Filtracja Oleju Roślinnego: Metody i Znaczenie
- Szczegóły
Tłoczenie oleju jest metodą polegającą na jego pozyskiwaniu z nasion, miąższu owoców, orzechów lub innych roślinnych surowców oleistych za pomocą wyciskania czy wygniatania. Współcześnie najczęściej posługuje się przy tym specjalnymi narzędziami i urządzeniami, co skraca czas tłoczenia i pozwala otrzymać wysokiej jakości produkt. Tłoczenie to bez wątpienia najprostsza (i jednocześnie najstarsza) metoda wydobywania oleju z oleistych surowców roślinnych. Aktualnie do tłoczenia wykorzystuje się niemal wyłącznie prasy ślimakowe.
Wszystko to sprawia, że tłoczenie olejów roślinnych jest bezpieczne zarówno dla pracowników, jak i środowiska naturalnego, zaś otrzymane produkty mogą z powodzeniem być spożywane także przez dzieci czy kobiety ciężarne. Za najkorzystniejsze dla zdrowia uznaje się tłoczenie oleju na zimno. W jego trakcie temperatura oleju nie powinna przekraczać 40-50°C, co pozwala na uzyskanie produktu o bardzo dobrej jakości, bez konieczności stosowania procesów rafinacyjnych (powodujących zmniejszenie jakości odżywczej oleju). Proces tłoczenia oleju na zimno określa się jako zachowawczy, tzn. nie powodujący zmian jakościowych w wydobywanym oleju.
Wszystko to jest banalnie proste i niewymagające, co sprawia, że urządzenia do tłoczenia są stosunkowo tanie i można je stosować na małą skalę i w stosunkowo prymitywnych warunkach. Jedynie w niektórych przypadkach tłoczenie oleju poprzedza się pewnymi procesami, których celem jest poprawa wydajności procesu i polepszenie jakości oleju i wytłoków. Rodzajów tych jest jednak znacznie więcej, m.in. olej z pestek malin, olej konopny, olej z wiesiołka, olej z ostropestu, olej z czarnuszki siewnej.
Z żywieniowego punktu widzenia oleje tłoczone na zimno są wręcz niezbędne dla zachowania zdrowia fizycznego i psychicznego oraz urody. Zawierają w swoim składzie cenne kwasy tłuszczowe nienasycone, zwłaszcza Omega 3 i Omega 6, ale także Omega 9, o których mówi się w coraz szerszym kontekście. Oleje tłoczone na zimno poprawiają pamięć i koncentrację, utrzymują dobrą kondycję skóry, włosów i paznokci, uczestniczą w procesach gojenia się ran, wzmacniają chrząstkę stawową oraz pozytywnie wpływają na mikroflorę jelitową. Dodatkowo utrzymują właściwe ciśnienie tętnicze i glikemię, obniżając poziom cholesterolu LDL.
W dzisiejszych czasach, gdy konsumenci coraz częściej sięgają po produkty naturalne i nieprzetworzone, obserwujemy fascynujący fenomen - powrót do starożytnych metod tłoczenia oleju na zimno. Ta tendencja, która wydawałaby się krokiem wstecz w erze zaawansowanych technologii, okazuje się być rewolucją w przemyśle spożywczym.
Przeczytaj także: Definicja i pomiar filtracji kłębuszkowej
Historia Tłoczenia Oleju
Historia tłoczenia oleju rozpoczyna się w kolebce cywilizacji - starożytnej Mezopotamii, około 6000 lat temu. Archaelogowie odkryli w ruinach starożytnych miast pozostałości pierwszych pras do oliwek datowanych na około 4000 rok przed naszą erą. Te pierwotne urządzenia były dziełami prawdziwej inżynierii - wykorzystywały system dźwigni i przeciwwag do wywierania ogromnego nacisku na oliwki umieszczone w koszykach wyplatanych z włókien palmowych.
Proces był niezwykle czasochłonny i wymagający. Oliwki najpierw trzeba było zebrać we właściwym momencie dojrzałości, następnie je posortować i oczyścić. Dopiero po tym wszystkim trafiały do prasy, gdzie przez kilka godzin były poddawane stopniowo wzrastającemu naciskowi. Cały proces od zbioru do gotowego oleju mógł trwać nawet kilka dni.
W tamtych czasach olej z oliwek był tak cenny, że często nazywano go "płynnym złotem". Służył jako uniwersalny produkt - od podstawowego składnika diety, przez paliwo do lamp oliwnych, po kosmetyk i lek. Starożytni Sumerowie opracowali pierwsze metody konserwacji oleju, przechowując go w specjalnych amforach glinianych powlekanych woskiem, które chroniły produkt przed światłem i powietrzem.
Egipska Perfekcja w Sztuce Ekstrakcji
Starożytny Egipt wniósł rewolucyjne zmiany w technologię tłoczenia oleju. Egipcjanie nie ograniczali się tylko do oliwek - byli pierwszymi, którzy na większą skalę tłoczyli olej z nasion sezamu, lnu, moringa i migdałów. Opracowali zaawansowany system pras z kamiennymi ciężarkami, który pozwalał na znacznie efektywniejsze wydobywanie oleju niż wcześniejsze metody mezopotamskie.
Najważniejszym odkryciem egipskich technologów było zauważenie wpływu temperatury na jakość oleju. Już wtedy zaobserwowali, że tłoczenie w chłodnych porankowych godzinach daje olej o lepszym smaku i dłuższej trwałości. To obserwacja, która stanowi fundament dzisiejszego tłoczenia na zimno. Egipcjanie opracowali również pierwsze metody filtracji oleju przez tkaniny lniane, co dawało klarowny, przejrzysty produkt.
Przeczytaj także: Webber AP8400 - wymiana filtrów
Freski w grobowcach faraonów ukazują szczegółowo proces produkcji oleju - od pracowników zbierających oliwki, przez operatorów pras, po rzemieślników zajmujących się butelkowaniem i przechowywaniem. Ten system produkcji był na tyle wydajny, że Egipt eksportował olej do całego świata śródziemnomorskiego.
Fenicki Handel i Rozprzestrzenianie Technologii
Fenicjanie, będący jednymi z najwybitniejszych handlarzy starożytności, odegrali kluczową rolę w rozprzestrzenianiu technologii tłoczenia oleju po całym świecie śródziemnomorskim. To właśnie oni przenieśli egipskie innowacje do Grecji, południowej Hiszpanii i północnej Afryki. Fenickie statki handlowe przewoziły nie tylko gotowy olej, ale także wiedzę o jego produkcji.
Fenicjanie wprowadzili również pierwsze standardy jakości oleju. Rozróżniali różne gatunki w zależności od metody produkcji - najwyższej jakości olej pochodził z pierwszego, delikatnego nacisku na świeże oliwki, podczas gdy olej z kolejnych, intensywniejszych nacisków był przeznaczony do celów technicznych.
Grecko-Rzymska Rewolucja Technologiczna
Starożytna Grecja wniosła do sztuki tłoczenia oleju nie tylko innowacje techniczne, ale także filozofię jakości i doskonałości. Grecy opracowali prasę śrubową około V wieku przed naszą erą - wynalazek, który był używany przez kolejne dwa tysiąclecia i stanowił podstawę wszystkich późniejszych konstrukcji.
Filozofowie greccy, w tym Arystoteles, pisali o wpływie oleju na zdrowie i długowieczność. To właśnie w starożytnej Grecji po raz pierwszy udokumentowano związek między jakością oleju a jego właściwościami zdrowotnymi. Hipokrates, ojciec medycyny, przepisywał różne rodzaje oleju jako lekarstwa na różne dolegliwości.
Przeczytaj także: Optymalne rozcieńczenie bimbru
Imperium Rzymskie przekształciło tłoczenie oleju z rzemiosła w prawdziwą industrię. Rzymianie zbudowali pierwsze "fabryki" oleju - kompleksy produkcyjne zdolne do przetwarzania tysięcy ton oliwek rocznie. Te zakłady, zwane "torcularium", były wyposażone w kilkanaście pras pracujących równocześnie.
Średniowieczne Dziedzictwo i Klasztorne Tradycje
W okresie średniowiecza, gdy Europa pogrążała się w chaosie wojen i zarazy, to klasztory stały się strażnikami starożytnej wiedzy o tłoczeniu oleju. Mnisi benedyktyńscy, cystersi i inni zakony nie tylko zachowali klasyczne techniki, ale także wprowadzili własne ulepszenia.
Klasztory w południowej Francji i północnej Hiszpanii opracowały system młynów wodnych do tłoczenia oleju. To była pierwsza prawdziwa mechanizacja procesu od czasów rzymskich. Siła płynącej wody napędzała wielkie koła, które z kolei poruszały prasy. System był na tyle efektywny, że jeden młyn mógł obsługiwać potrzeby kilku wsi.
Renesansowe Odrodzenie i Naukowe Podejście
Renesans przyniósł nowe podejście do tłoczenia oleju, łącząc tradycyjne rzemiosło z naukowym podejściem do problemu. Leonardo da Vinci zaprojektował kilka innowacyjnych pras do oleju, wykorzystując swoją wiedzę z zakresu mechaniki i hydrauliki. Jego szkice pokazują zaawansowane systemy wykorzystujące dźwignie, śruby i przeciwwagi do maksymalizacji nacisku przy minimalnym wysiłku operatora.
Da Vinci był również pierwszym, który naukowo zbadał wpływ różnych czynników na wydajność tłoczenia. Jego notatki zawierają szczegółowe obserwacje dotyczące optymalnej wilgotności nasion, temperatury otoczenia i czasu trwania procesu. Te renesansowe badania położyły podwaliny pod nowoczesne, naukowe podejście do produkcji oleju.
Rewolucja Przemysłowa: Błogosławieństwo czy Przekleństwo?
Rewolucja przemysłowa XVIII wieku fundamentalnie zmieniła oblicze produkcji oleju. Wprowadzenie maszyn parowych pozwoliło na budowę pras hydraulicznych o sile setek ton. Mechanizacja przyniosła dramatyczny wzrost wydajności. Tam gdzie wcześniej kilku rzemieślników produkowało kilkadziesiąt litrów oleju dziennie, jedna maszyna parowa mogła wyprodukować tysiące litrów. Jednak ten postęp technologiczny miał swoją ciemną stronę - w pogoni za wydajnością często zapominano o jakości.
Prawdziwą rewolucją XIX wieku było wynalezienie metody ekstrakcji rozpuszczalnikowej przez niemieckiego chemika Ferdinanda von Schuberta w 1856 roku. Dodatkowo, ekstrakcja rozpuszczalnikowa mogła przetwarzać surowce, które wcześniej były trudne lub niemożliwe do wykorzystania.
XX Wiek: Triumf Technologii Nad Naturą
Pierwsza połowa XX wieku to okres całkowitego triumfu industrializacji w przemyśle olejowym. Wielkie koncerny międzynarodowe budowały gigantyczne zakłady przetwórstwa oleju zdolne do przetwarzania milionów ton surowca rocznie.
Rozwój transportu kolejowego i morskiego pozwolił na centralizację produkcji. Zamiast tysięcy małych, lokalnych pras, powstawały setki ogromnych fabryk obsługujących całe kontynenty. Olej produkowany w Argentynie mógł być spożywany w Europie, a malezyjski olej palmowy trafiał na stoły amerykańskich rodzin. Ta globalizacja produkcji przyniosła standaryzację jakości, ale jednocześnie oznaczała koniec różnorodności regionalnej.
Samodzielne Tłoczenie Oleju w Domu
Wiele osób zastanawia się, czy kupny olej tłoczony na zimno jest taki sam, jak tłoczony w domowej prasie. Rozważając, jak tłoczyć olej na zimno, warto poznać zalety domowego wytwórstwa tego tłuszczu roślinnego. Olej ze sklepu ma termin przydatności kilka miesięcy i więcej, bo jest oczyszczony i zakonserwowany. Świeżo wytłoczony jest nietrwały, łatwiej się utlenia, czyli jełczeje. Jeśli sam się łatwo utlenia, to tylko dlatego, że jest znakomitym antyutleniaczem, chroniącym nasze DNA przed szkodliwym działaniem wolnych rodników - inaczej utleniaczy. Olej zrobiony w domu i spożyty niezwłocznie, oprócz dostarczenia nam cennych kwasów tłuszczowych, będzie dodatkowo chronił nas przed wolnymi rodnikami.
Służby sanitarne oraz logistyka współczesnego handlu źle patrzą na towary łatwo ulegające zepsuciu. Takowe podlegają rygorom niełatwym do spełnienia, dlatego też kupcy niechętnie je wprowadzają na półki. Prościej i przede wszystkim taniej jest olej odfiltrować, zakonserwować i nadać mu długi termin przydatności do spożycia. Nie trzeba go wtedy przechowywać w chłodzie, w cieniu i nie ma ryzyka, że się zepsuje i pójdzie na stratę. To z punktu widzenia sprzedającego duża wartość.
Filtrowanie i konserwowanie oleju jest niezbędne, aby przetrwał on na sklepowych półkach i w zmiennej temperaturze minimum miesiąc. Dlatego jeśli zależy Ci na tym, aby wzbogacać swoje posiłki o pełnowartościowe składniki odżywcze, to lepiej postawić na prasę do oleju - pamiętaj też, że możesz w ten sposób częściowo uniknąć kosztów inflacyjnych (zwłaszcza, jeśli masz dostęp np. do własnych upraw).
Jeśli Twoim celem jest poprawa diety poprzez włączenie do niej oleju z czarnuszki, siemienia lnianego albo ostropestu, to domowa prasa do oleju zapewni Ci znacznie więcej prozdrowotnych właściwości, niż zabutelkowany! Nie musisz posiadać mikroskopu, żeby ocenić, że jest ich tam zdecydowanie więcej.
Jak Wybrać Domową Prasę do Oleju?
Samodzielne tłoczyć olej można ręcznie za pomocą prostych, ale niewygodnych urządzeń, dlatego ich nie polecamy. Maszyną umożliwiającą tłoczenie oleju na zimno w domu jest specjalistyczna prasa. Posiadając wyciskarkę do soków marki Sana, Omega lub Vidia można za około 1000 zł kupić przystawkę do tłoczenia oleju pasującej do jednostki napędowej sokownika. Kto nie ma wyciskarki jednej z tych marek, albo hołduje zasadzie, że „jak coś jest do wszystkiego, to raczej do niczego”, powinien zastanowić się nad urządzeniem jednoimiennym.
Przeglądając Internet pośród elektrycznych domowych pras do oleju można spotkać dwie kategorie wyglądających niemal identycznie urządzeń. Pierwsza to przestrzennie rozbudowane, podobne do elektrycznej maszynki do mięsa „pionowe” prasy: Gorenje OP3, SilverCrest, Yoda Third, Klarsten Olivia, Counter Intellgence Oilpresso, druga kategoria, to ładne zwarte prasy do oleju: Yoda, BioCHEF, Alfa, Wartmann.
Pomijając marketingowe ogólniki, a przyglądając się parametrom technicznym, podobieństwo jest tak duże, że nasuwa się myśl: ktoś tu chyba kogoś podrabia. Rzeczywistość jest jednak mniej sensacyjna - globalizacja - wytwórca jest ten sam, tylko marki różne, jak na samochodowym rynku np. Opel Vivaro, Renault Trafic i Nissan Primastar. Nie ma więc sensu omawianie każdej z pras z osobna, dlatego skonfrontujmy ze sobą te dwie kategorie: pionowe prasy vs poziome kompakty.
Zdrowie jest najważniejsze, więc po pierwsze jakość oleju, czyli jak tłoczenie na zimno, to temperatura wytłoczonego oleju nie powinna przekraczać 40 st. C. Po drugie wydajność z 1 kg surowca, po trzecie ile rodzajów oraz jakie nasiona i orzechy można użyć.
Porównanie Pras do Oleju
| Parametr | Prasy "Pionowe" Rozbudowane | Prasy "Kompakty" Poziome |
|---|---|---|
| Moc całkowita | 650W (grzałka 500W, silnik 150W) | 510W (grzałka 330W, silnik 180W) |
| Programy | Jeden wspólny dla wszystkich surowców | Siedem, dostosowanych do różnych surowców |
| Temperatura oleju | Około 50°C | Poniżej 40°C |
| Wydajność | Może mieć problemy z twardymi ziarnami | Radzi sobie z różnymi ziarnami |
Dzięki temu temperatura oleju jest sporo niższa - nie przekracza 40 st. C. - i z całą pewnością odpowiada definicji „tłoczenia na zimno”. Tutaj silnik nie zablokuje się na ziarnach ostropestu, ma o 20% większą moc - 180W oraz nie przegrzeje oleju z orzecha włoskiego, bo moc grzałki jest aż o 1/3 mniejsza - 330W, niż w prasach z kategorii pierwszej.
Szczerze rekomendujemy samodzielne tłoczenie i codzienne spożywanie oleju z czarnuszki. Jest on intensywniejszy i ostrzejszy w smaku, niż ten sklepowy, a to wszystko za sprawą wyższego stężenia składników aktywnych poprawiających Twoją odporność. Olej z czarnuszki znany jest także ze swoich właściwości odczulających.
Jakość Surowca
Jakość surowca jest podstawowym warunkiem sukcesu tłoczenia oleju. Podstawowe parametry, o które warto zadbać, to czystość, wilgotność i odpowiednia zawartość tłuszczu. Nie wszystko, co z pozoru jest surowcem na olej, jest nim w rzeczywistości. Często te same z nazwy, nasiona i orzechy nie są surowe, są wstępnie przetworzone, aby je użyć do innych celów, niż pozyskanie oleju. Mogły zostać uprażone, odtłuszczone, doprawione do smaku. Prażone orzechy i nasiona nie mogą być źródłem oleju.
Wilgotność surowca jest bardzo istotna dla rezultatu tłoczenia, a nie da się jej poznać czytając etykietę. Na przykład: świeże orzechy włoskie powinny być przed tłoczeniem całkowicie wysuszone na powietrzu. Należy traktować jako zasadę, że wilgotność surowca powinna być około 10%. Jeśli jest niższa, wytłoczyny mogą być zbyt suche i twarde. Takie wytłoczyny mają utrudnione ujście na zewnątrz, co może być przyczyną zablokowania urządzenia.
Prostą metodą określenia zawartości wody w surowcu jest zważenie próbki surowca przed i po permanentnym wysuszeniu. Jeśli surowiec jest zbyt suchy, można pozostawić go w wilgotnym środowisku (np. w szczelnym pojemniku wraz z wodą w spodku) na 24 godziny.
Wytłoczyny
Głównym zadaniem domowej prasy Wartmann® jest pozyskiwanie oleju, jednak w wielu przypadkach zastosowanie znajdują również wytłoczyny. Ponieważ tzw. makuch lniany, konopny, kokosowy, czy sezamowy, czy ogólnie orzechowy zawiera ok. 80 % białka, może on posłużyć nam jako suplement białkowy do stworzenia bogatego w białko wartościowego posiłku zawierającego niewielką ilość zdrowych tłuszczy roślinnych.
Filtracja Oleju Po Tłoczeniu
Jedną z metod pozyskiwania oleju z nasion roślin oleistych (rzepak, słonecznik, len i inne), jest tłoczenie nasion na przystosowanych do tego procesu prasach ślimakowych. Tłoczenie może być prowadzone na zimno, kiedy temperatura oleju wynosi około 35 st.C lub na gorąco przy temperaturze nie mniejszej niż 75 st. C. Po zmiażdżeniu ziaren w prasie pozyskujemy:
- Olej jako frakcję płynną
- Makuchy - zmiażdżone łuski ziaren, jako frakcję stałą zanieczyszczającą wytłoczony olej.
Ważnym etapem produkcyjnym jest usunięcie z wytłoczonego oleju makuchów i innych zanieczyszczeń stałych powstających w wyniku procesu tłoczenia. Jedną z metod oczyszczania oleju po tłoczeniu jest filtracja.
Filtrowanie oleju spożywczego dla mniejszych wartości wydajności procesu, do 500 kg oleju na dobę (dotyczy to głównie oleju zimnotłoczonego), proponujemy filtr workowy, jako pierwszy stopień filtracji oraz filtr świecowy jako drugi stopień filtracji. Filtr workowy wyposażony jest w worek filtracyjny o selektywności 1 mikrometra, a filtr świecowy wyposażony jest w świece filtracyjne również o porowatości: 1 mikrometr. Taki układ filtracyjny zapewnia uzyskanie klarownego oleju o zawartości cząsteczek stałych w filtrowanym oleju nieprzekraczającej 24mg/kg.
Dla większych ilości produkowanego oleju stosujemy płytowy filtr ciśnieniowy typu Versis. Sercem filtra jest zestaw płyt filtracyjnych, na których odbywa się filtracja. Powierzchnia filtracji, a co za tym idzie wydajność filtra, jest dobierana przez zastosowanie odpowiedniej ilości płyt filtracyjnych. Dodatkowo dla uzyskania jeszcze lepszej jakości filtrowanego oleju spożywczego, jako drugi stopień filtracji, prowadzona jest filtracja polerująca na filtrze workowym. Powyżej przedstawiony układ filtracyjny umożliwia uzyskanie oleju najwyższej jakości.
Rodzaje Olejów Roślinnych
W sklepach możemy znaleźć oleje roślinne o bardzo różnych nazwach. Zgodnie z międzynarodową normą „Standard fornamed vegetable oils” zawartą w Codex Alimenta-rius, jadalne oleje roślinne to środki spożywcze, które składają się z: glicerydów kwasów tłuszczowych, a także z niewielkich ilości innych lipidów, np. fosfatydów, składników niezmydlających się, jak tokoferole, karoteny, sterole roślinne i ich estry, woski i związki polifenolowe oraz wolnych kwasów tłuszczowych naturalnie występujących w oleju. Przytoczona norma określa wymagania dotyczące jakości olejów, sposób ich znakowania oraz skład i zawartość poszczególnych kwasów tłuszczowych dla olejów pochodzących z różnych źródeł roślinnych.
- Olej z pierwszego tłoczenia - to olej otrzymany w wyniku zabiegów mechanicznych, np. wytłaczania lub prasowania, przy zastosowaniu ciepła.
- Oleje „tłoczone na zimno” - pozyskiwane są również w wyniku obróbki mechanicznej, takiej jak prasowanie czy tłoczenie, po której są one oczyszczane w procesach fizycznych, jak sedymentacja, filtracja, bądź wirowanie. Niemniej, odmiennie od olejów z pierwszego tłoczenia, ich produkcja jest prowadzona z wykluczeniem zastosowania ogrzewania.
- Oleje rafinowane - powstają w efekcie wieloetapowego procesu pozyskiwania i oczyszczania oleju z pierwszego tłoczenia lub też tzw. oleju ekstrakcyjnego.
Ekstrakcja polega na wydobyciu oleju z nasion wytłoczonych (makuchów) za pomocą rozpuszczalnika, np. heksanu lub benzyny ekstrakcyjnej. Po ekstrakcji rozpuszczalnik jest usuwany zarówno z otrzymanego oleju, jak i produktu ubocznego. W ten sposób uzyskuje się śrutę poekstrakcyjną i olej ekstrakcyjny. Olej otrzymany w wyniku procesu ekstrakcji jest bardzo zanieczyszczony, bo rozpuszczalnik nie działa selektywnie, lecz ekstrahuje wraz z olejem różne substancje towarzyszące, pochodzące z nasion, które powodują obniżenie jakości oleju.
W celu oczyszczenia oleju z niepożądanych substancji poddaje się go procesom rafinacji. Dotyczy to zarówno oleju z pierwszego tłoczenia, jak i oleju ekstrakcyjnego.
Jednoznacznie nie można określić, który olej jest lepszy. Nasz wybór powinien być zależny od zastosowania tłuszczu. Jeśli chcemy wykorzystać go do dań przygotowanych „na zimno”, np. do sałatek, to warto sięgnąć po oleje tłoczone na zimno. W przypadku sporządzania potraw z wykorzystaniem obróbki termicznej, najlepiej jest wybrać olej rafinowany, z uwagi na wyższy stopień dymienia oraz kierować się przy wyborze niską zawartością wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, czym charakteryzuje się m in. Olej rzepakowy tłoczony na zimno posiada punkt dymienia w temperaturze nieco ponad 100° C, z kolei rafinowany ponad 200°C.
Aby móc wybrać produkt spełniający nasze oczekiwania i dobrać go do interesującego nas zastosowania, warto zwrócić uwagę na informacje na etykiecie w zakresie nazwy i towarzyszące jej informacje dodatkowe, takie jak np. metoda tłoczenia, rafinacja.
tags: #filtracja #oleju #roślinnego #metody
