Uzdatnianie wody w stomatologii – kluczowe wymagania

Szczegóły: Opublikowano: 18. March 2026

Unity stomatologiczne zasilane wodą stanowią potencjalne źródło aerozolu wodno-powietrznego, który może być rezerwuarem różnorodnych mikroorganizmów, w tym także tych chorobotwórczych. W celu skutecznego zapobiegania powstawaniu zakażeń, kluczowe jest uwzględnienie jakości wody, spełnienie wymagań w zakresie jej uzdatniania, regularne czyszczenie specjalistycznego sprzętu oraz kontrola namnażania się mikroorganizmów w instalacjach wodociągowych i urządzeniach pomocniczych.

Aerozol generowany w trakcie zabiegów leczniczych może rozprzestrzeniać się na odległość około 2 metrów od unitu, stanowiąc zagrożenie skażeniem dla otaczających powierzchni oraz osób. Szybkoobrotowe wiertła chłodzone wodą w gabinetach stomatologicznych stanowią szczególne źródło zagrożenia zakażeniem kropelkowym czy zakażeniem ran, dlatego tak ważne ma znaczenie jakość wody zasilającej urządzenia dentystyczne unitu, która czasem może zalegać w przewodach przez dłuższy okres czasu i być silnie skażona mikrobiologicznie co przyczynia się do powstawania tzw: BIOFILMU.

Czym jest biofilm?

Biofilm, zwany inaczej błoną biologiczną, to złożona, wielokomórkowa struktura bakterii (i innych organizmów) otoczona warstwą substancji organicznych i nieorganicznych, produkowanych przez te drobnoustroje. Wykazuje on adhezję zarówno do powierzchni biologicznych, jak i abiotycznych. Składa się z organizmów żywych, obumierających i martwych oraz substancji organicznych i nieorganicznych. W biofilmie bakterie mają doskonałe warunki do rozwoju, stanowi on ich ochronę i dostarcza składniki odżywcze. Przyjmuje się, że w środowisku naturalnym nie występują biofilmy składające się z jednego gatunku. Do najlepiej poznanych mikroorganizmów tworzących biofilm można zaliczyć: Vibrio fischeri, Vibrio harveyi, Staphylococcus epidermidis, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli, Enterococcus faecalis, Candida albicans i wiele innych.

Rodzaje biofilmu w stomatologii

W stomatologii wyróżniamy dwa rodzaje biofilmu: wczesny oraz późny. Różnią się one pod względem zawartości bakterii oraz grubości. Bakterie z rodzaju Legionella mogą stanowić aż 35% bakterii wchodzących w skład biofilmu. Zanieczyszczenie pałeczkami Legionella instalacji wodnej może pochodzić z sieci wodociągowej lub z niewłaściwie przechowywanej wody destylowanej. Pałeczki Legionella, występują w różnych środowiskach wodnych, takich jak klimatyzatory, baseny perełkowe, nawilżacze, fontanny, a także w inhalatorach oraz w unitach dentystycznych.

Jak dochodzi do zakażenia Legionellą?

Do zakażenia u człowieka dochodzi drogą kropelkową, przez wdychanie aerozolu wodnego lub pyłu będącego siedliskiem bakterii bądź przez zachłyśnięcie się skażoną wodą. Wrotami zakażenia są górne drogi oddechowe. Okres inkubacji wynosi 2-10 dni. Pałeczki Legionella wywołują zapalenie płuc, często o ciężkim przebiegu i wysokiej śmiertelności. Istnieją także odnotowane pozapłucne infekcje legionellozowe, takie jak zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie osierdzia, odmiedniczkowe zapalenie nerek, zapalenie trzustki, zatok i otrzewnej.

Przeczytaj także: Technologie oczyszczania wody: Przegląd

Należy pamiętać, że pałeczki Legionella przeżywają prawie rok w wodzie wodociągowej w temperaturze 5-24°C, nie są radykalnie likwidowane przez ogólnie stosowane w wodociągach środki dezynfekcyjne (chlor, ozon, promienie UV), a także podgrzewanie wody nawet do 60°C. Całkowitemu zniszczeniu ulegają one dopiero w temperaturze ok. 80°C. Z tego względu szczególny nacisk kładzie się na przestrzeganie podstawowych zasad higieny oraz systematyczne prowadzenie zabiegów czyszczących i dezynfekcyjnych.

Wszystkie zabiegi wykonywane z użyciem końcówek roboczych jednostki dentystycznej powodują powstawanie aerozolu i rozprysku, które są zwykle skażone bakteriami, wirusami oraz grzybami, często również krwią. Aerozolizacja jest wynikiem działania instrumentów obrotowych, drgań ultradźwiękowych lub połączenia oddziaływania strumienia wody i sprężonego powietrza. Tak więc w przypadku obecności pałeczek Legionella w systemie wodnym jednostki, skażone są nimi zarówno aerozol, jak i rozprysk.

Jak zapobiegać zakażeniom?

Woda przeznaczona do jednostek stomatologicznych powinna być wolna od bakterii. Uzyskanie takiej wody jest bardzo łatwe - umożliwiają to filtry bakteriologiczne oraz wiele różnych preparatów stosowanych do dekontaminacji wody. Zanieczyszczenie urządzeń florą bakteryjną pacjenta wymaga dokładnej dezynfekcji urządzeń odpowiednimi preparatami. Przewody wodne jednostki stomatologicznej stanowią przyjazne środowisko dla drobnoustrojów tworzących biofilm, zwłaszcza w przypadku zastoju wody wskutek jej rzadkiego stosowania (w czasie przerwy w działaniu gabinetu dentystycznego). Ryzyko zakażenia związanego z tą florą jest szczególnie duże u pacjentów wymagających leczenia stomatologicznego w okresie immunosupresji. W wodzie znajdującej się w przewodach jednostki stomatologicznej szczególnie często występują niefermentujące pałeczki Gram-ujemne, takie jak Pseudomonas aeruginosa lub Acinetobacter baumannii, często odpowiedzialne za zakażenia oportunistyczne w tej grupie pacjentów. Wykryto też prątki (Mycobacterium spp.) oraz drożdżaki z rodzaju Candida.

W profilaktyce zakażeń związanych z wodą w systemach wodnych jednostki stomatologicznej stosuje się filtry, chemiczną dezynfekcję przewodów (według zaleceń producenta) oraz zastawki zapobiegające cofaniu się wody. Hamowaniu wytwarzania biofilmu w liniach wodnych jednostki stomatologicznej może sprzyjać też impregnowanie tych przewodów substancjami o działaniu przeciwdrobnoustrojowym, np.

Każde państwo na świecie ma swoje standardy wody pitnej, określa się je w jednostkach tworzących kolonię (ang. colony forming unit - CFU); jednostka ta służy obliczeniu liczba komórek bakteryjnych lub grzyba w materiale badanym. Uzdatnianie wody jest bardzo ważne. W wodzie wodociągowej często gromadzi się biofilm i w efekcie liczby bakterii, jaka w niej występuje, może nawet przekraczać 100 000 CFU/ml. Amerykańskie Towarzystwo Stomatologiczne (American Dental Association - ADA) oraz Europejska Agencja Środowiska (Environmental Protection Agency - EPA) zalecają standard na poziomie mniejszym od 500 CFU/ml.

Przeczytaj także: Grupa Azoty Puławy - oczyszczanie wody

Na rynku jest obecnie dostępnych kilka preparatów przeznaczonych do dekontaminacji wody w jednostce stomatologicznej. Każdy z nich działa jednak trochę inaczej, dlatego ważne jest, aby zapoznać się dokładnie z instrukcją działania takiego preparatu i należy także zwrócić uwagę na wymaganą tzw. terapię shock przy prawie każdym z nich, która zostanie omówiona w dalszej części artykułu. Nie tylko system wodny wymaga odpowiedniej dekontaminacji, ale także wszystkie systemy odpływowe z jednostki, czyli ssący oraz spluwaczka. Systemy odpływowe i ssące w gabinetach stomatologicznych w jednostkach stomatologicznych wymagają odpowiednich procesów dezynfekcji oraz specjalnych preparatów. Prawidłowa procedura pozwala utrzymać urządzenia w pełnej drożności, czystości oraz zabezpiecza przed gromadzeniem się osadów biologicznych.

Preparaty do dekontaminacji wody w unitach stomatologicznych

Poniżej przedstawiono opis kilku popularnych preparatów przeznaczonych do dekontaminacji wody w jednostkach stomatologicznych dostępnych na polskim rynku.

E20 firmy Germiphene

Jednym z najnowszych gotowych preparatów do dezynfekcji wody w jednostkach w postaci płynnej jest kanadyjski preparat o nazwie E20 firmy Germiphene. Pakowany jest w butelkach po 250 ml z praktyczną pompką dozującą odpowiednią ilość preparatu do butelki jednostki stomatologicznej, skoncentrowany i gotowy do użycia preparat jest niezwykle ekonomiczny w użyciu. Dodatkowo płyn E20 nie wymaga osobnego stosowania terapii typu shock, gdyż sam w sobie przy zastosowaniu odpowiedniego większego stężenia raz w miesiącu spełnia to zadanie. Zapewnia on w prosty i efektywny sposób kontrolę nad biofilmem oraz bakteriami w przewodach wodnych jednostki stomatologicznej, szybkie działanie sporo- i mikrobójcze bez użycia agresywnych środków chemicznych, redukując ryzyko zakażenia-krzyżowego podczas czyszczenia przewodów. Preparat jest bezpieczny dla pacjentów i nie powoduje reakcji alergicznych. Nie wchodzi w reakcję z materiałami do odbudowy i środkami terapeutycznymi. Bez zapachu, koloru, smaku, powstaje roztwór o neutralnym pH - wystarczy wlać do butelki z wodą jedną pompkę, bez mierzenia, bez bałaganu. Jest niepieniący i eliminuje możliwość powstania osadu (w systemach tabletkowych w przypadku nierozpuszczonej do końca tabletki może dojść do zatkania przewodu wodnego). Preparat E20 działa w przewodach do 2 tygodni i jest bezpieczny dla środowiska, ponieważ rozkłada się na wodę i tlen.

W celu codziennego użytkowania w przypadku jednostek wyposażonych w butelki o objętości od 750 ml do 1 l zaleca się użycie jednego naciśnięcia pompki z preparatem wprost do butelki, natomiast w przypadku jednostki z butelką 2-litrową - użycie trzech naciśnięć pompki z preparatem wprost do butelki. W celu wykonania terapii shock raz w miesiącu powinno się rozpuścić płyn E20 w 100-150 ml wody w kubeczku, wlać do pustej butelki i zaciągnąć do systemu wodnego jednostki (każdy rękaw końcówki), pozostawiając stężony płyn na noc lub weekend. Po tym czasie należy zdjąć butelkę, napełnić wodą z 1 (lub 3) naciśnięciami pompki i przepłukać system przez około 2 min. Jednostka stomatologiczna po tym zabiegu jest ponownie gotowa do użycia. Preparat może być używany zarówno z wodą z kranu, jak i wodą destylowaną. Należy pamiętać, aby zawsze najpierw nalać preparat do butelki, a następnie uzupełnić ją wodą.

Alpron i Bilpron (ALPRO)

Inne dostępne preparaty, takie jak Alpron, Bilpron (ALPRO), występują w postaci płynu przeznaczonego do rozcieńczania, zatem trzeba uważnie przestrzegać procedury rozcieńczenia opisanej przez producenta. Działają one na bakterie, drożdze i glony. Płyny takie dostarczają optymalną jakość wody oraz pomagają utrzymać przewody wodne jednostek stomatologicznych w czystości. Dodawany systematycznie do butelki z wodą płyn taki w stężeniu 1% zapobiega powstawaniu biofilmu w przewodach i jest w tym stężeniu nietoksyczny dla pacjentów. Aby dezynfekcja w tym przypadku była skuteczna, należy mieć oba preparaty. Preparat Alpron jest przeznaczony do użytku codziennego, natomiast Bilpron do stosowania przez weekend lub podczas dłuższej nieobecności w gabinecie.

Przeczytaj także: Przewodnik po uzdatnianiu wody szkłem

Aqua Plus (Magnolia)

Innym środkiem jest koncentrat Aqua Plus (Magnolia), który charakteryzuje się działaniem bakteriobójczym wobec bakterii Legionella w ciągu mniej niż 5 minut, działaniem prątkobójczym w okresie krótszym niż 10 minut oraz grzybobójczym w ciągu mniej niż 60 minut. W przypadku preparatu Aqua Plus przygotować należy 4-procentowy roztwór wodny i wprowadzić do przewodów wody w rękawach jednostki dentystycznej najpierw do strzykawko-dmuchawki, a następnie do pozostałych instrumentów i przepuszczać przez minimum 10 sekund każdy. Po 10 minutach należy spuścić środek dezynfekcyjny z jednostki w ten sam sposób. W celu zapobieżeniu tworzenia się biofilmu zaleca się wykonanie całej procedury po każdym pacjencie przez 5 minut.

Tabletki Citrisil (Sterisil USA) i ICX (ADEC)

Innym rozwiązaniem są znane już na rynku tabletki do rozpuszczania w butelce wody destylowanej, np. tabletki Citrisil (producent Sterisil USA) czy też ICX (producent ADEC). Jedna tabletka wystarcza na jedną butelkę wody destylowanej lub demineralizowanej w zależności od jej pojemności (do 1 l lub 2 l). Tabletki Citrisil rozpuszczają się w wodzie przez ok. 60 sekund, nie obniżają pH wody w systemie jednostki, dzięki czemu zapobiegają korozji przewodów i końcówek stomatologicznych, nie reagują w żaden sposób z materiałami stomatologicznymi, są bezpieczne dla lekarza i pacjenta. Każde opakowanie zawiera 20 tabletek do codziennego stosowania i dodatkowo 1 tabletkę CITRISIL SHOCK - supermocną tabletkę do gruntownego oczyszczenia systemu. Używa się jej raz w miesiącu, pozostawiając ją w systemie przez minimum 24 godziny (jest to tzw. terapia szokowa dla systemu wodnego, niezbędna dla prawidłowego działania tabletek). Po zastosowaniu tabletki shock używa się zwykłych tabletek do codziennego stosowania. Opakowanie Citrisil zawiera wszystko, co jest potrzebne na mniej więcej miesiąc pracy (lub 20 napełnień butelek). Jeżeli stosuje się tabletki Citrisil przez cały czas, można zredukować poziom CFU w jednostce poniżej 10 (!), co jest wynikiem o wiele lepszym niż standard przyjęty w Polsce na poziomie 100 CFU/ml. Należy zwrócić uwagę na to, aby tabletka zawsze rozpuściła się do końca, zanim założy się butelkę do jednostki - w przeciwnym razie drobinki nierozpuszczonej tabletki mogą spowodować zatkanie się przewodów wodnych jednostki stomatologicznej.

Kolejnym środkiem w postaci tabletek są produkowane przez firmę ADEC tabletki ICX. Działają one na podobnej zasadzie jak tabletki Citrisil, rozpuszczają się w ciągu ok. 120 sekund. Instrukcja użytkowania tych tabletek mówi jednak o konieczności zastosowania biocydu celem ich prawidłowego działania. Biocyd ten jednak nie został dopuszczony do użytku na terenie UE, zatem użytkowanie tych tabletek bez tego preparatu trochę mija się z celem. Jest jednak rozwiązanie - a mianowicie użytkownicy tabletek ICX powinni stosować je w połączeniu z tabletkami Citrisil Shock. Zastosowanie skojarzenia tych tabletek (Citrisil Shock raz w miesiącu oraz tabletki ICX do każdej butelki) da pozytywny rezultat działania tabletek ICX.

Słomki do dezynfekcji wody

Inną opcją dezynfekcji wody jest stosowanie tzw. słomek, np. Sterisil Straw. Słomka nie wymaga stosowania żadnych tabletek, jest całkowicie bezobsługowa. Jest ona wypełniona odpowiednią ilością tych samych substancji, które znajdują się w tabletkach Citrisil, jednakże rozpuszczają się powoli, zapewniając ochronę w czasie wskazanym przez producenta. Po założeniu słomki należy nakleić informację z datą jej instalacji i następnie po określonym czasie jej użytkowania należy ją wymienić na nową. Innym typem słomek jest wkład Dentapure DP365 B zawierający jodowane kuleczki żywiczne; kiedy woda przepływa przez żywiczną matrycę, uwalniane są izotopy atomowe (ucieka 2-4 ppm jodu). Wolny jod w Dentapure nie zawiera alergizujących białek.

Filtry Sterisil Cartridge (Sterisil USA) lub DentaPure (Crosstex USA)

Przykładem niezbyt drogiego systemu uzdatniania wody dla poszczególnego unitu stomatologicznego są filtry Sterisil Cartridge (Sterisil USA) lub DentaPure (Crosstex USA), które działają przez 365 dni i są podłączone bezpośrednio do rurek wodnych w jednostce czerpiących wodę z sieci miejskiej. Zanim woda miejska trafi do systemu wodnego jednostki, jest ona filtrowana przez zainstalowany kartridż. Instalacja kartridża jest bardzo prosta. Wykorzystują tę samą, sprawdzoną technologię rozwiniętą dla NASA, która zapewnia czystą wodę spożywaną w kosmosie - bez bakterii, wirusów i innych szkodliwych organizmów. Wkład DentaPure zawiera jodowane kuleczki żywiczne.

Wkład Sterisil nie zawiera natomiast ani jodyny, ani żadnych pochodnych związków chloru, chroni sprzęt przed twardą wodą, zapewnia dejonizację oraz dezynfekcję wody, zapewniając tym samym jako jedyny system początkową terapię Shock znaną z tabletek Citrisil. Oba systemy zapewniają bezpieczne, efektywne i nieprzerwane uzdatnianie wody, a także nie niosą ze sobą ryzyka pozostawienia żrących środków chemicznych w instalacjach wodnych.

Standardy wody pitnej

Każde państwo na świecie ma swoje standardy wody pitnej, które określa się w jednostkach tworzących kolonię (CFU). Poniższa tabela przedstawia standardy zalecane przez różne organizacje i kraje:

Organizacja/Kraj	Standard CFU/ml
ADA/EPA	Mniej niż 500
Wojsko Stanów Zjednoczonych	Mniej niż 200
Wielka Brytania/Holandia/Polska	Mniej niż 100

tags: #uzdatnianie #wody #w #stomatologii #wymagania