Psychologia Odwrotna i Memy: Co to Jest i Jak Działa?

Szczegóły: Opublikowano: 15. March 2026

Brzmi pogmatwanie? Tak właśnie działa psychologia odwrotna. A skoro i tak nie doczytasz artykułu do końca, to już na wstępie powiem Ci, że nie działa ona na każdego.

Czym jest odwrócona psychologia?

Odwrócona psychologia (teoria oporu psychicznego) to zjawisko psychologiczne oparte na reaktancji, opisane po raz pierwszy przez Jacka W. Brehma w 1966 roku. Ludzie mają naturalną tendencję do ochrony swojej wolności wyboru. Im mniej opcji wyboru mamy, tym większy dyskomfort odczuwamy. Odwrócona psychologia działa również na zasadzie ciekawości.

Stosowanie odwróconej psychologii jest sprzeczne z ogólnie przyjętymi standardami marketingu. Użytkownicy chętniej wchodzą w interakcje z treściami, czując, że marka nie żebrze o klientów, jest bardziej autentyczna i szczera.

Jak korzystać z psychologii odwróconej?

Najważniejsze w psychologii odwrotnej jest zrozumienie, kiedy warto jej używać. Dlatego przed zastosowaniem dobrze jest przeanalizować swoją grupę docelową, aby dowiedzieć się, w jaki sposób mogą oni zareagować na odwrócony komunikat. Stosowana niewłaściwie taktyka reaktancji może wywołać efekt przeciwny do zamierzonego. Nie należy też korzystać z niej nadmiernie.

Odwrócona psychologia działa w wielu dziedzinach życia, nie tylko w marketingu.

Przeczytaj także: Sterowniki i usterki ASUS K52J

Wypuszczenie kampanii „Nie kupuj tej kurtki” zagwarantowało Patagoni sukces.
Takis jako nowa marka w branży z wysoką konkurencyjnością musiała zrobić coś, co przyciągnie uwagę klientów.
Promowanie serii 3 opierało się na komunikacie „Nie ufaj tej reklamie. Zaufaj sobie”.
Reklama dotyczyła Dr.
Wybrzmiały w niej m.in. „Zmiany klimatyczne.

Reaktancja to potężne narzędzie, które można wykorzystać w wielu szczytnych (i mnie szczytnych) celach. Świetnie sprawdza się nie tylko w marketingu, ale także w życiu, również w stosunku do własnej osoby.

Wychowywanie dzieci wymaga czasem nietypowych rozwiązań i sporej kreatywności. Gdy mój starszy syn miał 4 lata, wielokrotnie gryzł inne dzieci w przedszkolu. Aż pewnego dnia powiedziałam mu: „To jest przedszkole bez gryzienia. Jeśli będziesz dalej gryzł, będziemy musieli przenieść cię do przedszkola z gryzieniem. Tam wszyscy gryzą, nawet nauczyciele”.

Na Reddicie ktoś napisał, że jeśli chcesz mieć trochę spokoju, powiedz dzieciom, że idziesz się zdrzemnąć, a gdy się obudzisz, wszyscy razem będziecie sprzątać.

Moja mama mówiła mi, że na moim języku było widać, kiedy kłamię. Oczywiście gdy nie mówiłam prawdy i mama mówiła: „Pokaż język”, nie było szans, żebym otworzyła usta.

Gdy moja córka była mała, powiedziałam jej, że gdy kłamie, na środku jej czoła pojawia się czerwona plamka.

Przeczytaj także: Zastosowanie wężyków do filtra osmozy

Powiedziałam synowi, że jestem uczulona na marudzenie. Za każdym razem, gdy zaczynał marudzić, udawałam, że kicham, a on natychmiast przepraszał i przestawał!

dzieliła, mówiąc: „To jedzenie dla dorosłych, ale mogę dać wam trochę”. Jej dzieci dorastały, kochając warzywa.

Wykorzystuję zaciekłą niezależność mojego malucha jako broń przeciwko niemu. Gdy odmawia zrobienia czegoś, na przykład posprzątania, grożę, że zrobię to za niego.

Powiedzieliśmy naszym dzieciom, że jeśli będą marudzić, nie dostaną tego, o co proszą. Gdy marudziły, pytaliśmy: „Co się dostaje, gdy się marudzi?”, a one odpowiadały: „Nic”.

Gdy byłem mały, ssałem kciuk. Tata: Nie zauważyłeś, że zawsze stoją na jednej nodze? Widzisz, ssały swoje palce u stóp tak długo, że się rozpuściły!

Przeczytaj także: Odwrócona osmoza: Twój przewodnik

Im więcej ssały, tym więcej znikało. Mój tata zawsze mówił mi, że szczotkowanie zębów pomaga lepiej spać. 13 lat później, gdy nie mogłam zasnąć przed egzaminem, pomyślałam sobie: „Och, powinnam po prostu umyć zęby...”. Szczotkowałam je z radością, myśląc, że to mnie zmęczy.

Mój syn był bardzo impulsywny, gdy był mały, i próbował uciekać ode mnie podczas przechodzenia przez ulicę, zamiast trzymać mnie za rękę. Zaczęłam więc mówić mu, że musi trzymać mnie za rękę, żeby nikt nie próbował mnie ukraść. Zadziałało.

Społeczności Wirtualne i Stereotypizacja

Zagadnienia powstałe wokół sieciowych skupisk ludzkich są niewyczerpanym źródłem inspiracji i dylematów wśród badaczy z najróżniejszych dziedzin. Co więcej nie jest to wcale nowy problem, ponieważ klasyczna definicja Howarda Rheingolda - nadal powszechnie cytowana przez badaczy - pochodzi z 1994 roku. Sam twórca definicji uznał, że społeczności wirtualne są to „grupy ludzi, który mogą, lub nie, spotkać się twarzą w twarz, i którzy wymieniają słowa oraz idee za pomocą klawiatury”. Z punktu widzenia ostatniej dekady minionego wieku ta definicja jest jak najbardziej poprawna.

Sieć jest coraz silniej i intensywniej wykorzystywana w życiu codziennym większości społeczeństw, co z kolei jest jednym z objawów szerszych procesów transformacji społecznej, którą najtrafniej opisuje pojęcie „społeczeństwa sieciowego”. Piotr Siuda to pojęcie definiuje jako „wszystkie ludzkie aktywności [które] zaczynają organizować się i łączyć w elastyczne, zdecentralizowane sieci”. Społeczności wirtualne są częścią społeczeństwa sieciowego - powstają i rozwijają się w cyberprzestrzeni.

W literaturze istnieje wiele definicji omawianego zjawiska, jednak pośród rozmaitych charakterystyk dość klarownie kształtują się pewne cechy niezmiennie wymieniane przez badaczy. Powszechnie uważa się, że powstanie społeczności wirtualnej następuje, gdy osoba wchodząca na daną stronę internetową ma możliwość założenia profilu, dzięki któremu uzyskuje dostęp do innych osób posiadających na danej stronie profil, a także możliwa się staje komunikacja między nimi. Tak zdefiniowany moment powstania społeczności wirtualnej okazuje się być po głębszej analizie niejasny i mało precyzyjny - ponieważ istnieją takie strony, których nie można określić mianem społeczności wirtualnych, a mimo to posiadają możliwość założenia profilu, a nawet wewnętrznej komunikacji.

Cechy Społeczności Wirtualnych

Zatem jakie cechy są niezbędne? Piotr Siuda w swoim artykule wymienia co najmniej pięć kryteriów wspólnotowości w sieci. I tak kolejno pierwszym jest interaktywność - czyli możliwość nawiązywania do wcześniej poruszanych wątków, która jednocześnie będzie zrozumiała dla większości społeczności. Drugim warunkiem jest stabilność członkostwa oraz stabilność tożsamości wewnątrz społeczności. Następnie powinny istnieć pewne wypracowane przez użytkowników normy, które na przykład piętnowałyby zachowania naganne. Aby zaistniała wspólnota w sieci jej użytkownicy powinni traktować ją jako ważny element w ich życiu oraz przejawiać wobec współużytkowników otwarte postawy, a także komunikacja odbywająca się w danej wspólnocie powinna dawać możliwość ogólnego komunikowania się - to znaczy porozumiewania się ze wszystkimi członkami naraz. Dodatkowo warto przytoczyć wyliczenie pięciu podstawowych cech społeczności wirtualnej Marka Smitha, które przybliżyła w swojej pracy Magdalena Szpunar.

Stereotypizacja w Sieci

Samym pojęciem stereotypu jako pierwszy zajął się szerzej Walter Lippmann, który badał, jak społeczeństwo kategoryzuje ludzi. Stwierdził, że kategoryzacja jest naturalnym sposobem myślenia ludzi i właściwie niemożliwe jest nieużywanie jej w życiu codziennym. Co za tym idzie stereotyp - jako forma kategoryzacji świata - jest naturalnym narzędziem myślenia i poznawania świata. Jest to więc pewnego rodzaju schemat poznawczy.

Nad tym połączeniem zastanawiała się Dominika Maison, która wskazała, że mimo istniejących podobieństw, schematy poznawcze i stereotypy można wyraźnie rozgraniczyć poprzez jeden kluczowy czynnik, to jest afekt. Warto jednak skontrować ten pogląd, idąc za Elliotem Aronsonem, Timothy’m D. Wilsonem oraz Robinem M. Akertem, którzy uważali, że „stereotypizowanie niekoniecznie jest tylko emocjonalne i nie musi prowadzić do zamierzonych aktów obrażania. Często stereotypizowanie jest wyłącznie sposobem na uproszczenie naszego spojrzenia na świat”. Autorzy, uzasadniając swój pogląd, wskazują na badania Gordona Allporta nad stereotypem jako narzędziem minimalizacji wysiłku poznawczego, jakim jest między innymi przypisywanie określonych cech większym grupom ludzi.

Jednak na gruncie polskich badań nad stereotypami prawdopodobnie najpopularniejszą definicję terminu ukuł Bogdan Wojciszke, wskazując, że „stereotyp to schemat reprezentujący grupę lub rodzaj osób wyodrębnionych z uwagi na jakąś łatwo zauważalną cechę określającą ich społeczną tożsamość, jak płeć, rasa, narodowość, religia, pochodzenie społeczne, zawód”.

Można wyróżnić dwa zasadnicze poziomy stereotypu. Pierwszym z nich jest stereotyp indywidualny, który charakteryzuje się wyobrażeniem jednostki na temat pewnych grup i tym samym nie jest przedmiotem tego artykułu. Drugim typem jest stereotyp na poziomie społeczności, któremu z kolei przypisuje się możliwość ekstrapolowania wiedzy, przekonań i obrazu charakterystycznego pewnych grup na całe społeczeństwa - w tym także wspomniane w tytule narody. Stereotypy narodowe z kolei powstały jako następstwo „utrwalania się wzorów myślenia w duchu ideologii nacjonalizmu”. Przedstawiciele poszczególnych narodów nie tylko kształtują stereotypy na temat sąsiednich nacji, ale także postrzegają siebie w formie autostereotypu - wspólnoty bowiem poszukują tego, co je wyróżnia i co jest dla nich specyficzne.

Polandball i Countryball: Stereotypizacja w Praktyce

Czy zatem możliwa jest stereotypizacja w społecznościach wirtualnych, nawet jeśli nie tworzą one narodu w tradycyjnym znaczeniu tego pojęcia? Jedną z możliwych odpowiedzi, a zarazem przykładem zdaje się być seria komiksów tworzonych przez użytkowników sieci znana pod dwoma nazwami - Polandball oraz Countryball. Są one rozpowszechniane między innymi na stronie 9gag.com.

Jako stronę internetową można 9gag zakwalifikować co najmniej dwojako, po pierwsze jako agregator treści, a po drugie jako stronę tworzącą sieci społecznościowe. Dość ważnym w zrozumieniu filozofii portalu i powodu jego istnienia zdaje się, choćby pobieżne, wniknięcie w strukturę tworzoną wokół strony. Na początku warto zaznaczyć, że 9gag oryginalnie (strona istnieje od 2008 roku) był agregatorem zabawnych treści tworzonych przez internautów dla internautów - najbardziej widocznym przykładem takiego podejścia zdaje się być motto przyświecające stronie, które samo w sobie jest żartem językowym - mianowicie Go Fun Yourself. Hasło nawiązuje do pejoratywnie nacechowanego, angielskiego określenia go fuck yourself, aczkolwiek zamiana środkowego wyrazu sprawia, że w wolnym tłumaczeniu można rozumieć motto 9gaga jako właśnie zachętę do zabawy.

Analizując aktywność użytkowników 9gag można stwierdzić, że jest to społeczność wirtualna między innymi dzięki jej: interaktywności (przerabianie treści opublikowanych wcześniej przez innych użytkowników), stawianiu głównie na interakcje z całą społecznością oraz ustalonym normom - przykładem może być system głosowania na popularne treści (upvote oraz downvote). W omawianym przypadku można dyskutować nad astygmatyzacją, ponieważ o ile nie krytykuje się wprost poszczególnych użytkowników 9gaga, to często operuje się niewybrednym humorem, który może urazić wrażliwszych użytkowników sieci. Niektórzy badacze nawet twierdzą, że mimo niezaprzeczalnych plusów 9gaga, takich jak jednoczenie osób z różnych stron świata, jest to także społeczność oparta na (w większości) kulturze anglosaskiej i amerykańskiej, w dodatku z nadreprezentacją poglądów białych mężczyzn.

W grudniu 2016 roku w portalu 9gag powstała oddzielna sekcja pod nazwą Country, poświęcona treściom związanym z różnymi państwami. W niej, pośród różnorakich treści, można znaleźć wspomniane już komiksy, w których jako wątek przewodni wyeksponowano reprezentacje poszczególnych krajów. Do analizy wybrano jedynie te komiksy, które dostały się do kategorii hot, czyli najpopularniejszych treści na stronie. Okres powstawania i rozpowszechniania komiksów wyznaczony został między 1 grudnia 2016 roku (umowny moment założenia sekcji Country) a 11 stycznia 2017 roku.

Analiza Popularności Krajów w Komiksach 9gag

Najpopularniejszym aktorem, a co za tym idzie portretowanym krajem, są Niemcy (które jako nacja są najczęściej reprezentowane w społeczności 9gaga) - figurka przedstawiająca ten kraj pojawia się w aż 16 z 21 komiksów. Następnie w kolejności są: Francja, Wielka Brytania, Unia Europejska (postrzegana w serii jako odrębny byt), ex aequo Szwecja i Polska oraz również ex aequo Stany Zjednoczone i Włochy. Okrągła niemiecka flaga, która symbolizuje w omawianych komiksach Republikę Federalną Niemiec, została sportretowana aż w 76 proc. wszystkich zebranych materiałów.

Wizualizacja Niemiec w dwóch wybranych komiksach jest czymś na kształt „osoby” - Polandballe zdają się przypominać sposobem narysowania osoby, na przykład ze względu na obecność oczu, jednak trudno jest nazwać je ludźmi (to raczej kuliste postaci). W języku angielskim zwykło się określać je mianem countryballs, jednak tłumaczenie polskie tego określenia zdaje się odejmować pewne kontekstowe nacechowanie emocjonalne nadane temu wyrażeniu. Pierwszy rysunek dostarcza silnego przekonania, że uosobienie Niemiec to persona wciąż ścigana (głównie w swoim własnym wyobrażeniu) przez duchy przeszłości. Co więcej jest to ukazane w sposób niezwykle humorystyczny, z wykorzystaniem gry językowej, w której słowu occupation można nadać dwa znaczenia, tłumaczone odpowiednio jako „zawód” oraz „okupacja”. Rycina druga ukazuje natomiast krótką historię Niemiec, implikując również przywódczą rolę tego kraju w tworzeniu i funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Wspomniana wcześniej wysoka częstotliwość występowania Niemiec w komiksach może być spowodowania między innymi nieproporcjonalnie dużym odsetkiem obywateli RFN angażujących się w działalność na portalu, w tym także działalność twórczą. W tym kontekście warto za Janem Błuszkowskim zauważyć, że narody nie tylko tworzą uproszczone schematy „innych”, ale także poszukują cech, które będą odróżniać „swoich” od „innych”, a zatem przyczyniają się do kreowania stereotypów własnych czy też autostereotypów.

Francja to drugie spośród najczęściej portretowanych w zebranej próbie państw. Warto zauważyć, że mimo wysokiego drugiego miejsca, Francja występuje już tylko w 33 proc. wszystkich materiałów i dodatkowo prawie w żadnym nie jest głównym bohaterem. Powyższy komiks jest jednym z nielicznych, które skupiają się na Francji. Przy okazji omawiania tego materiału warto zwrócić uwagę na atrybut, który towarzyszy personifikacji Republiki Francuskiej, to jest różową kokardkę. Zdaje się, że ten element ma sugerować żeński rodzaj przedstawienia, szczególnie jeśli zostanie to zestawione z brakiem ozdób na uosobieniu Niemiec (męskość) oraz czapeczkę nałożoną na Unię Europejską (dziecko). Cały obraz tworzy więc rodzinę, nawiązującą metaforycznie do stosunków w Europie, gdzie Niemcy i Francja (aczkolwiek ta jako słabszy partner, czyli stereotypowo postrzegana słabsza, kobieca płeć) są przewodnikami w UE. Można również zastanowić się, czy nie występuje tutaj pewnego rodzaju element poniżenia i cichej zgody na nie, szczególnie w ostatnim oknie komiksu. Na tym też obrazie zostaje przywołany stereotyp Francji funkcjonujący poza granicami społeczności 9gaga, to jest ukazanie Francji z białą, kapitulacyjną flagą - a więc nawiązanie do historii Francji między innymi z okresu II wojny światowej.

Wielka Brytania to trzeci najchętniej pokazywany w komiksach kraj, który występuje w około 28 proc. wszystkich zebranych materiałów. Przy omawianiu tej postaci koniecznym jest zwrócenie uwagi na dwa szczególne, a w dodatku stałe, atrybuty towarzyszące Wielkiej Brytanii w niemal każdym komiksie. Są nimi cylinder oraz monokl, które już same w sobie sugerują określony, stały wizerunek tego kraju. Mają one prawdopodobnie za zadanie wskazywać na pewne wyrafinowanie i wysoką kulturę tego kraju. Przy okazji analizy zachowania i możliwych cech charakterologicznych wynikających z przedstawień wizualnych warto zwrócić uwagę na pewien nacisk na indywidualizm postaci. Na rycinie czwartej Wielka Brytania jest odwrócona plecami do widza, sprawia wrażenie schodzącej ze sceny, izolującej się, co w połączeniu jeszcze z jedynym tekstem na grafice (Angleterre?) może wskazuje na główną (lub co najmniej szczególnie istotną) rolę omawianej postaci. Na kolejną cechę charakterologiczną personalizacji Wielkiej Brytanii zdaje się wskazywać rycina piąta, która nawiązuje do wciąż obecnego (zdaniem autora grafiki) imperializmu brytyjskiego - chociaż można zastanawiać się nad wydźwiękiem tego przekazu. Zdaje się bowiem, że dążenia Wielkiej Brytanii do kolonizacji ulokowane są w sferze marzeń.

Ostatnim szerzej omówionym wizerunkiem aktora jest wizerunek Unii Europejskiej wykreowany przez komiksy publikowane na stronie 9gag.com. UE jako czynna postać występuje w niemal 24 proc. wszystkich materiałów w bazie. UE najczęściej przedstawiana jest w kontekście dziecka (ryciny trzecia i szósta) z omówionej już wcześniej metafory rodziny, które nie ma określonego zdania i znajduje się pod silnym, można powiedzieć paternalistycznym, wpływem Niemiec. Dodatkowo zwykle jest rysowana jako mniejsza, co również potwierdzałoby tezę o rozbudowanej metaforze rodzinnej. Przy omawianiu tej postaci koniecznym zdaje się również przypomnienie, że postać Unii Europejskiej to niejedyne jej odwzorowanie w komiksach - można chociażby przywołać tutaj rycinę drugą (na której flagą UE zaznaczony jest obszar państw należących do wspólnoty, a na nich, w jakby przewodniej roli, stoi personifikacja Niemiec) i czwartą (na której następuje niejako połączenie znaczeniowe postaci Unii i Niemiec - Niemcy przebrane za Unię).

Jan van Dijk w swojej książce Społeczne aspekty nowych mediów zauważa, że „nowe media w tak dużym stopniu zintegrowały się ze społeczeństwem, że funkcjonują praktycznie we wszystkich jego zakątkach”. Można powiedzieć, że jednym z przejawów istnienia i funkcjonowania szerszej społeczności na portalu 9gag jest kultywowanie i przetwarzanie przez nią stereotypów. Komiksy personifikujące w większości byty państwowe (w materiale badawczym zauważono jedynie dwa wyjątki - Unię Europejską oraz ISIS) zdają się kreować pewne stałe wizerunki swoich bohaterów, które tym samym mogą w pewien sposób wpływać na stereotypowe postrzeganie przedstawicieli danych nacji. Jednocześnie dzięki humorystycznej warstwie nakładanej każdorazowo na treści zawarte w serii Countryballs można dostrzec pewną zmianę w potocznym postrzeganiu stereotypów. Wydaje się, że wspomniane już wcześniej pejoratywne nacechowanie stereotypów dzięki społecznościom wirtualnym zaczyna jeśli nie zanikać, to przynajmniej ustępować powoli miejsca płaszczyźnie dyskusji nad tym, czym są i jak się buduje te szczególne schematy poznawcze - przynajmniej odnośnie do nacji. Dodatkowo warto zaznaczyć coraz silniejsze tendencje do komentowania wydarzeń świata rzeczywistego w przestrzeni wirtualnej - chociaż, przynajmniej na 9gagu, wciąż dominującym punktem wid...

Tabela: Częstotliwość Występowania Krajów w Komiksach 9gag

Kraj/Organizacja	Częstotliwość występowania (w % zebranych materiałów)
Niemcy	76%
Francja	33%
Wielka Brytania	28%
Unia Europejska	24%

tags: #odwrocona #psychologia #memy #co #to #jest