydanie wspomnianych dwóch pozwoleń wodnoprawnych.

Wszystkie elementy, które należy dołączyć do wniosku są wymienione w art. 407 Ustawy Prawo Wodne. Najbardziej istotnym załącznikiem do wniosku o wydanie pozwolenia wodnoprawnego jest operat wodnoprawny. Składa się z części opisowej oraz graficznej. Informacje co powinny zawierać obie części operatu w danym przypadku zostały ujęte w art. 409 Ustawy PW. Wniosek o wydanie pozwolenia składa się do właściwego Nadzoru Wodnego, na terenie, którego zlokalizowana jest działka objęta inwestycją. Opłata za wydanie jednego pozwolenia wodnoprawnego wynosi 224,88 zł. Pozwolenie może być wydane na okres nie dłuższy niż 30 lat.

Warunki, które należy spełnić przy odprowadzeniu wód opadowych lub roztopowych do wód lub do urządzeń wodnych, czyli w przypadku deszczówki dotyczy to odprowadzenia nadmiaru wody (po napełnieniu zbiornika), określa rozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 12 lipca 2019 r. w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego oraz warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu do wód lub do ziemi ścieków, a także przy odprowadzaniu wód opadowych lub roztopowych do wód lub do urządzeń wodnych. (Dz. U. 2019 poz. 1311). Zgodnie z nim wody opadowe oraz roztopowe mogą być wprowadzane bezpośrednio do wód lub do urządzeń wodnych, jeżeli nie zawierają więcej niż 100 mg/l zawiesiny ogólnej, a także nie więcej niż 15 mg/l węglowodorów ropopochodnych.

Jak określa ustawa Prawo Wodne, zakazuje się również wprowadzania wód opadowych lub roztopowych bezpośrednio do wód podziemnych. Dopuszcza się z kolei wprowadzanie wód opadowych lub roztopowych do wód powierzchniowych lub do ziemi, w odległości mniejszej niż 1 kilometr od granic kąpielisk, miejsc okazjonalnie wykorzystywanych do kąpieli oraz plaż publicznych nad wodami oraz do jezior i do ich dopływów, jeżeli czas dopływu tych wód do jeziora jest krótszy niż 24 godziny.

Projektanci opierają się często na niemieckiej normie dot. Dlatego też często zbiorniki retencyjne do magazynowania wód opadowych traktowane są jako zbiorniki przydomowych oczyszczalni ścieków i projektanci starają się spełnić te same wymagania co dla oczyszczalni (usytuowanie na działce, odległości od studni etc.). Zostały one szczegółowo przedstawione w aspektach prawnych dot. przydomowych oczyszczalni ścieków. Podstawowym aktem prawnym regulującym gospodarowanie z wodami jest Ustawa Prawo Wodne z dnia 20 lipca 2017 r. Znowelizowana ustawa reguluje gospodarowanie wodami zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, a w szczególności kształtowanie i ochronę zasobów wodnych, korzystanie z wód oraz zarządzeni zasobami wodnymi.

tags: #wyłącznik #awaryjny #oczyszczalnia #ścieków #przepisy #bezpieczeństwa