Gospodarowanie Komunalnymi Osadami Ściekowymi w Polsce: Przepisy i Wyzwania
- Szczegóły
Komunalne osady ściekowe (KOŚ) to odpady powstające w wyniku przetworzenia w oczyszczalniach ścieków komunalnych i innych o podobnym charakterze. Niezwykle istotnym zagadnieniem dla oczyszczalni jest bezpieczne dla ludzi oraz środowiska zagospodarowanie powstających osadów. Obecnie oczyszczalnie ścieków mają wiele możliwości zagospodarowania wytworzonych przez siebie osadów ściekowych.
Szczegółowa definicja KOŚ pochodzi z art. 3 ustawy o odpadach (t.j. DzU z 2023 r. poz. 1587 z 10 sierpnia 2023 r.), zgodnie z którą przez komunalne osady ściekowe rozumie się pochodzący z oczyszczalni ścieków osad z komór fermentacyjnych i innych instalacji służących do oczyszczania ścieków komunalnych oraz innych ścieków o składzie zbliżonym do składu ścieków komunalnych. Zgodnie z katalogiem odpadów dla komunalnych osadów ściekowych stosuje się kod 19 08 05 (Rozporządzenie Ministra Klimatu z 2 stycznia 2020 r. w sprawie katalogu odpadów; DzU z 2020 r. poz.
Odpowiednio przygotowany osad jest cennym surowcem wykorzystywanym do rekultywacji gruntów, kompostowania czy stosowanym rolniczo. Osady mogą być poddawane procesom przetworzenia w wyspecjalizowanych instalacjach, gdzie mogą być one prowadzone na drodze tlenowej (kompostowanie), beztlenowej (fermentacja metanowa) lub w procesach będących połączeniem obu tych technologii.
Termin komunalnych osadów ściekowych regulowany jest w ustawie z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz.U. z 2021 poz. 779) oraz w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz.U. 2015 poz. 257). Zgodnie z art. 3 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach przez komunalne osady ściekowe rozumie się pochodzący z oczyszczalni ścieków osad z komór fermentacyjnych oraz innych instalacji do oczyszczania ścieków komunalnych oraz innych ścieków o składzie zbliżonym do składu ścieków komunalnych.
Ze względu na swoje pochodzenie powstały w oczyszczalniach ścieków osad jest odpadem i zgodnie z katalogiem odpadów jest oznaczony kodem 19 08 05. Bardzo często komunalne osady ściekowe trafiają na składowiska odpadów, a jest to niestety najmniej przyjazne dla środowiska rozwiązanie. Według szacunków, w każdym roku oczyszczalnie ścieków produkują łącznie około 450 tys. ton suchej masy osadów ze ścieków komunalnych. Po odpowiednim przetworzeniu, powstały osad, można stosować jako nawóz.
Przeczytaj także: Oczyszczalnia Delfin - recenzja
Proces przetwarzania ścieków rozpoczyna się od odprowadzenia ich z układu oczyszczania. Higienizacja ma na celu usunięcie wszelkich mikroorganizmów chorobotwórczych. Dzięki stabilizacji poprawiają się właściwości chemiczne i fizyczne przetwarzanego osadu. W ten sposób powstaje nawóz, który jest bogaty w materię organiczną oraz mikroelementy niezbędne roślinom do wzrostu.
Rolnicze Wykorzystanie Komunalnych Osadów Ściekowych
Przepisy pozwalają na zagospodarowanie komunalnych osadów ściekowych w procesach odzysku, które polegają na ich rolniczym stosowaniu czy wykorzystywaniu w rekultywacji gruntów. Rolnicze wykorzystywanie odpadów w przepisach prawa oznaczono symbolem R10 - Obróbka na powierzchni ziemi przynosząca korzyści dla rolnictwa lub poprawę stanu środowiska. Rolnicze wykorzystanie komunalnych osadów nakłada na jego wytwórcę obowiązek zbadania ich składu.
Zgodnie z przepisami rozporządzenie w sprawie komunalnych osadów ściekowych, w osadach ściekowych należy oznaczyć: pH, zawartość substancji organicznej, metale ciężkie, azot ogólny, fosfor ogólny, zawartość wapnia i magnezu, obecność bakterii z rodzaju Salmonella oraz liczbę żywych jaj pasożytów jelitowych Ascaris sp., Trichuris sp.
Zamiar rolniczego stosowania osadów wymaga badania gruntów, na których osad ma być stosowany i należy do obowiązków właściciela tych gruntów. Konieczne jest zbadanie odczynu gleby, zawartość metali ciężkich oraz zawartość fosforu przyswajalnego w przeliczeniu na P2O5. Badania gruntów wykonuje się każdorazowo przed skierowaniem danej partii komunalnych osadów ściekowych do zastosowania na gruncie. Próbkę gruntu do badań metodami referencyjnymi uzyskuje się przez zmieszanie 25 próbek pobranych w punktach regularnie rozmieszczonych na powierzchni nieprzekraczającej 5 ha, o jednorodnej budowie i jednakowym użytkowaniu.
W zależności od stopnia uwodnienia komunalne osady ściekowe mogą posiadać postać płynną, mazistą lub ziemistą(stałą). Warunkiem stosowania komunalnych osadów ściekowych w postaci płynnej jest ich wprowadzenie do gruntu metodą iniekcji (wstrzykiwania) lub metodą natryskiwania, w tym hydroobsiewu.
Przeczytaj także: Przydomowe oczyszczalnie ścieków Zawiercie
Komunalne osady ściekowe mogą być przekazywane właścicielowi, dzierżawcy lub innej osobie władającej nieruchomością, na której mają być stosowane, wyłącznie przez wytwórcę tych osadów. W Polsce niski odsetek (ok. 20%) osadów ściekowych jest wykorzystywanych jako nawóz w rolnictwie. Główną przyczyną jest brak wystarczającej wiedzy na temat zalet i korzyści jakie płyną z takiego nawozu. Rolnicy nie muszą wpisywać się do bazy o odpadach. Tylko jak udowodnić, co się stało z osadami? To główny problem oczyszczalni ścieków komunalnych po nowym roku. Nie mają one jak udokumentować, że osady ściekowe zostały legalnie przekazane i wylane na pola. Jeśli Senat nie zmieni prawa i nie odsunie wejścia w życie przepisów o BDO, firmom grożą wysokie kary.
Problemy z Rejestrem BDO
Od samego początku funkcjonowania rejestru BDO w zakresie ewidencji i sprawozdawczości odpadowej piszemy o problemach, z jakimi borykają się przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne, w zakresie przekazywania komunalnych osadów ściekowych do rolniczego wykorzystania. Przepisy ustawy o odpadach uniemożliwiają bowiem rolnikom wpisanie się do rejestru BDO, co z kolei uniemożliwia wystawienia na ich rzecz elektronicznej karty przekazania odpadów.
W związku z zaistniałą luką w prawie, do Ministerstwa Klimatu kierowanych było wiele pytań i wniosków o jak najszybsze zajęcie się problemem. Po kilku miesiącach oczekiwania okazało się jednak, że w ocenie Ministerstwa przedstawiony problem nie istnieje. Stanowisko takie zaprezentowane zostało w piśmie z dnia 15 maja 2020 r. (DGO-III.053.4.2020.MK), którym Ministerstwo Klimatu udzieliło odpowiedzi na pytania z zakresu gospodarki odpadami zadane przez Izbę Gospodarczą „Wodociągi Polskie”.
Jedno z nich dotyczyło właśnie problemu wpisu do rejestru BDO władających powierzchnią ziemi, na której stosowane są komunalne osady ściekowe w celach, o których mowa w art. 96 ust. 1 pkt 1-3 u.o. Ministerstwo Klimatu twierdzi bowiem, że „obowiązek prowadzenia uproszczonej ewidencji odpadów z zastosowaniem jedynie karty przekazania odpadów, dotyczy władającego powierzchnią ziemi, innego niż wskazanego powyżej [tj. innego niż wymieniony w art. 51 ust. 2 pkt 2 u.o. - przyp. własny], który ze względu na wynikający z ustawy obowiązek wpisu na wniosek lub z urzędu do Rejestru-BDO, zobowiązany jest do prowadzenia ewidencji odpadów w każdym miejscu prowadzonej przez siebie działalności.
Pogląd ten jest o tyle niezrozumiały i nie znajdujący oparcia w obecnie obowiązujących przepisach prawa, że zdaje się nie uwzględniać faktu, że - na podstawie przepisu art. 45 ust. 1 pkt 3 u.o. - każda osoba (a więc tak osoba fizyczna, jak i osoba prawna, czy też jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej) władająca powierzchnią ziemi, na której są stosowane komunalne osady ściekowe w celach, o których mowa w art. 96 ust. 1 pkt 1-3 u.o., zwolniona jest z obowiązku uzyskania zezwolenia na zbieranie odpadów (w zakresie stosowania komunalnych osadów ściekowych w celach, o których mowa w art. 96 ust. 1 pkt 1-3 u.o.).
Przeczytaj także: Oczyszczalnia oksydacyjna: zasady działania
Jednocześnie przepis art. 71 pkt 3 u.o. jednoznacznie odnosi się do wszystkich podmiotów władających powierzchnią ziemi, na której komunalne osady ściekowe są stosowane w celach, o których mowa w art. 96 ust. 1 pkt 1-3 u.o., a nie tylko tych, które - jak twierdzi Ministerstwo - wpisane są do rejestru BDO (na wniosek lub z urzędu - z tytułu innej prowadzonej działalności). Należy bowiem zauważyć, że przepis art. 71 pkt 3 u.o. literalnie i jednoznacznie określa przywołany w nim obowiązek nie tylko od strony podmiotowej (tj. dotyczy każdego władającego powierzchnią ziemi, na której komunalne osady ściekowe są stosowane w celach, o których mowa w art. 96 ust. 1 pkt 1-3), ale również od strony przedmiotowej (tj. odnosi się do prowadzenia uproszczonej ewidencji odpadów wyłącznie w odniesieniu do odpadów stanowiących komunalne osady ściekowe stosowane w celach, o których mowa w art. 96 ust.
Innymi słowy, każdy podmiot, który stosuje komunalne osady ściekowe w celach, o których mowa w art. 96 ust. 1 pkt 1-3 u.o., związany jest - w zakresie tej działalności - przepisem art. 71 pkt 3 u.o., a tym samym w odniesieniu do tej działalności odpadowej ewidencjonuje ją w sposób uproszczony z wykorzystaniem jedynie karty przekazania odpadów (KPO), a więc bez prowadzenia karty ewidencji odpadów (KEO), czy też karty ewidencji komunalnych osadów ściekowych (KEKOŚ), którą to zobowiązany jest prowadzić chociażby wytwórca komunalnych osadów ściekowych.
Problem, jakim jest luka w przepisach ustawy o odpadach uniemożliwiająca wpisania do rejestru BDO podmiotów stosujących komunalne osady ściekowe w celach, o których mowa w art. 96 ust. 1 pkt 1-3 u.o., której brak istnienia nieudolnie próbuje wykazać Ministerstwo Klimatu, polega bowiem na tym, że obecnie co do zasady (bowiem do końca 2020 r. możliwe jest jeszcze prowadzenie ewidencji odpadowej w sposób papierowy) prowadzenie ewidencji odpadowej odbywa się elektronicznie za pośrednictwem rejestr BDO, do którego nie sposób wpisać wspomnianych władających powierzchnią ziemi. Przepis art. 51 ust. 2 pkt 2 u.o.
Jedyną możliwością rozwiązania powyższego problemu nie są dokonywane przez Ministerstwo Klimatu nieznajdujące oparcia w obowiązującym porządku prawnym twórcze interpretacje przepisów ustawy o odpadach, a jest konieczność wyeliminowania luki prawnej poprzez zmianę brzmienia przepisu art. 50 ust. 1 pkt 5 u.o. oraz uchylenie przepisu art. 51 ust. 2 pkt 2 u.o. O takie zmiany w przepisach zawnioskowaliśmy również do Sejmu RP w złożonej przez nas petycji (o której pisaliśmy w artykule „Rolnicy w BDO - petycja w Sejmie”).
Wymagania i Ograniczenia
Stosowanie komunalnych osadów ściekowych powinno być zgodne z warunkami określonymi w przepisach wydanych na podstawie art. 96 ust. 13 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz. U. z 2022 r. poz.
Zagubieni w systemie Niestety, wejście w życie przepisów dotyczących elektronicznego prowadzenia ewidencji odpadów (BDO) spowodowało, że przekazywanie osadów rolnikom posiadającym mniej niż 75 ha ziemi, obarczone jest ryzykiem. Zgodnie z art. 51 ust. 2 pkt 2 i 5 ustawy o odpadach są oni bowiem zwolnieni z obowiązku uzyskania zezwolenia na przetwarzanie odpadów, a w związku z tym nie podlegają - zarówno z urzędu, jak i na wniosek - wpisowi do rejestru BDO. Obowiązani są tylko (na podstawie art. 71 ustawy o odpadach) do prowadzenia uproszczonej ewidencji z zastosowaniem karty przekazania odpadów.
Kłopot w tym, że po wejściu w życie regulacji dotyczących BDO ktoś, kto nie ma obowiązku rejestracji w bazie, a tym samym nie prowadzi ewidencji odpadów za jej pośrednictwem, nie ma jak potwierdzić przekazania odpadów. Dla oczyszczalni oznacza to, że od 1 stycznia 2020 r. nie mogą zaświadczyć, co zrobiły z osadami, a to z kolei łączy się z brakiem ewidencji odpadów i grozi grzywną.
Przy czym niektórzy prawnicy, uważają że problem dotyczy tylko rolników, którzy bez karty przekazania mogą mieć problemy z potwierdzeniem, że legalnie stosują na polach osady odpowiedniej jakości.
Samodzielne potwierdzenie - Zgodnie z prawem nawet po przekazaniu osadów rolnikowi, na wytwórcy tego odpadu spoczywa odpowiedzialność za respektowanie zasad określonych w art. 96 ustawy o odpadach, czyli oczyszczalnia odpowiada za osady do samego końca - tłumaczy dr Tadeusz Rzepecki, prezes Tarnowskich Wodociągów, przewodniczący Rady Izby Gospodarczej „Wodociągi Polskie”.
Według niego przepis ten można wykorzystać w sytuacji, w jakiej 1 stycznia znalazła się branża. W jaki sposób? Otóż oczyszczanie mogłyby potwierdzać same sobie, co stało się z osadami. Wymagałaby to jednak zmiany funkcjonalności BDO. - Najlepiej byłoby, gdyby z wpisu w bazie można było się dowiedzieć, na jakim terenie zeskładowano osady - wyjaśnia Tadeusz Rzepecki.
To jednak wymagałoby podania numeru działki, jej właściciela i obrębu terenu, na którym wylano ścieki. Póki co w BDO nie ma odpowiedniej rubryki, w którą można by takie dane wpisywać. Sceptyczni wobec tego pomysłu są też prawnicy. Mateusz Faron, radca prawny z Kancelarii Radców Prawnych Zygmunt Jerzmanowski i Wspólnicy, uważa, że w ten sposób podmiot potwierdza przekazanie osadów sobie samemu, a to, co się faktycznie z nimi dzieje, pozostaje bez kontroli.
- Problem wymaga pilnego rozwiązania, by nie doszło do zakłóceń w prowadzonych procesach technologicznych w wyniku braku możliwości przekazania osadów do zagospodarowania - stwierdza Andrzej Pędziwiatr z Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Koninie. - Liczymy, że skala odpadów, o jaką chodzi, spowoduje szybką zmianę przepisów w tym zakresie - dodaje.
Pytania w tej sprawie jeszcze przed świętami Bożego Narodzenia przekazaliśmy resortowi klimatu. Do Rządowego Centrum Legislacji 20 stycznia 2023 r. wpłynął projekt rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska w sprawie szczegółowego sposobu określania wymagań, jakie powinien spełniać przedsiębiorca ubiegający się o uzyskanie zezwolenia w zakresie opróżniania zbiorników bezodpływowych lub osadników w instalacjach przydomowych i transportu nieczystości ciekłych.
Podsumowanie
Mimo istniejących możliwości zagospodarowania komunalnych osadów ściekowych, wciąż istnieją wyzwania związane z interpretacją przepisów i funkcjonowaniem systemu BDO. Konieczne jest znalezienie rozwiązań prawnych, które umożliwią efektywne i bezpieczne dla środowiska wykorzystanie tych cennych zasobów.
Tabela 1. Dopuszczalna zawartość metali ciężkich w komunalnych osadach ściekowych
| Metal ciężki | Dopuszczalna zawartość (mg/kg s.m.) |
|---|---|
| Kadm (Cd) | 20 |
| Chrom (Cr) | - |
| Miedź (Cu) | 750 |
| Nikiel (Ni) | 300 |
| Ołów (Pb) | 750 |
| Rtęć (Hg) | 16 |
| Cynk (Zn) | 2500 |
tags: #bdo #oczyszczalnia #osad #przepisy
