Halina Poświatowska: Interpretacja Poezji Jako Czysta Woda
- Szczegóły
Konstrukcje opisów Poświatowskiej nierzadko opierają się na „przenikaniu istnień”. Jak pisze Anna Legeżyńska: „Poświatowska jednoczy ludzkie ciało i otaczającą przyrodę, tworząc dla nich wspólne ontologiczne uniwersum”.
Personifikacja i Spojrzenie
Odruchowo można powiedzieć, że to rozbudowana, sugestywna personifikacja. Kwiat zostaje opisany w taki sposób, w jaki mogłaby być przedstawiona zachwycona własnym ciałem kobieta. Erotyczność tego ujęcia podkreślają wyeksponowane piersi oraz żyzność nagości i brak wstydu… Dziewanna jest jednak nie tylko „ożywiona”, ale i aktywna - owija szyję, pręży piersi, gnie ciało, rozkwita i chwali nagość, płodność.
Ten kwiat jest tu uosobieniem samego życia, kwintesencją jego zmysłowego odczuwania. Banalny, ale zarazem niezwykle sensualny, opis kwiatu - opis, który w dwudziestym wieku wydaje się niemożliwy - u Poświatowskiej nie tylko się poetycko broni, ale skłania do zastanowienia nad jego statusem.
Wspominając o personifikacji dziewanny zakładam, że w wierszu przedstawiony został proces narzucenia spojrzenia. Ludzka perspektywa patrzenia steruje obrazem - „inność kwiatu” ulega dominującemu wzrokowi, który odnajduje w nim kobiece kształty, pasję życia, pochwałę czystego istnienia. Poetyckie poznanie, czy zawłaszczenie?
Epistemologia i Perspektywa
Wprawdzie w moim pytaniu słychać echa współczesnych podejść krytycznych, piętnujących wszelkie przejawy opresyjności, to jednak ani nie chcę zbyt im ulegać, ani też ich podważać (zestawiając z opisem dziewanny). Prowokują one bowiem do zadawania pytań o możliwości opisu świata, o zasadność epistemologii. Jeśli założymy, że poznajemy zawsze z naszej perspektywy (wracając w ten sposób do ujęć hermeneutycznych) i przyznamy, iż nie zawsze odsłaniamy przed sobą i innymi tę banalną prawdę, otrzymamy przynajmniej inny wyznacznik - granicę poznania uwarunkowaną świadomością własnej perspektywiczności. Rzecz oczywista, ale niezwykle istotna w sporach o epistemologię. Także poetycką.
Przeczytaj także: Różnice między czystą wodą a czystą wódką
Powyższe uwagi nie są przypadkowe dla interpretacji przytoczonego wiersza Poświatowskiej. Jeśli bowiem personifikację potraktujemy jako swego rodzaju zawłaszczenie utwór wiele straci, mało zyska. Wiele: bo uzyskamy pewność, że opis - jako wyraz dominacji - niczego nowego nam nie wniesie. Mało - bo będziemy jedynie przekonani o zasadności krytycznej lektury, natomiast nie o wartości samego wiersza.
Metafora Łasicy i Współistnienia
Mając świadomość tych uwikłań chciałabym przeformułować sam problem „zawłaszczającego spojrzenia”. „Jestem nią” - zachwycone spojrzenie kobiety skłania ją do utożsamienia - widząc „taniec” łasicy odczuwa jej „współgranie” z otoczeniem: trawą, ziemią, krzakami. Dostrzega w niej też samą siebie: swoje pragnienie ruchu, dotyku, współbycia ze światem.
Chce poczuć się jak ona, lekka, doskonała w swym ciele, czerpiąca dzięki niemu czystą przyjemność bycia; ale również chce, wszystkimi zmysłami, odczuwać to, co czuje łasica dzięki swemu istnieniu w tym właśnie miejscu i czasie. Przyjemność sprawnego ciała, poruszania się, pieszczotę trawy, ciepło odczuwane w blasku słońca. Ten ekstatyczny niemal opis u Poświatowskiej zostaje jeszcze bardziej uwydatniony dzięki metaforze blasku płomienia: łasica prawie „spala się w ekstazie” - płonie blaskiem własnym i odbitym (słonecznym).
Jest kwintesencją życia, które „przemija w zachwycie” - a pojawiające się w ostatnich wersach niebo, które „ją wchłania”, potwierdza jedynie życiową siłę. Ten wiersz stanowi wyznanie wiary w istnienie, „całym sobą” się na nim koncentruje, chociaż - a może właśnie dlatego (?) - jest w nim obecna świadomość śmierci: nicości, w której nic się nie może rozwijać, nic nie może przetrwać i w której nie ma miejsca na odczucia zmysłowe.
Ale „łasica” przetrwa - bo jest metaforycznym wyrazem pragnienia bycia, apoteozą istoty samego życia: czyli współistnienia. Współistnienie jest kategorią, która często pozwala trafnie określić sposób poetyckiego odczuwania świata przez Poświatowską. Lęk przed śmiercią jest tutaj także lękiem przed samotnością - przerażeniem, że odchodząc, zostawia się puste miejsce, które szybko zostaje zapełnione. Metaforyczny „włos z futra” jest synekdochicznym wskazaniem związku z tym wszystkim, co nas otacza, czyli - pragnieniem współistnienia, które zostaje zubożone, gdy zabraknie choć jednego ludzkiego losu.
Przeczytaj także: Czysta Woda: Regulamin konkursu
Mając w pamięci wszystkie omówione obrazy, wracam do problemu patrzenia na świat jako wyrazu narzucania własnych przekonań, myśli, odczuć.
Tkliwość i Wspólnota
A co zrobi ten motyl, który zwykł siadać na mojej lewej stopie, kiedy zmęczona odpoczywałam przy wąskiej ścieżce leśnej obok jeziora. O las się nie troszczę, ani o wodę, bo ona wiecznie żywa, ruchliwa, rozkołysana, mieszkają w niej ryby i chrabąszcze, czasem przebiega wiatr. Ale samotny motyl? Pojawiająca się w ostatnim wierszu tkliwość dobrze nazywa, jak się wydaje, opisywane wcześniej stany i sytuacje.
Tkliwość może oznaczać zdolność do czułych reakcji, do współczucia innym - jest więc sposobem wyrażenia miłości, predyspozycją do okazywania przyjaznego nastawienia, wyczuleniem na sytuację innych osób. A jednak pojęcie tkliwości wykracza poza zakres semantyczny empatii, która jest przede wszystkim własnością psychiki. Niuans, o którym mowa, łatwiej uchwycić jeśli przywoła się jeszcze jedno znaczenie tkliwości w języku polskim - medyczne pojęcie „tkliwości” rozumianej jako rodzaj nadpobudliwości, zwiększonej reakcji pojawiającej w przypadku dotykania bolących miejsc.
Tkliwość w obu znaczeniach konotuje zmysłowe odczucia, kojarzy się z dotykiem, choć nie zawsze, jak w pierwszym ze znaczeń, chodzi o dotyk w sensie dosłownym. Raczej - o jego sens przenośny, w którym dotyk jest epistemologiczną metaforą wszelkiego zmysłowo poświadczonego kontaktu z innymi bytami i ze światem w ogóle.
Z kolei być może drugie ujęcie powoduje, że tkliwość kojarzy się czasem ze spotęgowanym odczuwaniem, nadmiernym wyczuleniem - blisko jej wtedy do ckliwości, czułostkowości: zachowań, postaw, które uważa się potocznie za „przesłodzone”, przesadne, nieprawdziwe. A jednak tkliwości bliżej jest przecież do czułości: nie tylko ujmowanej jako wrażliwość, czy przejaw miłości, ale też jako wysublimowaną zdolność reagowania na najmniejszą zmianę: zdolność wyczuwania najdrobniejszych drgnień, symptomów, oznak.
Przeczytaj także: Filtracja wody ze zeolitem
Tkliwy byłby ten, kto potrafi dostrzec to, co umyka w normalnym życiu, ginie w natłoku spraw. Tkliwy byłby ten, kto bywa wyczulony na inną obecność. Tkliwość byłaby wreszcie zmysłowym współodczuwaniem: zdolnością do cielesnego doświadczania wszystkiego, co nas otacza. U Poświatowskiej tkliwość mogłaby być ujmowana jako objaw wszechogarniającego poczucia wspólnoty - nawet jeśli to poczucie bywa jedynie pragnieniem, to przecież pozwala dostrzec w opisywanym świecie pewien nadmiar istnienia - rozumiane jako wychylenie w stronę najmniejszego, najdrobniejszego objawu współistnienia.
Z punktu widzenia problematyki sensualności najistotniejsze jest to, że tkliwość wiele czerpie z cielesnych reakcji, skłania do nich, pozwala coś „przeżywać” na własnej skórze, doświadczać sobą. Tkliwość okazuje się zatem emocjonalno-somatycznym wyczuleniem: reakcją pobudzającą całą osobę (można - w ramach przeciwstawienia i dookreślenia zarazem wyobrazić sobie, że współczucie bliższe byłoby reakcjom umysłowym, nie zawsze angażującym nasze ciało). W tym ujęciu poczucie tkliwości skłania do dotknięcia, przylgnięcia, przytulenia: tak, by móc poczuć bliskość, wspólne bycie, życie. Tkliwość to sensualne współodczuwanie, które obejmuje zarówno wspólnotę w bólu, jak i radości.
„Jestem z upływającej wody”, „korzenie proszę / żeby tkliwie objęły / moje nagie ramiona” - obrazowanie Poświatowskiej jest metaforycznym, niezwykle sensualnym, wyczuleniem na fizyczną bliskość otaczającego świata, jest wyrazem przeświadczenia o niemożności istnienia samotnego. I to nie tylko w jego najbardziej dramatycznym - i zarazem konwencjonalnym - wydaniu: kobiety bez mężczyzny (wiersze Haśki są przykładem lirycznego wizerunku „kobiety tęskniącej”). Istnienie samotne postrzegane jest jako egzystencjalna otchłań, której cień pojawia się w przywołanym przeze mnie fragmencie utworu poświęconego osamotnionemu motylowi. Żartobliwie natomiast - ale z niezwykłą dozą delikatności - opisuje poetka miłosną czułość samolotów: to ich „mruczące przesuwanie palcami skrzydeł po niebie”, po to, by „otrzeć się o chmury / naprężonym jak struna grzbietem” jest zawoalowanym (jak często u niej) erotycznym pragnieniem. Jego najsubtelniejszą postacią jest tkliwość właśnie.
Tkliwość a Ból
Ale tkliwość nie jest jedynie stanem przyjemnej afirmacji istnienia, w tym emocjonalno-somatycznym wyczuleniu na inne istnienie bardzo duży udział ma dostrzeżenie i zrozumienie czyjegoś bólu. Zrozumienie, które jest bliskie jego przeżycia. To jeden z bardziej przejmujących wierszy dogłębnie religijnych i kobiecych zarazem. Już sam opis Jezusa, w którym najistotniejsze jest dostrzeżenie „bezbrzeżnej nagości” - hiperbola eksponuje nie tylko biedę, ale i cielesną bezbronność: trudno o mocniejsze zwrócenie uwagi na potrzebę okrycia noworodka, otulenia przed chłodem - stanowi o dużym wyczuleniu na szczegóły tak wielokrotnie opisywanej sytuacji.
Wzmacnia to wrażenie sposób zaprezentowania Maryi: Jej fizyczna bliskość z dzieckiem (niezwykle sensualna metafora wychowywania jako „ogrzewania oddechem”!) staje się więzią tak silną, że Jego męka naznacza Ją na całe życie. Drastyczna zmiana - jaką sugeruje zakończenie wiersza - nie ma jednak wymiaru bluźnierczego, wręcz przeciwnie: potwierdzając ludzkie odczuwanie opisuje siłę doświadczenia bólu.
Ten tkliwy opis - tkliwy, bo eksponujący szczegóły relacji, domyślający się reakcji, przeżyć oraz sensorycznie odbieranych odczuć - przeczy wrażeniu zgarniającego, zawłaszczającego spojrzenia, które miałoby się pojawić w poezji Poświatowskiej. To nie „oko rozumu”, lecz „wzrok cielesny” pozwala zmysłowo doświadczyć radości i bólu naszego życia - odkrywa z tkliwością współistnienie.
Źródła:
- Poświatowska Halina; „Wiersze wybrane”; wstęp i wybór J. Zych, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989 (cytaty na s.23, 39, 62, 127, 172,297, 324, 392).
Opracowania:
- Skorupka Stanisław, Auderska Halina, Łempicka Zofia (red.); „Mały słownik języka polskiego”; Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968.
- Kiec Izolda; „Halina Poświatowska”; Rebis, Poznań 1997.
- Legeżyńska Anna; „Od kochanki do psalmistki… Sylwetki, tematy i konwencje liryki kobiecej”; Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2009.
- Łebkowska Anna(a); „Somatopoetyka”; [w]: „Kulturowa teoria literatury 2”;pod red. Teresy Walas, Ryszarda Nycza, Universitas, Kraków 2012.
- Łebkowska Anna(b); „Świat dotyku. Interpretacja prozy Zofii Romanowiczowej”; [w]: „Kulturowa teoria literatury 2; pod red.
tags: #Halina #Poświatowska #jak #czysta #woda #interpretacja
