Problem z dostępem do wody pitnej w Afryce

Szczegóły: Opublikowano: 28. March 2026

Rzadko zastanawiamy się nad tym, jak doszło do tego, że mamy dostęp do czystej wody. Zazwyczaj po prostu odkręcamy kran, nalewamy ją do czajnika, czy też wchodzimy do wanny i cieszymy się relaksującą kąpielą. Kiedy słyszymy o państwach, w których dla większości obywateli dostęp do wody nie jest tak łatwy, rzadko zastanawiamy się, z czego to wynika. Ulegamy prostym schematom myślowym, które prowadzą nas drogą: „A, to Afryka, tam tak po prostu jest”. Lubimy myśleć, że Europa wiele dała Afryce, że państwa afrykańskie coś nam zawdzięczają, a my nieustająco im pomagamy.

Wiek XIX był epoką ogromnych zmian, triumfu nauki i ludzkiego umysłu. Wielkich naukowców, którzy swoimi odkryciami zmienili życie setek tysięcy ludzi, nie tylko własnych narodów, między innymi w dziedzinie higieny. Był to okres, kiedy odkryto powiązanie pomiędzy zanieczyszczeniem wody i wybuchającymi epidemiami, kiedy powstały pierwsze sieci wodociągów, pierwsze oczyszczalnie ścieków, a także kiedy do użytku weszła pierwsza spłukiwana toaleta.

Niestety niezwykły czas wielkich odkryć na polu naukowym i medycznym, największego rozwoju przemysłu w Europie, w Afryce był okresem kolonializmu. Państwa europejskie wycofując się z Afryki pozostawiły struktury nieprzygotowane w żaden sposób do samodzielnego funkcjonowania. Struktury państwowe i autorytarny kształt rządów, który przyjął się w Afryce, zostały narzucone przez państwa europejskie, w taki sposób zarządzające koloniami. Społeczności afrykańskie przed kolonizacją opierały się na więziach plemiennych, klanowych, bez wyznaczonych granic administracyjnych. Wszystkie te nowe zjawiska zostały narzucone sztucznie, często doprowadzając do krwawych starć.

Przez cały okres zimnej wojny Afryka była traktowana przez blok wschodni i zachodni jak poligon, obszar, gdzie bezkarnie mogły rywalizować, usuwając przywódców, wobec których nabierali podejrzeń i wspierając tych, którzy w danym momencie pasowali do ich celów politycznych. Strony nie brały przy tym pod uwagę kosztów, jakie ponosiły lokalne społeczności. Nie ułatwiały także państwom Afryki rozwoju ekonomicznego - ich gospodarka, pomimo uzyskania niepodległości, wciąż pozostawała w rękach europejskich. A jednak Afryka nieustająco się rozwija. Nie tak szybko, jak by mogła, gdyby nie przeciwności losu, zapewne nie tak szybko, jak by chciała, ale jej rozwój jest nie do zahamowania.

Dostęp do wody jako prawo człowieka

Oficjalnie ONZ uznała zaopatrzenie w wodę za jedno z praw człowieka ONZ uznała w roku 2002, wskazując, że „prawo człowieka do wody jest niezbędne do prowadzenia życia w godności ludzkiej” i że jest „warunkiem wstępnym dla realizacji innych praw człowieka”. Dostęp do wody za jedno z podstawowych praw człowieka był uznany już przez Konwencję o prawach dziecka z 1989 roku oraz Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet 1979 roku. Obie konwencje stwierdzają, iż od dostępu do wody zależy zdrowie oraz jakość życia.

Przeczytaj także: Gdzie kupić wodę destylowaną?

ONZ stwierdza także, że rozwiązanie problemu braku wody jest możliwe, a nawet osiągalne w krótkim terminie, ustalając zmniejszenie o połowę liczby osób niemających dostępu do wody jako jeden ze swoich celów milenijnych.

Źródła wody i dostęp do nich

WHO dzieli źródła wody na ulepszone, nieulepszone oraz wody powierzchniowe. Do nieulepszonych źródeł wody należą niezabezpieczona studnia kopana, niezabezpieczone źródło, wózek z małym zbiornikiem/bębnem, cysterna oraz woda powierzchniowa (rzeka, jezioro, staw itp.), woda butelkowana. Do ulepszonych źródeł innych niż wodociągi należą np. krany publiczne, studnie rurowe, zabezpieczone przed zanieczyszczeniem studnie kopane, zabezpieczone zbiorniki deszczówki.

W roku 2020 z bezpiecznych źródeł wody, czyli pochodzących z ulepszonego źródła i dostępnych zawsze wtedy, kiedy jest taka potrzeba, korzystało 74% ludności na świecie. Podstawowy dostęp do wody, czyli dostęp do ulepszonego źródła wody oddalonego nie więcej niż 30 minut od miejsca zamieszkania, miało 16%, natomiast 4% miało dostęp ograniczony, ponieważ droga do ulepszonego źródła zajmowała im dłużej niż 30 minut. Kolejne 5% korzystało ze źródła nieulepszonego, a 2% z wód gruntowych.

Najgorsza sytuacja była w państwach Oceanii, gdzie z nieulepszonych źródeł korzystało 18%, a z wód gruntowych aż 23% mieszkańców, a także w Afryce Subsaharyjskiej, gdzie tych pierwszych używało 16% ludzi, tych drugich 7%. Zdecydowane różnice widać pomiędzy mieszkańcami miast i wsi. Wśród mieszkańców miast w Afryce Subsaharyjskiej dostęp podstawowy do bezpiecznych źródeł wody miało 54%, natomiast wśród mieszkańców wsi jedynie 13%. W najgorszej sytuacji zdecydowanie jest ludność dotknięta konfliktami.

Tabela: Dostęp do źródeł wody w 2020 roku

Region	Bezpieczne źródła	Podstawowy dostęp	Dostęp ograniczony	Nieulepszone źródła	Wody gruntowe
Świat	74%	16%	4%	5%	2%
Oceania	-	-	-	18%	23%
Afryka Subsaharyjska	-	-	-	16%	7%

Konsekwencje braku dostępu do wody

W krajach rozwijających się i wśród ubogich społeczności słaby dostęp do wody bezpiecznej przyczynia się do zakażeń, które powodują niedożywienia i anemię u dzieci. Długotrwały brak wody jest przyczyną chorób, a nawet śmierci wielu ludzi na świecie. Dzieci umierają przez brak czystej wody. Brak bezpiecznej wody pitnej dramatycznie wpływa na życie uczniów w Rogu Afryki. Aż 2,7 miliona dzieci przestało z tego powodu chodzić do szkoły. Na całym świecie kobiety i dziewczęta spędzają około 200 milionów godzin dziennie w drodze do ujęć wody. Średni dystans, jaki kobieta w Afryce pokonuje dziennie po wodę, to 6 km (WHO). Brak wody i ograniczenia możliwości uprawy to jedna z kluczowych przyczyn migracji ludności afrykańskiej ze wsi do miast.

Przeczytaj także: Inwestycje w Jakość Wody w Proszówkach

Zanieczyszczenia wody i ich skutki

Istnieją dwie kategorie zanieczyszczeń: mikrobiologiczne i chemiczne. Wiele bakterii, wirusów, pierwotniaków i pasożytów może wywołać chorobę po spożyciu wody zanieczyszczonej ludzkimi lub zwierzęcymi odchodami. Choroby przenoszone przez wodę: biegunka, dur brzuszny, wirusowe zapalenie wątroby, legionelloza, Leptospiroza i ostre nagminne porażenie dziecięce, wywołane przez wirusa Polio. Najbardziej niebezpieczne źródło zanieczyszczenia to kał. Jeden gram kału może zawierać: 10 000 000 wirusów, 1 000 000 bakterii, 1000 cyst pasożytów, 100 jaj pasożytów.

Woda pitna powinna być zdezynfekowana i wolna od patogenów, jednak w bardzo wielu krajach rozwijających się większość mieszkańców, szczególnie terenów wiejskich, korzysta z nieuzdatnianych, a często też nieulepszonych źródeł wody, które zawierają bakterie grupy coli, w tym również typu kałowego. Ciągłe narażenie na spożycie substancji chemicznych zawartych w wodzie pitnej również wpływa na rozwój poznawczy.

Kwestią często pomijaną przy temacie dostępu do wody jest utrzymanie higieny. Badania przeprowadzone w roku 2003 dowodzą, że mycie rąk za pomocą wody i mydła powoduje spadek o 45% liczby chorób biegunkowych, a z kolei według badań z roku 2005 spadek o 50% zachorowań na biegunkę i zapalenie płuc wśród dzieci. Mycie twarzy wodą i mydłem pomaga również uniknąć wielu infekcji oczu, które niekiedy wywołują jaglicę, najczęstszą przyczynę ślepoty w krajach rozwijających się.

WHO wyróżnia kilka poziomów, według których klasyfikuje dostęp do toalet:

bezpieczny - korzystanie z ulepszonych urządzeń, które nie są dzielone z innymi gospodarstwami domowymi i w których odchody są bezpiecznie usuwane na miejscu lub usuwane i przetwarzane poza terenem zamieszkania;
podstawowy - korzystanie z ulepszonych urządzeń, które nie są dzielone z innymi gospodarstwami domowymi;
ograniczony - wspólne korzystanie z ulepszonych urządzeń przez dwa lub więcej gospodarstw domowych;
nieulepszony - Stosowanie latryn dołkowych bez płyty lub platformy, latryn wiszących lub wiaderkowych;
defekacja na otwartej przestrzeni - wypróżnianie na otwartej przestrzeni, ale także pozbywanie się odchodów na polach, w lasach, krzakach, otwartych zbiornikach wodnych i innych otwartych przestrzeniach lub wraz z odpadami stałymi.

W 2020 roku w Afryce Subsaharyjskiej z bezpiecznych urządzeń sanitarnych korzystało 30% ludzi.

Przeczytaj także: Woda mineralna Józef: Zalety

Przyczyny problemów z dostępem do wody

Kolonializm: Państwa europejskie wycofując się z Afryki pozostawiły struktury nieprzygotowane w żaden sposób do samodzielnego funkcjonowania. Wszelki rozwój infrastruktury czy projekty hydroelektryczne były rozwijane zgodnie z celami europejskimi.
Konflikty: Przez cały okres zimnej wojny Afryka była traktowana przez blok wschodni i zachodni jak poligon, obszar, gdzie bezkarnie mogły rywalizować.
Niedożywienie i choroby: W krajach rozwijających się i wśród ubogich społeczności słaby dostęp do wody bezpiecznej przyczynia się do zakażeń, które powodują niedożywienia i anemię u dzieci.
Zmiany klimatyczne: Wywołane globalnym ociepleniem klimatu zjawisko tzw. dipolu Oceanu Indyjskiego sprawia, iż deszcze w Tanzanii, wprawdzie obfite, stają się jednak coraz bardziej nieregularne.
Wycinka lasów: Tam, gdzie nie ma lasu, który wchłonąłby wodę, ulewy powodują powódź, wymywają glebę, a następnie - w silnym słońcu - woda szybko paruje, spływa i już po kilku dniach rozpoczyna się kolejna susza.
Ubóstwo i brak edukacji: Ubóstwo, wynikające również z historycznego wyzysku kolonialnego, niski poziom edukacji, mniej doświadczone i słabsze struktury administracyjne oraz brak nowoczesnych technologii wodnych należą do głównych przyczyn problemu dostępu do wody.

Działania organizacji humanitarnych

UNICEF działa w obszarze zapewnienia dostępu do bezpiecznej wody, usług sanitarnych i higienicznych w ponad 100 krajach. Polska akcja Humanitarna działa w Sudanie południowym od 2006 roku, zapewniając dostęp do wody i obiektów sanitarnych. Pomoc polega przede wszystkim na zapewnianiu dostępu do wody i do obiektów sanitarnych i a to co to co jest taką naszą największą ekspertyzą to jest rzeczywiście budowanie studni.

Działania PAH obejmują:

Budowę zasilanych energią słoneczną pomp, które są odporne na zmianę klimatu i katastrofy naturalne.
Leczenie dzieci i szczepienia chroniące przed groźnymi dla życia chorobami, których źródłem są zanieczyszczone ujęcia wody i brak odpowiednich warunków sanitarnych.
Zapewnienie bezpiecznej wody, m.in. dzięki tabletkom uzdatniającym wodę z niepewnych źródeł.
Wsparcie budowy upraw tarasowych na terenach górskich.
Finansowanie recyklingu plastiku na obszarach miejskich i oczyszczanie z niego przepływających przez Dar es Salaam rzek i kanałów.
Umożliwienie wykorzystania nowoczesnych, efektywnych technologii z zakresu zarzadzania wodą i ściekami.
Budowanie studni na podwyższeniach - platformach betonowych, które nawet podczas powodzi umożliwiają czerpanie wody nieskażonej mieszkańcom.
Budowanie latryn na podwyższeniu, zarówno w instytucjach, jak i przydomowych.

Afryka się rozwija. W ciągu ostatnich pięciu lat liczba osób korzystających w Afryce Subsaharyjskiej z bezpiecznych toalet wzrosła o 2%, osób mających możliwość utrzymania higieny przy pomocy wody i mydła wzrosła o 1%, osób korzystających z bezpiecznych źródeł wody wzrosła o 3%, a osób korzystających z wód powierzchniowych zmniejszyła się również o 3%. Liczba osób praktykujących otwartą defekację zmalała także o 3%.

tags: #woda #pitna #w #afryce #problem