Historia gminy Mońki: Od średniowiecza do współczesności
- Szczegóły
Terytorium współczesnej nam gminy Mońki w przeszłości pozostawało w granicach różnych struktur państwowych. W średniowieczu były to: plemienne Mazowsze, Państwo Polskie, Księstwo Mazowieckie, Zakon Krzyżacki, Wielkie Księstwo Litewskie (1402-1569) i Korona Polska (1569-1795). Później (1795-1807 r.) należało do Królestwa Prus, 1807-1915 do Imperium Rosyjskiego, 1915-1919 do Cesarstwa Pruskiego, 1919-1920 do Rzeczpospolitej Polskiej, 1920 do bolszewickiej Polskiej Republiki Rad, 1920-1939 ponownie do Rzeczpospolitej Polskiej, 1939-1941 do Białoruskiej Republiki Radzieckiej, 1941-1944 do Niemiec i od 1944 r. do Rzeczpospolitej Polskiej.
Wchodziło też ono do różnych struktur Kościoła rzymskokatolickiego - początkowo do diecezji płockiej, później do 1798 r. do diecezji wileńskiej. W latach 1798-1808 terytorium tej gminy przynależało do diecezji wigierskiej, od 1808 r. do archidiecezji mohylewskiej, od 1849 r. do 1925 r. do diecezji, a w latach 1925-1992 do archidiecezji wileńskiej, od 1992 r. diecezji białostockiej, a później i obecnie do archidiecezji białostockiej. Obszar dzisiejszej gminy Mońki w pierwszym ćwierćwieczu XVI w. znalazł się w trzech parafiach: Goniądzu, Trzciannem i Kalinówce Kościelnej. Podziały parafialne przetrwały aż do XX w.
Do kościoła parafialnego w Goniądzu należały: Ciesze, Dzieżki, Hornostaje, Jaski, Koleśniki, Kosiorki, Krzeczkowo, Łupichy, Mońki, Oliszki, Ołdaki, Potoczyzna, Pyzy, Rybaki, Sobieski, Świerzbienie, Zblutowo, Zyburty i Żodzie. Do kościoła parafialnego w Trzciannem: Boguszewo, Czekołdy, Dziękonie, Kiślak, Kołodzież, Konopczyn, Kuczyn, Kulesze, Lewonie, Magnusze, Masie, Mejły, Moniuszeczki, Przytulanka, Sikory, Waski, Wojszki, Zalesie i Znoski.
Fundacja kościołów w Goniądzu i Trzciannem
Kościół parafialny w Goniądzu miał uposażyć wielki książę litewski Witold, który zmarł w 1430 r. Sto lat później, w 1536 r. prepozyt goniądzkiego kościoła szpitalnego św. Ducha, ks. Marek ze Skrzeszewa liczący ok. 70 lat, twierdził, że osobiście nie widział dokumentu fundacji kościoła farnego w Goniądzu, ale słyszał, że był fundowany przez księcia Witolda. Późniejsze dokumenty z lat 1484, 1500 lub 1504, które są jednak falsyfikatami, również wskazują na tego fundatora. Sprawa była jednak bardziej skomplikowana. Z badań historycznych wynika, że w Goniądzu funkcjonowały w średniowieczu dwa kościoły farne. Jeden z nich był pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i usytuowany był przy Starym Rynku. Drugi kościół farny św.
2 maja 1496 r. Aleksander Jagiellończyk wielki książę litewski, iżby kościół świętych Piotra i Pawła Apostołów we wsi jego Trzcianne nie miał uszczerbku w dochodach przez osadzenie kmieci na polach folwarku książęcego, z którego dziesięcina szła do tegoż kościoła, nadał mu: czynsz zwany meszne, po 4 gr z każdej włóki, wybierany corocznie przez wójta wielkoksiążęcego na Narodzenie Matki Boskiej od osadzonych kmieci we wsiach Trzciannem i Niewiarowie, zarówno Rusinów jak i katolików, tj. Polaków i Litwinów. 20 kwietnia 1511 Mikołaj Radziwiłł wojewoda wileński ufundował nowy kościół w Kalinówce, na cześć św. Anny, św. Mikołaja i św. Leonarda.
Przeczytaj także: Przydomowe oczyszczalnie ścieków Zawiercie
Kształtowanie się sieci osadniczej
Współczesna nam sieć osadnicza na terenie gminy Mońki została ukształtowana w XV i XVI w. Na sejmie w Brześciu Litewskim w lutym 1505 r. Aleksander Jagiellończyk nadał marszałkowi dwornemu kniaziowi Michałowi Glińskiemu, w dziedziczne posiadanie, położoną na Podlasiu włość Goniądz. Kniaź był dworzaninem bliskim temu królowi. Po jego śmierci niesłusznie oskarżony o zdradę, został pozbawiony swych wielkich majątków przez Zygmunta I. 14 marca 1508 r. Gliński uszedł do Moskwy. Przywilejem wystawionym 1 stycznia 1509 r. król Zygmunt I nadał dobra rajgrodzko-goniądzkie Mikołajowi Mikołajewiczowi Radziwiłłowi, wówczas wojewodzie trockiemu, późniejszemu wojewodzie wileńskiemu, kanclerzowi Wielkiego Księstwa Litewskiego. 8 stycznia 1515 r. Zygmunt I potwierdził nadanie i określił granice tej majętności.
Radziwiłł przeprowadził "rewolucyjne" zmiany: zakładał nowe wsie, przebudował istniejące dawniejsze osadnictwo, komunikację, stworzył nową strukturę kościelną. Podstawową kwestią pozostawało zwiększenie osadnictwa. W 1522 r. zmarł Mikołaj Mikołajewicz Radziwiłł. Spadkobiercami byli: wdowa Elżbieta z Sakowiczów Radziwiłłowa (zm. po 1542), synowie: Mikołaj biskup żmudzki (zm. 1529), Jan podczaszy dworny litewski (zm. 1542) i Stanisław dzierżawca uszpolski (zm. 1531). Nie byli zgodni ze sobą co do podziału ojcowizny.
3 sierpnia 1522 r., w czasie sejmu wileńskiego, sprawę schedy rozsądzał sąd królewski. Ponownie zajmował się tym 13 kwietnia 1523 r., w związku ze skargą Elżbiety Radziwiłłowej na synów, że wbrew poleceniu królewskiemu usiłowali dokonać podziału między sobą majętności goniądzkiej i innych podlaskich. Król nie przystał na synowskie oczekiwania. 4 października 1524 r. sprawa ponownie trafiła pod sąd królewski. Tym razem z powództwa Jana Radziwiłła, który prosił władcę, o to by wyznaczył komisarzy, aby zjechali do Goniądza i dokonali tam podziałów. Zygmunt I na to przystał i wyznaczył termin komisji: 25 grudnia 1524 r. 28 marca 1528 r. monarcha sprecyzował zasady podziału spadku: zamek Goniądz wraz z włością i wszystkimi dworami podlaskimi miała trzymać wdowa Elżbieta Radziwiłłowa, a gdy synowie dokonają podziału innych dóbr ziemskich litewskich, dopiero wtedy będą mogli podzielić majętność goniądzką, pod warunkiem wcześniejszego podpisania umowy z matką.
Nie odpowiadało to synom. Toteż w ich imieniu biskup żmudzki Mikołaj Radziwiłł prosił monarchę by w pierwszej kolejności mogli rozdzielić Goniądz i inne podlaskie włości, a dopiero wówczas pozostałe litewskie. Wdowa po Mikołaju Radziwille i jej synowie: Mikołaj, Jan i Stanisław Radziwiłłowie doszli do porozumienia. Sporządzony w 1526 r. inwentarz dóbr pozostałych po Mikołaju Mikołajowiczu Radziwille dzielił całość własności na 4 części: I część Goniądz - Elżbieta z Sakowiczów Radziwiłłowa, II część Rajgród - Jan Radziwiłł podczaszy litewski, III część Knyszyn z wójtostwem długołęckim i młynem Lewonie - Mikołaj Radziwiłł biskup żmudzki (zm. 1529), IV część Waniewo z wójtostwem boguszewskim - Stanisław Radziwiłł dzierżawca uszpolski.
Wójtostwo boguszewskie obejmowało wówczas 49 włók chłopskich (ok. 809 ha). Prócz dochodów z gruntów kmiecych inwentarz wspominał o jeszcze innych wpływach z tej części - myta boguszewskiego, przynoszącego rocznie 10 kop gr litewskich. Jednak młyn i kuźnicę rudy darniowej Mikołaja Mieszkowskiego w Lewoniach zaliczono już do innej - części III dóbr, zwanej knyszyńską lub biskupią. W końcu 1529 r. król Zygmunt I zatwierdził ten podział.
Przeczytaj także: Oczyszczalnia oksydacyjna: zasady działania
Wobec zagrożenia ze strony królowej Bony, która wmieszała się w spór Radziwiłłów, właścicieli Goniądza z Gasztołdami, właścicielami Tykocina, oba zwaśnione rody już w 1528 r. chciały zakończyć konflikt. 2 kwietnia 1528 r. podpisali porozumienie - Olbracht Gasztołd ze Stanisławem Radziwiłłem i Mikołajem Radziwiłłem biskupem żmudzkim - zmieniające dawną ugodę, jaką za swego żywota zawarł ojciec tych ostatnich Mikołaj Mikołajewicz Radziwiłł wojewoda wileński z Olbrachtem Gasztołdem. 30 czerwca 1528 r. król Zygmunt I akt tej ugody zatwierdził.
W postanowieniu tym wymieniono zostało wójtostwo Mikołaja Pęskiego, który to wójt otrzymał z nadania Mikołaja Radziwiłła. Wyliczało ono wsie: Mikgowicze (= Kołodzież) - 20 włók, Cyszowie (= Ciesze) - 10 włók, Hornostaje - 20 włók, Rimdiewie (Romejki ?) - nie podano tam liczby włók, bo mieszkali tam poddani płacący solą czynsz do dworu knyszyńskiego, Masie, Mejły - 5 włók, odprawiający służbę i płacący czynsz do dworu knyszyńskiego, Oliszki - 3 włóki, odprawiający służbę i płacący czynsz do dworu knyszyńskiego, Koleśniki - włók (nie podano, a było ich tam 1 3), w Mikgowiczach (= Kołodzieży) - z zezwolenia wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła osiedlił się jeden Tatarzyn, który trzymał 2 włók, zamiast opłat obowiązany był pełnić służbę.
Boguszewo, Lewonie, Kołodzież, Ciesze, Hornostaje, Masie, Mejły, Oliszki, Koleśniki - to wsie obecnie położone w obszarze gminy Mońki, a w przeszłości (1509-1571 r.) wchodzące w skład dóbr ziemskich Goniądz. W 1530 r. w Złotorii Aleksander Chodkiewicz starosta brzeski oraz Maciej Janowicz marszałek dworny wytyczyli zgodnie z tym porozumieniem granicę pomiędzy własnością Gasztołdów z dobrami Radziwiłłów: Mikołaja biskupa żmudzkiego i Stanisława dzierżawcy uszpolskiego.
Autonomia prawna państwa goniądzko-rajgrodzkiego
Jednak władca nie ustąpił i dalej w 1530 r. Państwo goniądzko-rajgrodzkie Radziwiłłów posiadało szeroką autonomię prawną. W 1513 r. król Zygmunt I pisał, że ziemianie goniądzcy skarżyli się na Mikołaja Radziwiłła wojewodę wileńskiego, kanclerza, że ten trzymał ich w swojej władzy na mocy przywileju monarszego. Mimo to w 1517 r. Zygmunt I król polski uwolnił Mikołaja Radziwiłła, jego żonę i ich prawne potomstwo, wraz ze wszystkimi mieszkańcami dóbr, które posiadali lub nabędą, bez wzglądu na stan tych mieszkańców od podległości sądom ziemskim, starostów, kasztelanów i wojewodów. Ponadto uwolnił ich od władzy wszelkich urzędników dworskich jak i ziemskich. Otrzymali oni też zwolnienie od wszelkich opłat pieniężnych i naturalnych, wszelkich ciężarów i obowiązków, także od służby wojskowej w chorągwiach powiatowych. Do posyłania zaś pocztów lub do płacenia wojennych podatków król miał ich wzywać osobiście lub przez hetmanów. Mogli być powoływani jedynie przed sąd króla lub komisarzy przez monarchę wyznaczonych.
Szlachta otrzymywała tam majątki z obowiązkiem służby wojskowej. Radziwiłłowie wyrażali też zgodę na sprzedaż lub zamianę dóbr ziemskich przez szlachtę zamieszkałą w ich państwie goniądzko-rajgrodzkim. Kolejną skargę do króla szlachta goniądzka skierowała po śmierci potężnego kanclerza. Ze względu na skargę ziemian goniądzkich 6 grudnia 1522 r. Zygmunt I polecał spadkobiercom: Mikołajowi Radziwiłłowi biskupowi żmudzkiemu, Elżbiecie, wdowie po woj. wileńskim i kanclerzu oraz Janowi namiestnikowi uszpolskiemu i peniańskiemu oraz Stanisławowi, aby nie czynili krzywd swym ziemianom-poddanym. Skarga dotyczyła bezprawnego zmuszania szlachty przez zmarłego Mikołaja Radziwiłła do niezwyczajnych służb, opłat pieniężnych i uczestnictwa w łowach. Odmawiając tego szlachta goniądzka powoływała się na wcześniejszy dokument określający wymiar służb.
Przeczytaj także: Jak ustawić napowietrzanie?
W 1524 r. król odroczył termin sprawy sądowej w tej kwestii. Skarga szlachty zwróciła uwagę królowej Bony na możliwość rewindykacji do domeny monarszej części włości radziwiłłowskiej. W 1529 r. szlachta goniądzka ponowiła sprawę swego poddaństwa przed sądem królewskim. 19 października tego roku zapadł wyrok, wyzwalający spod jurysdykcji i ucisku Radziwiłłów, przywracając wolność tym, którzy wywiedli swe szlachectwo, przywracając im przywileje i wolności, służące innej szlachcie Wielkiego Księstwa Litewskiego: cała szlachta goniądzka, którzykolwiek albo przywileje przodków naszych mają albo mieli, ale im je odebrano, albo szlachectwa swego przed nami według rozkazania naszego dowiodą przy pospolitym przywileju ziemskim, a przy tej sposobności i wolności, przy której inna szlachta, poddani nasi są, zostawiamy i od mocy i rozkazania panów wojewodziców uwalniamy teraz i na potem...
Dokument królewski wymieniał szlachtę goniądzką, a wśród nich: Bohdana, Łukasza i Saka z Krasowa (dziś wieś Lewonie), z jednego domu i rodziny, Piotra Moniuszkę ze swojego dziedzictwa (dziś wieś Moniuszeczki), Waskę, Marka Ołdaka, Kuleszów, Dziękońskich, Sobieszczków, Świerzbieńskich, Magnuszów. Wielu spośród nich zaświadczało w procesie wytoczym przez królową Bonę Radziwiłłom, stając po stronie monarchini. W 1536 r. Marek Magnusz zaświadczał w procesie z Radziwiłłami.
Granice dóbr goniądzko-grodzieńskich
Tyczący granicę dóbr goniądzkich Radziwiłłów z wielkoksiążęcymi dobrami grodzieńskimi stwierdzali m.in.: "A od dworu Szpakowo podąża granica tą rzeką Nereślą do wsi kapłańskiej Krzeczkowa. W tej wsi znajduje się na Nereśli staw kapłański. Stara wieś osadzona jest po prawej ręce rzeki Nereśli - do Goniądza. A nowo zbudowany dwór kapłana goniądzkiego znajduje się po lewej stronie Nereśli - w grodzieńskim. Dwór - jak stwierdzili istnieje od lat 15. Niedaleko od tego dworu przylega puszcza. W tym miejscu stojąc [Jan] Sławski wraz z ziemianami i osocznikami powiedział, że ta puszcza do rzeki Nereśli od wieku była grodzieńska, a z Goniądza nigdy, ani jeden człowiek w tę puszczę, za rzekę Nereśl nie posiadał wstępu. Również kniaź Michał Gliński, wówczas gdy trzymał Goniądz, przez tę rzekę Nereśl, w tę puszczę wstępu nie posiadał - tak on sam, jak i jego poddani.
Tutaj, nieco dalej na tejże Nereśli znajduje się drugi kapłański młyn. A stara granica podąża cały czas tą rzeką Nereślą. I za tym drugim młynem wpada do Nereśli rzeka Przytulanka. I minąwszy to ujście, niedaleko w dół biegu rzeki Nereśli, stoi dwór ziemianina Waska. I tu na tej rzece Nereśli funkcjonują jego 2 młyny. Od tych młynów Waskowych i od jego dworu przebiega granica przez pole do gościńca goniądzkiego. Gościniec ten idzie z Knyszyna do Goniądza. Tu też Sławski i Wasko z ziemianami i z osocznikami stwierdzili: "My was tymi granicami wiedziemy, które pan Stanko Sudiwojewicz, z tymi panami wyrąbywał granicę pomiędzy terytoriami należącymi do Grodna i Goniądza i granice kładł - na lewą stronę do Grodna, a na prawą do Goniądza. I od tego gościńca goniądzkiego poprowadzili granicą w lewo, poprzez pola Sikorzyńskie (jak również pan Stanko Sudiwojewicz z tamtymi panami, po prawym brzegu rzeki Nereśli, a przeszedłszy przez tą rzekę odgraniczył grunta na stronę grodzieńską - wzdłuż na pół mili, a w poprzek ma wiorstę i ponownie przyprowadził granicę do rzeki Nereśli. Gdzie rubieże poznaczył na sosnach obok tej rzeki. Również i dzisiaj znać te rubieże.)"
Stąd, od tych starych granic, (gdzie ponownie do rzeki Nereśli zostali przywiedzeni), do nowych granic, do rzeki Czarnej w poprzek jest 5 mil. A od dworu Waski, od nowych granic do Czarnej w poprzek jest 5 mil. Na tej rzece Nereśli znajduje się młyn Sikorzyński - Iwachnów [Kurzenieckich]. Niżej tego usytuowany jest młyn i ruda Miełkowa - wojewodziców [Radziwiłłów]. A tak cały czas idzie granica Grodna z Goniądzem rzeką Nereślą poprzez te wszystkie młyny. I tam gdzie przyszła granica Nereślą do młyna i rudy, tam przebiega wielki gościniec z Grodna do Boguszewa. A ten gościniec stanowi granicę terytoriów należących do Grodna i do Bielska, aż do rzeki Czarnej. Od Boguszewa jadąc do Grodna, po lewej stronie terytorium grodzieńskie, a po prawej stronie gościńca terytorium bielskie. Ta droga czyni granicę Grodna z Bielskiem, aż do rzeki Czarnej. A od tego młyna i rudy, od starych do nowych granic, do rzeki Czarnej, w poprzek jest mil 5. Przy tym młynie i rudzie znajduje się koniec granic starych grodzieńskich z goniądzkimi, które tyczył pan Stanko Sudiwojewicz z innymi panami. A zaś, od tegoż młyna i rudy poszła stara granica Bielska z Goniądzem, tą rzeką Nereślą w dół, dokąd pan Stanko Sudiwojewicz, z innym panami położył do młyna Lewonie.
W swym testamencie spisanym w 1571 r. król Zygmunt August stwierdzał: "Mamy też i drugie imiona i dobra nasze, na samych na...
tags: #puchalskiego #10 #mońki #oczyszczalnia #osadów #informacje
